Xiva tarixi

Illuminated western gate of Itchan Kala in Khiva

Xivaning ixcham manzarasi uning tarixi sodda degan yanglish tasavvur uyg‘otishi mumkin. Ichan qal’a ichidagi devorlar, minoralar, madrasalar va saroylar nihoyatda yaxlit ansambl hosil qiladi. Biroq shahar daryo o‘zanlarining o‘zgarishi, mintaqaviy raqobat, sulolalar intilishlari va ko‘p marotaba qayta qurilishlar jarayonida shakllangan. Bugun yonma-yon turgan binolarning hammasi bir davrda bunyod etilmagan.

Xiva ancha keng Xorazm tarixining ham bir qismidir. Bu farq muhim: mintaqaning qadimiyligi Xivadagi har bir obidani qadimgi qilmaydi, Xiva esa doim ham Xorazmning bosh poytaxti bo‘lmagan. Ushbu solnoma butun vohani nazardan qochirmagan holda shaharning yuksalishini kuzatadi.

Xiva tarixining qisqa xronologiyasi

Qadimgi davr va ilk o‘rta asrlar: Xorazm vohasida manzilgohlar rivojlanadi; Xiva o‘rta asr geografik asarlarida tilga olinadi.
XVI–XVII asrlar: o‘zbek sulolalari boshqargan Xorazm davlatida Xivaning ahamiyati ortib boradi.
XVIII asr: urushlar va beqarorlik shahar hayotini izdan chiqaradi.
XVIII asr oxiri–XIX asr: Qo‘ng‘irotlar sulolasi hokimiyatini mustahkamlaydi va yirik qurilishlarga homiylik qiladi.
1873-yil: Rossiya istilosi natijasida xonlik ustidan protektorat o‘rnatiladi.
1920–1924-yillar: xonlik tugatiladi; yangi siyosiy tuzilmalar mintaqaning sovet O‘rta Osiyosiga qo‘shilishidan oldingi bosqichni tashkil etadi.
1990-yil: Ichan qal’a Jahon merosi ro‘yxatiga kiritiladi.
1991-yildan: Xiva mustaqil O‘zbekistonda meros, hunarmandchilik va turizm markazi sifatida rivojlanadi.

Xiva, Xorazm va tarixiy xaritadagi nomlar

Xiva — shahar, Xorazm esa ancha katta tarixiy mintaqa. Bu farq ushbu solnomadagi deyarli barcha davrlar uchun muhim. Xorazm Amudaryoning quyi oqimi atrofida shakllangan; uning manzilgohlari, ekin maydonlari va siyosiy markazlari bugun zamonaviy davlatlar o‘rtasida bo‘lingan hududda joylashgan edi. Devorlari qanchalik salobatli bo‘lmasin, mintaqa tarixini Ichan qal’a bilan cheklab bo‘lmaydi. Xiva ildizlari qadimgi davrga borib taqaladigan bu o‘lkaning yetakchi markazlaridan biriga nisbatan kech aylangan.

Khwarazm, Khwarezm va Chorasmia nomlari turli ilmiy va til an’analarida Xorazm nomining shakllaridir. Ular Xiva yaqinidagi qandaydir boshqa yashirin shaharlarni anglatmaydi. Xuddi shuningdek, xorazmshoh deb atalgan hukmdor ham albatta Xivada joylashgan bo‘lishi shart emas. Kot va Gurganj turli davrlarda yetakchi mavqega ega bo‘lgan. Mintaqa, davlat va shaharni bir-biridan ajratgan sayohatchi o‘rta asrlar hamda ilk yangi davr tarixini ancha oson tushunadi.

