Ayaz-Qal’a qal’asi: tashrif buyuruvchilar uchun qo‘llanma

Ayaz-Qal’a 2, Qoraqalpog‘iston. Foto: Bernard Gagnon / Wikimedia Commons, CC0 1.0.

Ayaz-Qal’a — O‘zbekistonning Qoraqalpog‘iston hududidagi arxeologik majmua bo‘lib, Qizilqum cho‘lida joylashgan uchta tarixiy mustahkamlangan manzilgohdan iborat. YUNESKO ma’lumotiga ko‘ra, Ayaz-Qal’a 1 Beruniy tumanida, Ayaz-Qal’a 2 va Ayaz-Qal’a 3 esa Ellikqal’a tumanida joylashgan. Majmua Ayazko‘l hududi hamda qadimgi Xorazm markazlaridan biri bo‘lgan Tuproqqal’a yaqinida, Bustondan taxminan 20 kilometr shimoli-sharqda joylashadi. Uning xom g‘ishtdan qurilgan devorlari, tepalikdagi o‘rni va keng cho‘l manzarasi Quyi Amudaryo mintaqasidagi o‘ziga xos arxeologik landshaftni namoyon etadi.

Nega Ayaz-Qal’aga borish kerak?

Ayaz-Qal’ani yagona qal’a emas, balki o‘zaro bog‘liq uchta manzilgoh guruhi sifatida tushunish ma’qul. Ular alohida tepaliklar va ularga yaqin hududlarda joylashgan bo‘lib, Sulton-Uvays tizmasi etaklari hamda cho‘l landshafti bilan bog‘liq. Turli reja va qurilish tarixiga ega bu yodgorliklar bir hududning o‘zida qadimiy mudofaa me’morchiligining bir necha ko‘rinishini taqqoslash imkonini beradi.

Asosiy joziba xarobalar va ularni o‘rab turgan muhit o‘rtasidagi bog‘liqlikda. Ayaz-Qal’a 1 baland tepalikni egallagan, Ayaz-Qal’a 2 va Ayaz-Qal’a 3 esa yaqin tepaliklar hamda pastroq joylarda joylashgan. Tepalikdan qaralganda ochiq tekislik bo‘ylab Ayazko‘l hududigacha cho‘zilgan manzara ko‘rinadi. Uzbekistan Travel bu nomni “shamoldagi qal’a” deb izohlaydi; quyosh, chang va kuchli shamollarga ochiq joy uchun bu ta’rif mos keladi.

Bu manzil qadimgi Xorazm, mudofaa me’morchiligi va cho‘l vohalari arxeologiyasiga qiziqadigan sayohatchilar uchun mo‘ljal. Ayaz-Qal’a tiklangan o‘rta asr qal’asi yoki odatiy muzey majmuasi sifatida taqdim etilmaydi. Tashrif taassurotining katta qismi saqlanib qolgan devorlar, minoralar va manzilgoh shakllarini tevarak-atrofdagi relyef bilan bog‘lab kuzatishdan iborat.

Tarixi va arxeologik muhiti

YUNESKOning Dastlabki ro‘yxatida e’lon qilingan O‘zbekistonning 2025-yilgi taqdimnomasida Ayaz-Qal’a 1 miloddan avvalgi IV–III asrlarga, Ayaz-Qal’a 2 milodiy VII–VIII asr boshlariga, Ayaz-Qal’a 3 esa umumiy hisobda miloddan avvalgi IV asrdan milodiy III asrgacha bo‘lgan davrga tegishli deb ko‘rsatilgan. Ushbu qo‘llanma turizm tavsiflaridagi turlicha sanalarni birlashtirmasdan, har bir qism uchun shu davrlashtirishga tayanadi.

Bular uchta alohida arxeologik yodgorlikdir; bir qal’a boshqasining o‘rnini ketma-ket egallagani isbotlangan deb bo‘lmaydi. Sana va rejalardagi farqlar qadimgi Xorazm mudofaa inshootlarining uzoq tarixini o‘rganishga yordam beradi. Ko‘rsatilgan davrlar har bir yodgorlikda hayot uzluksiz davom etganining dalili emas.

