Samarqanddagi Ulug‘bek madrasasi: me’morchilik va ilm tarixi
Ulugh Beg Madrasah
Ulug‘bek madrasasi Registonning g‘arbiy tomonini egallaydi va Temuriylar davri Samarqandining asosiy obidalaridan hisoblanadi. U hukmdor va astronom Ulug‘bek tashabbusi bilan 1417–1420-yillarda qurilgan. Sayyoh uchun bu bino diniy ta’lim, saroy homiyligi va aniq fanlarga qiziqish bir shahar muassasasida qanday birlashganini ko‘rish imkonidir.
Ulug‘bek va Samarqand ilmiy muhiti
Ulug‘bek Amir Temurning nabirasi va Movarounnahr hukmdori bo‘lish bilan birga astronomik tadqiqotlarda ham qatnashgan. Uning davridagi Samarqand ilmiy muhiti Qozizoda Rumiy, Jamshid Koshiy va Ali Qushchi nomlari bilan bog‘liq. Madrasa bu faoliyatning ijtimoiy muhitini, rasadxona esa kuzatuv va o‘lchash tomonini ochib beradi.
Madrasani hozirgi fakultetlarga bo‘lingan universitet sifatida tasavvur qilish to‘g‘ri emas. Diniy fanlar boshqa bilim sohalari bilan yonma-yon o‘qitilgan. Matematika va astronomiya qo‘lyozmalar, ustozlik va hukmdor homiyligi bir-biriga chambarchas bog‘langan muhitda rivojlangan.
Peshtoqdan ichki hovligacha
Bosh fasad sharqqa, maydonga qaragan. Baland peshtoq, burchak minoralari va boy geometrik bezaklar binoning tanish qiyofasini yaratadi. Koshin, sirlangan sopol, g‘isht va tosh detallar birgalikda ishlatilgan: madrasa faqat rangi bilan emas, nisbatlari bilan ham diqqatga sazovor.
Kirish ortida to‘rt ayvonli hovli joylashgan. Atrofida ikki qavat hujralar, burchaklarda dars xonalari, g‘arbiy tomonda esa masjid bo‘lgan. Shu tariqa maydonning tantanavor qiyofasi ustozlar va talabalarning kundalik hayoti bilan tutashgan.
Qaysi detallarga qarash kerak
Avval peshtoqdagi yulduzsimon va geometrik kompozitsiyalarni ko‘ring, so‘ng ularni hovlidagi maydaroq naqshlar bilan solishtiring. Har bir bezakni astronomik belgi deb talqin qilish shart emas: geometriya islom bezak san’atining mustaqil ifoda tili bo‘lgan.
Katta ravoqlar bilan kichik hujra eshiklari nisbatiga e’tibor bering. Bu binoning ko‘lamini raqamlarsiz ham his qilishga yordam beradi. Bezaklarni turli masofadan ko‘ring: uzoqdan yaxlit naqsh, yaqindan esa alohida koshinlar va ularning tutashuvi ko‘rinadi.
Zarar va restavratsiya
Madrasa zilzilalar, yo‘qotishlar va ko‘plab ta’mirlarni boshdan kechirgan. XX asrda katta tiklash ishlari o‘tkazilgan; qiyshaygan minoralardan birini to‘g‘rilash bilan bog‘liq mashhur ish 1932-yilda amalga oshirilgan. Hozirgi ansamblda tarixiy qismlar bilan restavratsiya yechimlari yonma-yon turadi.
Eski suratlar bilan solishtirganda shu holatni hisobga olish kerak. O‘zgargan siluet yoki tiklangan qism butun bino yangi degani emas, ammo yodgorlik mutlaqo o‘zgarishsiz yetib kelgan deyish ham to‘g‘ri bo‘lmaydi.
Tashrifdan keyingi yo‘nalish
Madrasani qarshisidagi, taxminan ikki asr keyin qurilgan Sherdor bilan solishtiring. Keyin Ulug‘bek rasadxonasiga borish bir tarixiy mavzuning boshqa tomonini ochadi.
Yuqori xonalar va alohida zinapoyalarga chiqish tartibini joyida aniqlang. Registon tashrifi davomida fasad va hovlini shoshilmay ko‘rishga vaqt ajrating; faqat maydondan suratga olish bilan cheklanib qolmang.
Manbalar
Suratlar asl maqoladan saqlandi; ma’lum mualliflar va arxiv sanalari izohlarda ko‘rsatilgan.
