Samarqand Registoni: maydon tarixi va uch madrasa
Registan square Samarkand
Registon — uch madrasa yagona maydonni tashkil etgan Samarqandning markaziy me’moriy ansambli. Shahar bilan tanishishni shu yerdan boshlash qulay: Ulug‘bek davridagi ilmiy muhit ham, XVII asr bunyodkorligi ham bir joyda ko‘rinadi. Maydon bosqichma-bosqich shakllangan, shu sabab uning binolarini bitta loyiha yoki bitta hukmdor davrining mahsuli deb bo‘lmaydi.
Shahar maydonidan me’moriy ansamblgacha
Registon nomi odatda qum va joy ma’nosidagi forscha so‘zlar bilan izohlanadi. Maydon tarix davomida savdo, jamoat hayoti va marosimlar uchun xizmat qilgan. Bugun u asosan me’moriy ramz sifatida tanilgan bo‘lsa-da, avval shaharning serharakat qismi bo‘lgan.
XV asrda Ulug‘bek bu yerda madrasa va boshqa jamoat binolarini bunyod ettirgan. Keyinchalik sharqdagi xonaqoh va shimoldagi karvonsaroy o‘rnini yangi binolar egallagan. Hozirgi uch tomonli ansambl XVII asrda Yalangto‘sh Bahodir homiyligida shakllangan.
Ulug‘bek madrasasi: g‘arbiy tomon
Ulug‘bek madrasasi 1417–1420-yillarda qurilgan. U Samarqandning matematika va astronomiya markazi bo‘lgan davrini eslatadi. Fasaddagi geometrik va yulduzsimon naqshlar shu tasavvurga uyg‘un, lekin ularni bevosita ilmiy chizma sifatida talqin qilish kerak emas.
Baland peshtoq ortida ayvonlar va hujralar bilan o‘ralgan hovli joylashgan. Binoni anglash uchun umumiy ko‘rinishdan alohida xona va zinapoya o‘lchamlariga o‘tish foydali: madrasa faqat tantanavor fasad emas, o‘qish va yashash joyi ham bo‘lgan.
Sherdor: sharqiy tomon
Sherdor madrasasi 1619–1636-yillarda bunyod etilgan. U Ulug‘bek madrasasi bilan uyg‘unlashadi, ammo uning aynan nusxasi emas. Eng mashhur bezagi — o‘ljasini quvayotgan yirtqichlar va ular ustidagi quyosh yuzlari tasviri.
Nom sher bilan bog‘liq bo‘lsa-da, tasvirdagi hayvonlarning qiyofasi ba’zan yo‘lbarsga ham o‘xshatiladi. Kompozitsiyaning ma’nosi turlicha sharhlanadi. Uni yagona va shubhasiz izohga ega belgi emas, tarixiy bezak obrazi sifatida ko‘rish ma’qul.
Tillakori: shimoliy tomon
Tillakori 1646–1660-yillarda qurilgan. Majmua madrasa va katta masjid vazifalarini birlashtirgan. Uning uzun fasadi maydonning shimoliy tomonini yakunlaydi; masjid ichi esa zarhal naqshlari, mehrobi va marmar detallari bilan mashhur.
Tashqi moviy yuzalar bilan ichki oltin bezaklar o‘rtasidagi farq Registonning eng ta’sirli manzaralaridan biridir. Shu bilan birga, bugungi qiyofada XX asrdagi katta restavratsiyalarning hissasi ham bor.
Maydon yonida yana nimalar bor
Ansamblning shimoli-sharqiy qismidagi Shayboniylar dahmasi XVI asr tarixini eslatadi. Yaqinda Chorsu savdo gumbazi joylashgan; saqlangan bino 1785-yil bilan bog‘lanadi. Bu obidalar maydon tarixini mashhur uch fasaddan kengroq tasavvur qilishga yordam beradi.
Registon 2001-yilda Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan tarixiy Samarqandning bir qismidir. Uch madrasa ro‘yxatga alohida-alohida kiritilgan mustaqil obyektlar emas.
Registonni qanday tomosha qilish kerak
Avval maydonni yaxlit ko‘ring, so‘ng ochiq hovlilarga kirib, peshtoqlar, nisbatlar va bezak materiallarini solishtiring. Tillakori masjidi ichiga yetarli vaqt ajrating. Kunduzgi va kechki yorug‘lik turli taassurot beradi, ammo kechki kirish va maxsus tadbirlarni alohida aniqlash kerak.
Registondan keyin Temuriylar davri bilan tanishishni Go‘ri Amirda davom ettirish yoki Ulug‘bek rasadxonasiga borish mumkin.
Suratlar va tarixiy manzaralar
Manbalar
Suratlar asl maqoladan saqlandi; ma’lum mualliflar va arxiv sanalari izohlarda ko‘rsatilgan.