Ayaz-Qal’a 1 asosiy baland qal’adir. Rasmiy tavsifda xom g‘ishtdan qurilgan qo‘sh devorlar, ayrim joylarda balandligi taxminan 10 metrga yetadigan tashqi devor va ma’lum oraliqlarda joylashgan yarim doira shaklidagi minoralar qayd etiladi. Tepalik tabiiy mudofaa ustunligini bergan va manzilgohga atrofdagi keng hududni kuzatish imkonini yaratgan. Kirish janub tomonda joylashgan bo‘lib, yaqinlashuvni murakkabroq yo‘lak orqali nazorat qilish mumkin bo‘lgan.

Ayaz-Qal’a 3 majmuaga boshqa nuqtai nazar qo‘shadi. Uning kuchli tashqi devori va yirik, saroyga o‘xshash inshootning saqlanib qolgan izlari bu hududda shunchaki alohida kuzatuv nuqtalari emas, balki kattaroq inshootlar ham bo‘lganini ko‘rsatadi. Yaqin alohida tepalikdagi Ayaz-Qal’a 2 esa guruhni to‘ldiradi va uchala manzilgohni birgalikda ko‘rib chiqish uchun vaqt ajratish zarurligini ko‘rsatadi.

YUNESKOning Dastlabki ro‘yxatida Ayaz-Qal’a 1, Ayaz-Qal’a 2 va Ayaz-Qal’a 3 Qoraqalpog‘istondagi qadimiy shaharlar va qal’alarning kengroq guruhi tarkibida qayd etilgan. Dastlabki ro‘yxat Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilish bilan bir xil emas, ammo unda ushbu yodgorliklar Orolbo‘yi mintaqasi va qadimgi Xorazm tarixi bilan bog‘liq kengroq madaniy landshaftning tarkibiy qismlari sifatida ko‘rsatiladi.

Nimalarni ko‘rish mumkin?

Ayaz-Qal’a 1 va tepalikdagi devorlar

Tashrifni baland qal’adan boshlang: bu yerda tepalik va mudofaa me’morchiligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni birgalikda tushunish osonroq. Saqlanib qolgan devor chiziqlari bo‘ylab ehtiyotkorlik bilan yuring, minoralar tuzilishiga, xom g‘ishtli devorlarning qalinligiga va balandlikdagi o‘zgarishlarga e’tibor bering. Yodgorlikning eng kuchli taassuroti quruvchilar tepalikdan devorlardan alohida unsur sifatida emas, mudofaaning bir qismi sifatida foydalanganida namoyon bo‘ladi.

Ayaz-Qal’a 2

Ayaz-Qal’a 2 yaqin atrofdagi alohida tepalikda joylashgan. Uning keyingi davrlarga oid tarixi majmuaga yana bir xronologik qatlam qo‘shadi. Uning tepalikdagi ixcham ko‘rinishini Ayaz-Qal’a 1 ning kattaroq devor bilan o‘ralgan hududi bilan taqqoslash mumkin. Majmuaning har bir qismini alohida ko‘rib, rejasi va tarixini solishtiring.

Ayaz-Qal’a 3

Ayaz-Qal’a 3 da tashqi devorning ko‘lamiga va uning ichida saqlanib qolgan tuzilish izlariga e’tibor qarating. Yirik binolarning qoldiqlari hamda kirish tizimi harakatlanish, yashash va mudofaa qanday tashkil etilganini tasavvur qilishga yordam beradi. Xom g‘ishtdan qurilgan mo‘rt xarobalar oson shikastlanishi mumkin, shuning uchun devorlarga chiqmasdan yoki bo‘laklarini olib ketmasdan kuzating.

Cho‘l manzarasi

Landshaftning o‘zi uchun ham vaqt ajrating. Uzbekistan Travel saytining 2022-yil may oyida e’lon qilingan maqolasida asosiy qal’a Ayazko‘l yaqinida joylashgani va sho‘r suvli ko‘l o‘sha paytda deyarli qurib qolgani qayd etilgan. Atrofdagi ko‘l yoki sho‘rxok hududining sharoiti va ko‘rinishi o‘zgarishi mumkin; shu sababli eski suratlar muayyan kunda nimani ko‘rishingizni ishonchli tarzda ko‘rsatadi, deb bo‘lmaydi.

