Samarqanddagi Xoja Ahror majmuasi: madrasa, masjid va tasavvuf merosi

Xoja Ahror majmuasi Samarqandning janubiy qismida joylashgan va Markaziy Osiyoning eng ta’sirli tasavvuf namoyandalaridan biri bilan bog‘liq. Bu yerda maqbara, madrasa, masjid qismlari va hovuzli hovli bir necha asr davomida rivojlangan ansamblni tashkil etadi.

Xoja Ahror va uning davri

Xoja Ahror Valiy nomi bilan tanilgan Ubaydulloh Ahror 1404–1490-yillarda yashagan. U naqshbandiya an’anasiga mansub bo‘lib, mintaqaning diniy va ijtimoiy hayotida katta o‘rin tutgan. Yodgorlikni tushunish uchun uni jamiyatdan ajralgan shaxs emas, o‘z davri shahar hayoti bilan chambarchas bog‘langan arbob sifatida ko‘rish muhim.

Dastlabki diniy va xotira markazi uning faoliyati hamda dafn joyi atrofida shakllangan. Bu joyni Imom Moturidiy bilan bog‘liq Chokardiza qabristoni bilan chalkashtirmaslik kerak: ular shaharning turli qismlaridagi alohida tarixiy majmualardir.

Nodir Devonbegi madrasasi

Ansambl me’moriy qiyofasining muhim qismi XVII asrga mansub. Nodir Devonbegi madrasasi 1630-yillarda qurilgan. Uning rejasi oldindan mavjud ziyorat joylari va binolarga moslashtirilgan; shu sabab bu yerda qat’iy geometrik tartib bilan birga tarixan shakllangan joylashuv ham ahamiyatli.

Hovli atrofida hujralar va ayvonlar bor. Peshtoqdagi hayvon tasvirlari ba’zan Sherdor bilan solishtirishga va «tashqi Sherdor» degan nomga sabab bo‘ladi. Ammo bu Registondagi o‘sha bino yoki uning aynan nusxasi degani emas.

Masjid, ayvon va qabr toshi

Majmuada yog‘och ustunlar va ayvonning naqshinkor yuzalari alohida ko‘zga tashlanadi. Ochiq yozgi makon yopiq namozxonalarni to‘ldiradi. Bunday me’morchilik diniy vazifani iqlim va kundalik hayot odatlari bilan uyg‘unlashtiradi.

Xoja Ahrorning ziyorat qilinadigan dafn joyi va yozuvli marmar qabr toshi tashrifning ma’naviy markazidir. Xattotlikni ruxsat etilgan masofadan tomosha qiling, yuzalarga tegmang va ibodat uchun kelganlarga xalaqit bermang.

Hovlining tarixiy qatlamlari

Majmua XIX–XX asrlarda ham to‘ldirilgan va ta’mirlangan. Zilzilalar, yemirilish va tiklash ishlari uning qiyofasini o‘zgartirgan. Umumiy hovli yaxlit ko‘rinsa-da, yonma-yon turgan qismlar turli qurilish davrlariga mansub bo‘lishi mumkin.

Hovuz binolarni kompozitsion jihatdan bog‘laydi. Akslar va ochiq ayvonning yopiq hajmlar bilan nisbatini ko‘rish uchun bir oz to‘xtang. Bu yerda hovli shahar hayoti bilan ziyoratgoh orasidagi o‘tish makoni sifatida qanchalik muhim ekani seziladi.

Tashrifni qanday rejalash kerak

Diniy majmuaga mos kiyining va qaysi xonalar ochiqligini aniqlang. Ayrim qismlarning muzey yoki hunarmandchilik uchun ishlatilishi haqidagi ma’lumotlar turli yillarga tegishli bo‘lishi mumkin; bugungi ekspozitsiyani joyida tekshirish ma’qul.

Solishtirish uchun Abdi Darunga boring, XVII asr me’moriy o‘xshashliklarini esa Sherdorda kuzating. Bunday yo‘nalish Samarqandning ma’naviy va badiiy hayoti markaziy maydon bilan cheklanmaganini ko‘rsatadi.

Manbalar

• Asl maqola ingliz tilida
• Imam Bukhari International Scientific Research Center: Khoja Ahrari Vali (1404–1490)

Suratlar asl maqoladan saqlandi; ma’lum mualliflar va arxiv sanalari izohlarda ko‘rsatilgan.