Xivadagi Polvon qori madrasasi: sayohat qo‘llanmasi

Xivadagi Polvon qori madrasasi — XX asr boshlariga mansub diniy-me’moriy majmua bo‘lib, Ichan qal’aning mashhur devorlari tashqarisidagi tarixiy tashqi shahar — Dishan qal’ada joylashgan. Xivalik savdogar Polvon qori buyurtmasi bilan qurilgan majmua madrasa, masjid xonalari va ko‘zga tashlanadigan minorani birlashtiradi. Minoraning tik silindrsimon shakli uni Xivadagi ko‘plab qadimiyroq obidalardan ajratib turadi.

Nega Polvon qori madrasasiga borish kerak?

Xivaga ilk bor kelgan sayohatchilar ko‘pincha Ichan qal’aga e’tibor qaratadi. Devorlar bilan o‘ralgan bu ichki shahar obidalar, masjidlar, saroylar va madrasalarning yaxlit majmuasi sifatida UNESCO Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Polvon qori madrasasi esa Xivaning boshqa qiyofasini ko‘rsatadi. U tarixiy binolar siyrakroq joylashgan, yirik inshootlar zamonaviy ko‘chalar va mahallalarning kundalik hayoti bilan yonma-yon turgan Dishan qal’ada qad rostlagan.

Majmua, ayniqsa, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Xiva me’morchiligi qanday o‘zgarganiga qiziqadigan sayohatchilar uchun ahamiyatli. Polvon qori binosi oldingi madrasalarning nisbatlari va bezak usullarini aynan takrorlamaydi, balki me’moriy izlanishlar davrini aks ettiradi. Uning minorasi odatdagidan kengroq va deyarli qat’iy silindrsimon shaklda. Meros.uz portalidagi majmua tavsifida XX asr boshlaridagi Yevropa me’morchiligi ta’siri tilga olinadi.

Bu obida Xiva merosi asosiy sayyohlik yo‘li bilangina cheklanmasligini eslatadi. Majmuani ko‘rgach, Xivaning sharqiy darvozasi — Polvon darvoza tomon yurish yoki Dishan qal’a tarixini kengroq o‘rganish mumkin.

Tarixi va joylashuvi

Madaniy meros haqidagi ma’lumotlarda majmua 1905-yil bilan sanalanadi. Uni Xivaning taniqli savdogari Polvon qori qurdirgan. Obidaning inglizcha tavsifiga ko‘ra, u Muhammad Rahimxon II saroyi bilan aloqador bo‘lgan hamda shaharning, jumladan, Rossiya imperiyasi va Turkiya bilan savdo munosabatlarida ishtirok etgan. Savdodan orttirilgan mablag‘ qurilishni moliyalashtirishga xizmat qilgan.

Madrasa Dishan qal’aning sharqiy qismida, Qoriyev va Polvon qori ko‘chalari kesishgan joyda qurilgan. Bu hudud tarixan ikki qavatli madrasa, minora va masjiddan iborat Saidbiy majmuasi bilan bog‘liq. Polvon qori majmuasi tavsiflarida o‘n beshdan ortiq xona, qishki va yozgi masjidlar hamda yirik minora tilga olinadi.

Ayrim manbalarda «Palvan Kari madrasasi va minorasi», boshqalarida esa «Polvon qori» nomi ishlatiladi. Bular bir ismning turlicha yozilishidir. Qurilish sanasi odatda 1905-yil deb beriladi, ayrim kataloglarda esa obida kengroq ma’noda XIX–XX asrlarga mansub deb tasniflanadi. Shu sabab 1905-yilni keng tarqalgan sana sifatida qabul qilish, majmuaning hozirgacha saqlangan barcha qismlari aynan bir bosqichda qurilgan deb o‘ylamaslik to‘g‘riroq.

Me’morchiligi va tafsilotlari

Minora

Majmuaning eng esda qolarli qismi — balandligi taxminan 21 metr deb ko‘rsatiladigan minora. Merosga oid tavsiflarda u Dishan qal’adagi eng salobatli minoralardan biri sifatida tilga olinadi. Uning shakli Xivaning qadimiyroq obidalariga xos, yuqoriga qarab torayib boruvchi va bezak belbog‘lari bilan ajratilgan minoralardan sezilarli farq qiladi.

Minora tanasi yuqoriga ko‘tarilgan sari keskin toraymaydi, balki tik va silindrsimon ko‘rinishini saqlaydi. Mahalliy an’analardan bunday chekinish tadqiqotchilar e’tiborini tortgan, ammo aynan shu shakl tanlanganining sababi aniq emas. U asrlar almashinuvidagi me’moriy didning o‘zgarishi, yangi qurilish g‘oyalari yoki kengaygan tashqi aloqalar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bu izohlarni qat’iy isbotlangan xulosa emas, talqin sifatida qabul qilish kerak.

Uzoqdan minora Xivaning baland me’moriy mo‘ljallaridan biri sifatida ko‘rinadi. Ichan qal’ada minoralar va burjlar zich tarixiy qurilishlar siluetini shakllantirsa, Dishan qal’ada Polvon qori minorasi ochiqroq shahar makonida shunga o‘xshash vazifani bajaradi.

Madrasa va bezaklar

Majmua bezagi nisbatan kamtarona. Asosiy bezaklar barcha devorlarga tarqatilmagan, balki kirish peshtoqi atrofida jamlangan. Peshtoqning yuqori qismida yashil sirlangan koshinlar ishlatilgan; kichik burchak guldastalarining gumbazchalarida ham yashil bezak qayd etiladi.