Borish va cho‘l sharoiti

Ayaz-Qal’a Bustondan taxminan 20 kilometr shimoli-sharqda joylashgan. Rasmiy turizm ma’lumotiga ko‘ra, aeroporti va temir yo‘l stansiyasi bor Urganch taxminan 80 kilometr uzoqlikda. Xuddi shu manbada ijaraga olingan yoki shaxsiy transportda, sayohat ekskursiyalari orqali, shuningdek Buston orqali borib, keyin mahalliy transportga o‘tish mumkinligi tasvirlangan.

Haydovchi yoki giddan marshrut majmuaning qaysi qismlarini qamrab olishi va piyoda yo‘laklar qayerdan boshlanishini aniqlang. Yo‘llarning hozirgi holati, transfer mavjudligi va so‘nggi yo‘l qismi ushbu qo‘llanmada tekshirilmagan. Jo‘nashdan oldin bu ma’lumotlarni turar joyingiz, ishonchli turoperator yoki turizm xizmati vakilidan oling. Jamoat transporti yoki taksi har bir manzilgohgacha bevosita olib boradi, deb hisoblamang.

Ochiq osmon ostidagi arxeologik yodgorlikka tashrif uchun umumiy ehtiyot choralari: ichimlik suvi, quyoshdan himoya vositasi, bosh kiyim va mustahkam poyabzal oling; yo‘lga chiqishdan oldin ob-havoni tekshiring. Soya, qulayliklar va xavfsiz piyoda yo‘laklar borligini joyida aniqlang. Devorlarga chiqmang va mustahkamligini baholay olmaydigan chetlarga yaqinlashmang. Bular safarga tayyorgarlik tavsiyalari bo‘lib, yodgorlikning hozirgi holati bo‘yicha tekshiruv natijasi emas. Ish vaqti, kirish tartibi, narxlar, cheklovlar va suratga olish qoidalarini oldindan aniqlang.

Madaniy odob va mas’uliyatli tashrif

Ayaz-Qal’a arxeologik yodgorlikdir; uning saqlanib qolgan g‘ishtlari, sopol bo‘laklari va toshlari yodgorlikni qimmatli qiladigan dalillarning bir qismidir. Buyumlarni olib ketmang, devorlarga yozuv tushirmang va materiallarni joyidan ko‘chirmang. Imkon qadar belgilangan yo‘laklardan yuring, arxeologik qoldiqlar yoki hali o‘rganilmagan tepaliklar ustidan mashina haydamang.

Mas’uliyatli tashrifning umumiy qoidalari: shovqin qilmang, chiqindilarni o‘zingiz bilan olib keting va mavjud yo‘l hamda so‘qmoqlardan yuring. Ayniqsa devorlar va manzilgoh tepaliklari yaqinida yo‘ldan tashqarida keraksiz mashina haydashdan saqlaning. Ushbu tavsiyalar arxeologik qoldiqlar va atrofdagi landshaftni asrashga qaratilgan; ular tekshirilgan mahalliy yo‘l harakati qoidalari bayoni emas.

Agar marshrutingiz yaqin atrofdagi o‘tov lageri yoki mahalliy aholi bilan muloqotni o‘z ichiga olsa, mahalliy ko‘rsatmalarga amal qiling va odamlar, uylar, hayvonlar yoki shaxsiy mashg‘ulotlarni suratga olishdan oldin ruxsat so‘rang. Hurmat bilan kiying va taom yoki choyni qabul qilishdan avval parhez cheklovlaringizni aniq ayting. Jamoa tadbirlarida faqat taklif etilganingizdagina ishtirok eting.

