Xivadagi Muhammad Rahimxon madrasasi

Muhammad Rahimxon madrasasi Ichan qal’aning g‘arbiy qismida, Ko‘hna Ark qarshisida joylashgan. Oq-ko‘k fasad, ikki hovli va hujralar Xiva xonligining so‘nggi davridagi ta’lim hayotini tanishtiradi. U qal’a, Muhammad Aminxon madrasasi va boshqa obidalar orasidagi qulay bekatdir.

Buyurtmachi va qurilish davri

Bino ko‘pincha 1876-yilga sanaladi va Feruz taxallusi bilan ijod qilgan Muhammad Rahimxon II bilan bog‘lanadi. Ayrim tavsiflarda 1871-yil ham uchraydi. Bu qurilishning turli bosqichlarini anglatishi mumkin, ammo qo‘shimcha hujjatsiz buni qat’iy xulosa deb bo‘lmaydi.

Hukmdor 1864–1910-yillarda xonlikni boshqargan, adabiyot, musiqa, tarjima va ta’limni qo‘llab-quvvatlagan. Madrasa ham sulola nufuzini, ham saroyning ilmiy-madaniy qiziqishlarini ifodalagan.

Tarixiy tavsiflar diniy va dunyoviy fanlar, kutubxona, darsxonalar, yozgi-qishki masjidlar va qariyb yetmish hujrani tilga oladi. Binoni faqat tantanali fasad emas, ishlagan ta’lim muassasasi sifatida tasavvur qiling.

Ikki hovli

Bir qavatli hujralarga ega tashqi hovli asosiy ikki qavatli qismga o‘tishni tayyorlaydi. Bunday tuzilish ko‘cha shovqinidan madrasa ichki hayotiga bosqichma-bosqich olib kiradi. Kirgandan so‘ng makon ko‘lami va kayfiyati qanday o‘zgarishini kuzating.

Hujralar yashash va dars tayyorlash uchun xizmat qilgan. Ba’zi tavsiflarda ularning qo‘shimcha xo‘jalik xonalari ham qayd etiladi. Bu maishiy jihat yorqin koshinlarga qarab o‘tib ketilganda sezilmaydigan talabalar hayotini tushunishga yordam beradi.

Peshtoq va guldastalar

Asosiy kirish oq-ko‘k mayolika bilan bezatilgan baland peshtoq orqali ajratilgan. Burchaklardagi guldastalar yashil gumbazsimon yopmalar bilan tugaydi. Ularning vertikal chiziqlari keng fasad kompozitsiyasini muvozanatlaydi.

Sirlangan qismlarni shakldor g‘isht terimi bilan solishtiring, peshtoq tokchasi va kirish ravoqlariga qarang. Hovlilarda bezak vazminroq: takrorlanuvchi eshik va ravoqlar ko‘cha tomondagi tantanavorlik o‘rniga tartibli muhit yaratadi.

Tashrif

Madrasaga 30–45 daqiqa ajrating; ko‘rgazmalar ochiq bo‘lsa yoki detallarni chuqurroq ko‘rsangiz, ko‘proq vaqt kerak bo‘ladi. Avval fasadni, keyin ochiq hovli va xonalarni kuzating. Ekspozitsiyalar va kirish mumkin bo‘lgan qismlar o‘zgarishi mumkin.

Ish vaqti, Ichan qal’a umumiy chiptasi va alohida cheklovlarni aniqlang. Ostona, zina va tarixiy qoplama qulay oyoq kiyimni talab qiladi; to‘siqsiz kirishni oldindan tekshirish zarur. Bezakka tegmang, suratga olish qoidalarini bajaring. Diniy tadbir bo‘lsa, qatnashchilarga xalaqit bermang.

Yaqindagi obidalar

Ko‘hna Ark hokimiyat qarorgohini ko‘rsatadi. Muhammad Aminxon madrasasi reja va ko‘lamni qiyoslashga yordam beradi. Boshqa diniy makon uchun Juma masjidiga boring. Umumiy sayrni Ichan qal’a qo‘llanmasi bilan tuzish qulay.

Manbalar

• UNESCO World Heritage Centre: Itchan Kala
• Meros Cultural Heritage Portal: Muhammad Rahim-khan Madrasah
• Uzbekistan Travel: Muhammad Rahim Khan Madrasa
• Uzbekistan government heritage directorate: Muhammad Rahim Khan Madrasa
• whc.unesco.org
• uzbekistan.travel

Asosiy surat: Mohammed Rahim Khan madrasa, entrance.jpg — Adam Harangozó, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.