Urganch nomi ham chalkashlik tug‘dirishi mumkin. O‘zbekistondagi hozirgi Urganch bugungi Turkmanistondagi Ko‘hna Urganch qoldiqlari bilan bog‘liq buyuk o‘rta asr shahri bilan aynan bir joy emas. Aholi joylashuvi, suv ta’minoti va siyosiy geografiyadagi o‘zgarishlar nomlanishning bir necha qatlamini yuzaga keltirgan. Bu nomlar aloqalarni saqlaydi, ammo ularni bitta o‘zgarmas shahar tarix davomida faqat turli yozilishlarda yashaganining isboti deb bo‘lmaydi. Har bir joyning o‘z arxeologik va shaharsozlik rivoji bor.

Xivaning tarixiy ahamiyati shu kengroq xaritada ravshanlashadi. U Xorazmdagi barcha yutuqlarning ilk vatani ham, sahrodagi ajralib qolgan g‘aroyib maskan ham emas edi. U ilm-fan, dehqonchilik, savdo va siyosiy raqobat rivojlangan mintaqada yuksaldi. Keyingi xonlar o‘z hokimiyatining qonuniyligini ko‘rsatishda shu meros obro‘siga tayandilar. Saqlangan muhtasham ichki shahar Xorazm tarixining bir bobidir. Avvalgi boblarni bilish Xivaning jozibasini kamaytirmaydi, aksincha tashrifni mazmunli qiladi.

Xiva Juma masjididagi o‘ymakor yog‘och ustunlar. Surat: Bgag · CC0.

Quduqlar, asos solinish rivoyatlari va ilk shahar

Xivaning kelib chiqishi haqidagi ommabop hikoyalar ko‘pincha quduq va Nuhning o‘g‘li Som bilan bog‘liq rivoyatga asoslanadi. Boshqa talqinlar shahar nomini suvdan ichgan yo‘lovchilarning hayrat nidosi bilan izohlaydi. Bu hikoyalar manzilgoh paydo bo‘lishini qurg‘oqchil muhitda ishonchli suv manbaini topish tajribasiga bog‘laydi. Ular mahalliy xotiraning mazmunli ifodasidir. Biroq ularni aniq arxeologik asos solinish sanasini belgilovchi dalil emas, rivoyat sifatida tanishtirish kerak.

Tarixiy savollar asos solinish afsonasidan ancha ko‘p. Odamlar bu joyga ilk bor qachon o‘rnashgan? Mudofaa qilinadigan manzilgoh qachon paydo bo‘lgan? Yozma geografik manbalarda tan olingan shaharga qachon aylangan? Poytaxtning siyosiy vazifalarini qachon egallagan? Bu voqealar bir asrda sodir bo‘lishi shart emas. Manzilgoh saqlangan matnlarda tilga olinishidan ancha oldin mavjud bo‘lishi, uning eng qadimgi qoldiqlari esa keyingi ko‘plab qurilish qatlamlari ostida yotishi mumkin.

O‘rta asr geografik asarlari Xivani Xorazm manzilgohlari tarmog‘ida ko‘rsatadi. Bunday ma’lumotlar shaharning mashhur obidalari bunyod etilishidan ancha oldin aholi yashaydigan va o‘zaro bog‘langan mintaqaga kirganini tasdiqlaydi. Ammo bu bugungi ko‘chalar o‘sha ilk manzilgoh rejasini aynan takrorlaydi degani emas. Qayta qurilishlar, mudofaa tizimidagi o‘zgarishlar va muhim muassasalarning ko‘chishi shahar tuzilishining davomiyligiga ta’sir qiladi.

Mehmon uchun amaliy xulosa — bir vaqtning o‘zida qadimiylikning bir necha turini ko‘rishdir. Joyning o‘zi qadimiy, ma’lum masjid tarkibida eski materiallar, saqlangan binosi keyingi qayta qurilishga oid, ko‘rinadigan bezaklari esa restavratsiya natijalarini o‘z ichiga olishi mumkin. Bu holatlar bir-birini inkor etmaydi. Devor ichidagi hamma narsaga bir xil yosh berish o‘rniga qatlamlarni aniq ajratsak, tarix boyroq ochiladi.