Tashrifni rejalashtirish

Ayaz-Qal’a Qoraqalpog‘istonning boshqa qadimiy yodgorliklari, jumladan Tuproqqal’a bilan birga kengroq arxeologik sayohat tarkibiga kiritilishi mumkin. Manzillar o‘rtasidagi yo‘l va notekis yerda piyoda yurish uchun vaqt ajrating. Issiq havoda erta boshlash qulayroq bo‘lishi mumkin, ammo eng mos vaqt fasl va o‘sha kundagi sharoitga bog‘liq.

Agar mustaqil sayohat qilsangiz, yo‘lga chiqishdan oldin qaytish transportini tashkil qiling. Xarobalardagi xizmatlarga tayanmasdan, suv va asosiy shaxsiy ehtiyoj buyumlarini olib yuring. Hozirgi mobil aloqa qamrovi, yoqilg‘i mavjudligi, mahalliy turar joylar, o‘tov lagerlari xizmatlari va karta orqali to‘lov imkoniyatlari bu yerda tekshirilmagan; ularni mahalliy tarzda aniqlash kerak.

Eng mazmunli tashrif shoshilmasdan, diqqat bilan kuzatishni talab qiladi. Uchta manzilgohni taqqoslang, devorlar va minoralar tepaliklar bilan qanday bog‘langanini o‘rganing hamda qadimgi Xorazmning kengroq geografiyasi haqida o‘ylang. Ayaz-Qal’aning jozibasi arxeologik ko‘lam, ochiq cho‘l muhiti va turli tarixiy davrlarga oid mudofaa inshootlari qoldiqlarining uyg‘unligidadir.

Ko‘p beriladigan savollar

Ayaz-Qal’a qayerda joylashgan?

Ayaz-Qal’a O‘zbekistonning Qoraqalpog‘iston hududida, Ayazko‘l hududi va qadimgi Tuproqqal’a manzilgohi yaqinida, Bustondan taxminan 20 kilometr shimoli-sharqda joylashgan. Uchta komponent bir tumanda emas: YUNESKO Ayaz-Qal’a 1 ni Beruniy tumanida, Ayaz-Qal’a 2 va Ayaz-Qal’a 3 ni esa Ellikqal’a tumanida ko‘rsatadi.

Majmua nechta manzilgohdan iborat?

Uchta asosiy manzilgoh mavjud: Ayaz-Qal’a 1, Ayaz-Qal’a 2 va Ayaz-Qal’a 3. Ular alohida tepaliklar yoki yaqin hududlarda joylashgan bo‘lib, sanasi, rejasi va saqlanib qolgan qoldiqlari bilan farq qiladi.

Mustaqil ravishda tashrif buyurish mumkinmi?

Mustaqil sayohatni rejalashtirish mumkin, ammo cho‘l sharoiti va manzilgohlarning turli hududlarda joylashgani oldindan rejalashtirishni talab qiladi. Yo‘nalish va oxirgi yo‘l qismini mahalliy tarzda tasdiqlang, qaytish transportini tashkil qiling, suv, quyoshdan himoya vositasi va mos oyoq kiyim olib yuring. Uyushtirilgan ekskursiya yoki mahalliy gid transport va tushuntirish ishlarini osonlashtirishi mumkin.

Ish vaqti va chipta narxlari mavjudmi?

Hozirgi ish vaqti, kirish to‘lovlari, kirish cheklovlari va suratga olish qoidalari ushbu qo‘llanmada tekshirilmagan. Tashrif buyuruvchilar safardan oldin amaliy ma’lumotlarni mahalliy tarzda tasdiqlashlari kerak.

Manbalar

• Uzbekistan Travel — Ayaz-Qal’a qal’asi
• Uzbekistan Travel — Ayaz-Qal’a manzilgohi
• YUNESKO Butunjahon merosi markazi — Orolbo‘yi mintaqasining qadimiy shaharlari va qal’alari

Sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan ma’lumotnoma; tarixiy ma’lumotlar va tarjimalar nashrdan oldin ko‘rsatilgan manbalar bilan solishtirib tekshirildi. Bu shaxsiy tashrif hisoboti emas. Amaldagi tashrif sharoitlarini joyida aniqlang.