Rangning bunday cheklangan qo‘llanishiga e’tibor bering. Xiva ko‘pincha yorqin ko‘k va feruza koshinlar bilan tasavvur qilinadi, ammo har bir muhim bino murakkab sopol naqshlar bilan qoplanmagan. Polvon qori majmuasida sodda devorlar, ajratib ko‘rsatilgan kirish qismi va tik minora o‘rtasidagi uyg‘unlik binoning me’moriy ifodasini belgilaydi.

Madrasa va unga tutash diniy xonalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni kuzating. Qishki hamda yozgi masjidlar mavjudligi majmua tuzilishida mavsumiy sharoit va turli foydalanish usullari hisobga olinganini ko‘rsatadi. Boshqa tarixiy madrasalarda bo‘lgani kabi, xonalar ta’lim, yashash va diniy faoliyatga xizmat qilgan. Biroq bugungi tashrif davomida har bir xonaning dastlabki vazifasi darhol ayon bo‘lavermaydi.

Tashrifni rejalashtirish

Polvon qori madrasasiga tashrifni Dishan qal’a bo‘ylab piyoda sayr yoki taksidagi sayohat tarkibiga kiritish qulay. Tashqi ko‘rinish, minora va atrofdagi ko‘chalarni tomosha qilish uchun taxminan 30–45 daqiqa ajrating. Majmua ochiq bo‘lib, ichki xonalarni ham ko‘rish mumkin bo‘lsa, ko‘proq vaqt kerak bo‘ladi.

• Ertalab yoki kechga yaqin boring: yumshoq yorug‘lik minora va peshtoq tafsilotlarini suratga olishga qulay, yozgi tushdan keyingi payt esa juda issiq bo‘lishi mumkin.
• Kirish shartlarini joyida aniqlang: ish vaqti, ta’mirlash ishlari, kirish narxi va suratga olish qoidalari o‘zgarishi mumkin. Tashrifdan oldin mehmonxonangiz, mahalliy gid yoki merosni muhofaza qilish tashkilotidan ma’lumot oling.
• Odobga mos kiyining: bu tarixiy diniy majmua. Ibodat yoki mahalla tadbiri bo‘layotgan bo‘lsa, tinchlikni saqlang, hurmatli masofa tuting va mahalliy ko‘rsatmalarga amal qiling.
• Notekis yo‘llarni hisobga oling: ko‘chalar va ostonalar aravachadan foydalanuvchilar yoki harakatlanishi cheklangan kishilar uchun qiyinchilik tug‘dirishi mumkin. Pog‘onasiz yo‘l zarur bo‘lsa, marshrutni oldindan tekshiring.
• Suv olib yuring: obida atrofi ochiq bo‘lishi, soya esa kam uchrashi mumkin.

Eng ifodali suratlar odatda tashqaridan olinadi: shunda minorani to‘liq va majmuaning atrofdagi ko‘chalar bilan bog‘liqligini kadrga kiritish mumkin. Barcha ichki xonalar, ibodat joylari yoki aholining shaxsiy hayoti bilan bog‘liq makonlarda suratga olishga ruxsat bor deb hisoblamang. Odamlarni suratga olishdan oldin ruxsat so‘rang.

Yaqin atrofda nimalarni ko‘rish mumkin?

Polvon qori ziyoratini Xivadagi boshqa obidalar bilan birlashtirish mumkin. Eski shaharning sharqiy tomonidan kelganda Polvon darvoza qulay navbatdagi bekat bo‘ladi, ayniqsa tashqi va ichki shahar o‘rtasidagi aloqalar sizni qiziqtirsa. Ichan qal’ada Polvon qori majmuasidagi yangi me’moriy yo‘nalishlarni Muhammad Rahimxon madrasasi yoki Sherg‘ozixon madrasasining an’anaviyroq yechimlari bilan taqqoslang.

Shuningdek, Uch Avliyo maqbarasiga borish yoki Oq masjid tomon yurish mumkin. Bunday taqqoslashlar Polvon qori majmuasini yakka obida sifatida emas, Xivaning kengroq diniy-me’moriy manzarasi tarkibida tushunishga yordam beradi.

Ko‘p beriladigan savollar

Polvon qori madrasasi qayerda?

U Xivaning tarixiy tashqi shahri — Dishan qal’aning sharqiy qismida, Qoriyev va Polvon qori ko‘chalari kesishgan joyda joylashgan.

Polvon qori madrasasi qachon qurilgan?

Majmua odatda 1905-yil bilan sanalanadi. Meros kataloglarida u XIX–XX asrlarga mansub me’moriy yodgorlik sifatida ham tasniflanadi.

Uning minorasi nimasi bilan noodatiy?

Taxminan 21 metrlik minora tanasi keskin torayib bormaydi, balki deyarli tik silindrsimon shaklga ega. Shu jihati uni Xivadagi ko‘plab qadimiyroq minoralardan farqlaydi.

Ichkariga kirish mumkinmi?

Kirish imkoniyati joriy ta’mirlash ishlari, mahalliy boshqaruv va diniy foydalanishga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ish vaqti, to‘lov va suratga olish qoidalarini tashrifdan biroz oldin aniqlashtiring.

Manbalar va qo‘shimcha o‘qish uchun

• Meros.uz: Polvon qori madrasasi va minorasi
• Meros.uz: Polvon qori obidasi haqidagi ma’lumot
• UNESCO Jahon merosi markazi: Ichan qal’a
• Meros.uz: o‘zbekcha tavsif
• O‘zbekiston davlat portali: merosga oid hujjat
• Meros.uz: Xo‘ja Berdiboy madrasasi

Surat: Polvon qori madrasasining minorasi 03.jpg, muallif Panpanchik, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.