Amudaryo va vohaning muhandislik tizimi

Xorazmning dehqonchilik manzarasi Amudaryo va uning suvini taqsimlaydigan tizimlarga bog‘liq edi. Daryo ekin yetishtirish imkonini bergan, ammo o‘zgarmas, mehnat talab qilmaydigan muhit yaratmagan. O‘zanlar almashgan, cho‘kindilar yig‘ilgan, suv yo‘llari bilan manzilgohlar o‘rtasidagi munosabatni uzluksiz boshqarish kerak bo‘lgan. Hukmdorlar va savdo hamkorlari o‘zgarmasa ham, suvdan foydalanishdagi o‘zgarish shaharning farovonligiga ta’sir qilishi mumkin edi.

Sug‘orish texnik mehnatni siyosiy hokimiyat bilan birlashtirgan. Kanallarni qazish, ta’mirlash va muntazam tozalash zarur bo‘lgan. Mehnat va suvni taqsimlash bir oiladan kattaroq tashkilotlarni talab qilgan. Hukmdor dehqonchilikni tiklaganini e’lon qilishi mumkin, ammo amaliy natija dalalarda ishlagan ko‘p odamlarga bog‘liq edi. Dehqonlar, suv amaldorlari, yer egalari va mahalliy jamoalarning manfaatlari mos kelishi yoki to‘qnashishi mumkin bo‘lgan. Voha ekin ekilgan hudud bilan birga manfaatlari kelishiladigan ijtimoiy muhit ham edi.

Suvni nazorat qilish bilan bog‘liq mirob unvoni Xorazm tarixida, hatto mashhur adiblarning nomlanishida uchraydi. Bu aloqa adabiy madaniyat va boshqaruv bir-biridan uzilgan olamlar bo‘lmaganini eslatadi. Bilimli amaldorlar ikkala sohada qatnashishi mumkin edi. Saqlangan matn hukmdorlar, yurishlar va sulola ishlariga e’tibor qaratsa ham, davlat boshqaruvi va resurslarni taqsimlash tajribasi solnomalar yozilgan muhitni shakllantirgan.

Qishloq hududlari shahar hayotini oziq-ovqat, yem-xashak va xomashyo bilan ham ta’minlagan. Mahobatli shahar devorlar tashqarisidagi dalalar va bog‘larga tayangan. Saroy qurilishi kengroq iqtisodiyot ta’minlaydigan mehnat va materiallarni talab qilgan. Sahroni kesib o‘tgan karvon yo‘lning ikkala uchida ham zaxiralarga muhtoj edi. Shu sabab Xiva tarixini faqat uzoq imperiyalar orasidagi savdo bilan tushuntirib bo‘lmaydi. Uning yaqin dehqonchilik atrofi ham asosiy ahamiyatga ega bo‘lgan.

Bugun Urganchdan Xivaga borishda ko‘rinadigan ekin maydonlari ham shu tarixning bir qismidir, garchi kanallar, ekinlar va texnologiyalar o‘zgargan bo‘lsa-da. Bu yashillik go‘yo bo‘sh sahro ichidagi tabiiy tanaffus emas. U uzoq davom etgan inson mehnatining natijasidir. Shu mehnatni o‘ylash voha bilan qurg‘oqchil atrof o‘rtasidagi farqni shunchaki chiroyli manzaradan ko‘ra mazmunliroq qiladi.

Qadimgi qal’alar va Ichan qal’a tashqarisidagi dunyo

Xorazmning keng hududidagi mustahkamlangan arxeologik yodgorliklar saqlangan xonlik shahridan ancha oldingi manzilgoh va hokimiyat shakllarini ko‘rsatadi. Tuproqqal’a va Ayozqal’a kabi joylar yirik tuproq me’morchiligi manzarasiga kiradi. Ularning shakli va vazifalari turlicha, shu sabab hammasini bir xil podsho qasrlari deb ta’riflash to‘g‘ri emas. Mudofaa, yashash, boshqaruv va manzilgohlarni himoya qilish vazifalari turlicha birlashgan bo‘lishi mumkin.

