Samarqanddagi Sherdor madrasasi: quyosh tasvirlari va Registon tarixi

Sherdor madrasasi Registonning sharqiy tomonida, Ulug‘bek madrasasi qarshisida joylashgan. Peshtoqdagi yirik yirtqichlar va quyosh yuzlari uni darhol tanitadi. Biroq bino tarixi mashhur koshin tasviridan ancha keng: Sherdor XVII asr Samarqandi Temuriylar merosini qanday qayta talqin qilganini ko‘rsatadi.

Yalangto‘sh Bahodir davridagi qurilish

Madrasa Yalangto‘sh Bahodir homiyligida 1619–1636-yillarda qurilgan. U maydonning sharqiy tomonida ilgari mavjud bo‘lgan xonaqoh o‘rnini egallagan. Qurilish usta Abduljabbor, bezak ishlari esa Muhammad Abbos nomlari bilan bog‘lanadi.

Tanlangan joy Ulug‘bek madrasasi bilan ataylab me’moriy muloqot yaratgan. Ikki fasad bir-biriga qaragan, ammo binolar o‘rtasida qariyb ikki asrlik farq bor. Sherdor avvalgi madrasaning ayrim kompozitsion g‘oyalarini davom ettirib, nisbatlar, detallar va bezak xususiyatlarini o‘zgartirgan.

Peshtoqdagi hayvonlar nimani anglatadi

Sherdor nomi sherlar tasviri bilan bog‘liq. Tasvirdagi hayvonlarning ayrim belgilari yo‘lbarsni ham eslatadi. Ular o‘ljasini quvayotgan holatda, ustlarida esa inson yuzli quyosh gardishlari bilan berilgan.

Kompozitsiya kuch-qudrat, quyosh ramzi va mintaqaning badiiy an’analari orqali turlicha izohlanadi. Uning hamma qabul qilgan yagona talqini yo‘q. Yana bir farq muhim: fasaddagi tarixiy tasvirni O‘zbekistonning hozirgi davlat gerbi deb atash to‘g‘ri emas.

Hovli va madrasa tuzilishi

Peshtoq ortida ayvonlar va ikki qavat hujralar bilan o‘ralgan hovli bor. Qovurg‘ali gumbazlar va minoralar tashqi siluetni yaratadi, ichkarida esa takrorlanadigan ravoqlar maromi ko‘zga tashlanadi. Umumiy hovli atrofidagi kichik xonalar binoning ta’lim vazifasini ko‘rsatadi.

Bezaklarda geometrik naqshlar, o‘simliksimon shakllar va yozuvlar uyg‘unlashgan. Avval umumiy simmetriyaga, keyin naqshning ravoq yoki gumbaz gardishiga qanday moslashtirilganiga qarang. Bu yerda bezak me’moriy shaklni shunchaki bo‘yab qo‘ymaydi, balki uni yanada yaqqol ko‘rsatadi.

Eski suratlar va tiklash ishlari

Sherdor zilzilalar va uzoq vaqt davom etgan yemirilishdan zarar ko‘rgan. Bugungi qiyofada XX asr restavratsiyalarining hissasi katta; peshtoqdagi mashhur tasvir ham tiklangan. Sergey Prokudin-Gorskiyning arxiv suratlari binoning XX asr boshidagi holatini hozirgisi bilan solishtirish imkonini beradi.

Eski suratlardagi yo‘qolgan qoplama va hovli holatiga e’tibor bering. Bunday qarash yodgorlikning umumiy yoshi bilan alohida ko‘rinadigan qismlarning yoshini farqlashga, saqlash ishlarining ahamiyatini tushunishga yordam beradi.

Sherdorni qanday ko‘rish kerak

Avval maydonning qarama-qarshi tomonidan umumiy ko‘rinishni tomosha qiling. Kirish ochiq bo‘lsa, hovliga o‘tib, uni Ulug‘bek madrasasi bilan solishtiring. Surat uchun yopiq zinapoyalarga chiqishga urinmang.

Ansambl bilan tanishishni Tillakorida yakunlash mumkin. Uch bino birgalikda Registon tarixini har bir fasadning alohida ko‘rinishidan yaxshiroq ochib beradi.

Suratlar va tarixiy manzaralar

Manbalar

• Asl maqola ingliz tilida

Suratlar asl maqoladan saqlandi; ma’lum mualliflar va arxiv sanalari izohlarda ko‘rsatilgan.