Samarqanddagi Tillakori madrasasi: Registonning zarhal masjidi

Tillakori Registon ansamblini shimol tomondan yakunlaydi. Uning uzun fasadi ortida madrasa xonalari ham, zarhal bezaklari bilan mashhur masjid ham joylashgan. Nomi ichki makondan olinadigan asosiy taassurotni tushuntiradi, biroq yodgorlikning qadri faqat oltin tusli bezak bilan cheklanmaydi.

Ansamblning so‘nggi katta binosi

Tillakori qurilishi 1646–1660-yillarga tegishli bo‘lib, Yalangto‘sh Bahodir nomi bilan bog‘liq. Ishlar uning vafotidan keyin ham davom etgan. Yangi bino eski karvonsaroy o‘rnini egallab, Ulug‘bek va Sherdor madrasalari orasidagi maydon kompozitsiyasini tugallagan.

Majmua ikki vazifani bajargan: ta’lim maskani va katta masjid bo‘lgan. Shu jihati bilan u yonidagi ikki madrasaning oddiy takrori emas. Me’moriy yechim talabalar turmushini ham, shaharning keng jamoat ibodati joyiga bo‘lgan ehtiyojini ham hisobga olgan.

Uzun fasad va ichki hovli

Bosh fasad janubga qaragan. Ikki qavatli ravoqlar sokin gorizontal marom yaratadi; bu Registonning g‘arbiy va sharqiy tomonlaridagi baland peshtoqlar yonida ayniqsa seziladi. Fasad ortida hovli, majmuaning g‘arbiy qismida esa masjid joylashgan.

Ichkariga kirishdan oldin hovlini aylanib ko‘ring: asosiy xonalar qanday joylashganini tushunish osonlashadi. Barcha tomonlarning balandligi va vazifasi bir xil emas. Tantanavor fasad simmetriyasi butun bino bir xil xonalardan tashkil topgan degani emas.

Zarhal naqshlar, mehrob va gumbaz

Masjid ichida oltin tusli naqshlar, to‘q ko‘k yuzalar va kundal usuli bilan bog‘liq bo‘rtma bezaklar diqqatni tortadi. Mehrob namoz yo‘nalishini bildiradi; minbar va marmar detallar esa xonaning diniy vazifasini eslatadi.

Ichki makonni yaxlit ko‘rish bilan birga alohida qismlarga ham qarang: devordan ravoqqa o‘tish, naqshlarning takrorlanishi va tokchalarning tuzilishi qiziqarli. Yorug‘lik zarhal yuzalar taassurotini o‘zgartiradi. Shuning uchun darhol bitta surat bilan cheklanmay, ko‘zning moslashishiga vaqt berish foydali.

Tarixiy bino va restavratsiya

Tillakori turli shikastlarni, jumladan XIX asr zilzilalari oqibatlarini boshdan kechirgan. XX asrda gumbaz va ichki bezaklarni ham qamrab olgan katta tiklash ishlari o‘tkazilgan. Bugungi ko‘rinishni XVII asrdan butunlay o‘zgarmay qolgan bezak deb ta’riflab bo‘lmaydi.

Maqoladagi Prokudin-Gorskiy arxiv surati binoning avvalgi holatini ko‘rsatadi. Solishtirishdan maqsad uni «haqiqiy» va «haqiqiy emas» qismlarga ajratish emas, ansamblni saqlash qanday vazifalarni talab qilganini anglashdir.

Registon tashrifida Tillakori

Hovli va masjid uchun alohida vaqt ajrating: maydondan fasadni ko‘rish Tillakorini to‘liq anglashga yetmaydi. Ichkarida suratga olish bo‘yicha ko‘rsatmalarga rioya qiling va osoyishtalikni saqlang; ayrim joylarda alohida kirish tartibi bo‘lishi mumkin.

Tashrifdan so‘ng binoni Ulug‘bek madrasasi va Sherdor bilan solishtiring. Uch binoning o‘xshashligidan tashqari vazifalaridagi farqni ko‘rish Registon tarixini yaxshiroq tushuntiradi.

Suratlar va tarixiy manzaralar

Manbalar

• Asl maqola ingliz tilida

Suratlar asl maqoladan saqlandi; ma’lum mualliflar va arxiv sanalari izohlarda ko‘rsatilgan.