Bu joylar mahalliy qurilish an’analari mavjud materiallarga qanday moslashganini ko‘rishda ayniqsa foydali. Tuproqdan ulkan devorlar va salobatli xonalar yaratish mumkin edi, ammo ular parvarish talab qilgan va tashlab ketilgach yemirilishga moyil bo‘lgan. Bugungi xaroba shakli qadimgi loyiha hamda asrlar davom etgan ob-havo ta’sirining natijasidir. Arxeologik talqin uzoqdan ko‘ringan siluetning nimagadir o‘xshashligiga emas, qazishma dalillariga tayanadi.

Qazilgan yodgorlik bilan tiklangan shahar obidasini ajratish muhim. Xivada mehmon yangilangan koshinlar, foydalanilayotgan hovlilar va ozoda yo‘laklarni ko‘rishi mumkin. Arxeologik joyda esa taassurot ko‘proq parchalar, ko‘lam va landshaft orqali shakllanadi. Ularning biri har jihatdan boshqasidan haqiqiyroq tarix emas. Ular turli dalillarni saqlaydi va turlicha muhofazani talab qiladi. Muzeydagi buyum topilgan joyida endi ko‘rinmaydigan tafsilotni ko‘rsatishi mumkin.

Mashhur qal’alar manzarasi keng tarqalgan tarixiy soddalashtirishdan ham saqlaydi. Xivaning keyingi hukmdorlari o‘z poytaxtidan ancha qadimiy mintaqaviy o‘zlikni meros qilib olganlar. Ular aynan o‘sha joylarni egallamasdan va o‘sha muassasalarni takrorlamasdan ham oldingi Xorazm bilan davomiylikni da’vo qilishlari mumkin edi. Shaharni kengroq hudud bilan birga ko‘rgan sayohat bu munosabatni ayon qiladi: tarix bir devor ichida qolmay, turli markazlar orasida harakatlanadi.

Kalta Minor — XIX asrda tugallanmay qolgan minora. Surat: Bgag · CC0.

O‘rta asr ilm-fani va Xivaning Xorazmdagi o‘rni

Xorazm matematika, astronomiya, geografiya va boshqa bilim sohalarining yirik namoyandalari bilan bog‘liq. Al-Xorazmiy nomining o‘zi mintaqaviy aloqani saqlaydi, Beruniyning ilk hayoti va ilmiy faoliyati esa Xorazmning intellektual muhitiga mansub. Xivaga tashriflarda ularning ahamiyati tez-tez ta’kidlanadi. Biroq mintaqa bilan aloqani ma’lum shaxs hozirgi ichki shaharda tug‘ilgan, dars bergan yoki ishlagan degan da’voga aylantirishda ehtiyot bo‘lish kerak.

O‘rta asr ilmiy markazlari homiylar, kutubxonalar, ustozlar va olimlar harakati orqali rivojlangan. Gurganjdagi Ma’muniylar saroyi bu keng geografiyaning muhim misolidir. Uning tarixi XIX asr Xivasidan boshqa davr va siyosiy vaziyatga tegishli. Farqni yodda tutish keyingi shaharni bugun shu yerda yodga olinadigan barcha yutuqlarning jismoniy manzili emas, mintaqa ilmiy merosining davomchisi va talqin qiluvchisi sifatida tushunishga yordam beradi.

Ilm-fan sayohatga ham bog‘liq edi. Bilimdonlar homiy, kitob, ta’lim yoki siyosiy xavfsizlik izlab ko‘chib yurganlar. Ularning asarlari tarjima va ko‘chirish orqali yanada uzoqqa tarqalgan. Natijada alohida shahar va davlat chegaralarini kesib o‘tgan intellektual geografiya yuzaga kelgan. Muzey mintaqaga mansub allomani sharaflash bilan birga uning ilmiy ishlari ko‘p joylar bilan aloqalar orqali yuzaga kelganini ham ko‘rsatishi mumkin.

Bu yondashuv Markaziy Osiyo tarixiga ilk bor duch kelayotgan oilalar va mehmonlar uchun ayniqsa foydali. U alohida ismlar to‘plami o‘rniga munosabatlar tarmog‘ini taklif etadi. Xivaning tarixiy muzeylari va xotira maskanlarini shu merosni namoyish etishning zamonaviy urinishlari sifatida o‘qish mumkin. Taqdimotning o‘zi ham tarixga ega: turli davrlar turli olimlar, tillar va mintaqaviy o‘zlik shakllarini ko‘proq ta’kidlagan.

Mo‘g‘ullar hukmronligi, markazlar almashinuvi va Xivaning yuksalishi

XIII asrdagi mo‘g‘ul istilolari Xorazmni tubdan o‘zgartirdi. Gurganjning qulashi bilan bog‘liq vayronagarchilik butun mintaqa falokatining qismi bo‘lib, uni har bir shaharga bir xil tarzda qo‘llab bo‘lmaydi. Istilodan keyingi siyosiy bo‘linishlar Xorazmning turli qismlarini turli hokimiyat doiralariga kiritdi. Mintaqaning keyingi rivojiga shu bo‘linishlar, yangi mojarolar va manzilgohlar taqdiridagi o‘zgarishlar ta’sir ko‘rsatdi.

Shu sabab Xivaning yuksalishini poytaxtning bir martalik keskin ko‘chirilishi emas, jarayon sifatida tushunish kerak. Suv ta’minoti, mintaqa xavfsizligi, hukmron guruhlar manfaatlari va boshqa shaharlarning mavqeyi birgalikda rol o‘ynagan. Bir markazning tanazzuli yoki izdan chiqishi boshqasiga imkon yaratishi mumkin, ammo bu avtomatik sodir bo‘lmagan. Yangi siyosiy markaz saroy va katta shahar aholisini ta’minlaydigan muassasalar hamda iqtisodiy asosga baribir muhtoj edi.

XVI asrdan Xorazmda qaror topgan o‘zbek sulolalari davrida Xiva tobora muhimlashdi. Arabshohiylar o‘z hokimiyati qonuniyligini Chingizxon avlodidan kelib chiqish bilan asoslaganlar; bu mintaqa siyosiy madaniyatining muhim tamoyili edi. Ularning hukmronligi mahalliy hokimiyatni keng dasht va Markaziy Osiyo sulolalar olami bilan bog‘lagan. Keyingi «Xiva xonligi» nomi shahar davlatning doimiy va bahssiz markazi bo‘lgandek taassurot beradi, asl rivojlanish esa murakkabroq kechgan.

XVII asrga kelib Xiva hokimiyatning yetakchi qarorgohlaridan biriga aylandi. Uning o‘sishi uchun qal’aning o‘zi yetarli emas edi. Diniy muassasalar, bozorlar, ustaxonalar va turar joy mahallalari poytaxtni ta’minlovchi shaharni shakllantirdi. Aholi kasbi, kelib chiqishi va saroy bilan aloqasi turlicha bo‘lgan odamlardan iborat edi. Bu rivojlanish xon buyruq beradigan joyning almashishigina emas, ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarish ham edi.

Arab Muhammadxon, Abulg‘ozi va sulola tarixining yozilishi

XVII asr boshidagi Arab Muhammadxon hukmronligi qo‘shni kuchlar bilan mojarolar va hukmdor oilasi ichidagi kurashlar davriga to‘g‘ri keladi. Bunday nizolar taxt vorisligi har doim bir monarxdan boshqasiga osoyishta o‘tmaganini eslatadi. Shahzodalar o‘z tarafdorlari, hududlari va resurslariga ega bo‘lganlar. Kurash natijasi poytaxt xavfsizligiga va aholining oddiy kundalik ishlarini yuritishiga ta’sir qilishi mumkin edi.

Abulg‘ozi Bahodirxon hukmdor hamda tarixchi sifatida mashhur. Uning turkiy va turkman nasablariga oid asarlari siyosiy jamoalarni kelib chiqish va o‘tmish haqidagi hikoyalar bilan bog‘lagan. Nasabnomalar hokimiyatni izohlash va asoslashga xizmat qilgani uchun muhim edi. Ular faqat shaxsiy qiziqish uchun tuzilgan oila qaydlari emas. Hukmronlik da’vosi ajdodlarga bog‘liq bo‘lishi mumkin bo‘lgan dunyoda tarix yozishning o‘zi davlat boshqaruvi bilan aloqador edi.

Bu matnlar muhim manba, ammo ularni boshqa saroy tarixlari kabi diqqat bilan o‘qish lozim. Kelib chiqish va sulolalar haqida yozgan hukmdorning o‘tmishni ma’lum yo‘sinda tanlash, tartiblash va talqin qilish sabablari bo‘lgan. Nasab hikoyalari esda qolgan voqealar, og‘zaki rivoyatlar va siyosiy dalillarni birlashtirishi mumkin edi. Shu maqsadlarni tan olish asarlar qadrini kamaytirmaydi. Aksincha, tarixlar nega aynan shunday shakl olganini tushuntiradi.

Keyingi Xiva solnomachilari ham adabiy mehnatni saroy ehtiyojlari va manfaatlari bilan bog‘lashni davom ettirdilar. Bu an’ana shaharga binolaridan kengroq tarixiy o‘zlik beradi. Qo‘lyozmalar, tarjimalar va nusxa ko‘chirish mehnati minoralar hamda koshinli hovlilar qatorida e’tiborga loyiq. Matnning saqlanishi dastlabki xonalari, o‘quvchilari va homiylari endi mavjud bo‘lmagan siyosiy va intellektual olamni bizga yetkazishi mumkin.

XVIII asr: bosqin va hokimiyatning tiklanishi

XVIII asr Xorazmga og‘ir beqarorlik olib keldi. Hukmron guruhlar raqobati, qo‘shni davlatlar bilan to‘qnashuvlar va resurslar uchun kurash shaharlar hamda qishloqlarga ta’sir qildi. Xiva hayoti uzluksiz me’moriy yaxshilanishlar ketma-ketligi bo‘lmagan. Xavfsizlik yo‘qolgan davrlar dehqonchilik, harakat va homiylikni to‘xtatishi mumkin edi. Ichan qal’aning keyingi yaxlitligi saqlangan binolarning ko‘pchiligidan oldingi og‘ir tarixni yashirmasligi kerak.

Nodirshohning 1740-yilgi yurishi shu davrning asosiy voqealaridan biridir. Uning Xivani egallashi Eron harbiy qudratining Markaziy Osiyoga keng yoyilishining bir qismi edi. Yurish hokimiyat almashinuvi, asirlarning ozod qilinishi va ko‘chirilishi bilan kechdi. Manbalardagi sonlar farqlanadi; insonlar ko‘chishi ko‘lamini izohsiz takrorlanadigan go‘yoki aniq bir raqamga tushirib bo‘lmaydi. Shunga qaramay, voqea urush shahar taqdirini Xorazmdan ancha uzoqdagi aholi bilan qanday bog‘laganini ko‘rsatadi.

Qo‘ng‘irotlar ta’sirining kuchayishi siyosiy tuzilmani asta-sekin o‘zgartirdi. Kuchli yetakchilar sulolaviy nasabi qonuniylik bergan nomigagina hukmdorlarni saqlagan holda amalda hokimiyat yuritishlari mumkin edi. Rasmiy unvon va haqiqiy kuchni farqlash muhim: xon deb atalgan shaxs hal qiluvchi harbiy va ma’muriy resurslarni doim ham boshqarmagan. Vaqt o‘tishi bilan Qo‘ng‘irotlar shunday mavqedan o‘z nomidan hukmronlik qilishga o‘tdilar.

Mustahkamlanish siyosiy nazorat bilan birga butun iqtisodiyotni tiklashni ham talab qildi. Barqaror dehqonchilik va ishlaydigan bozorlar boshqaruvni ta’minlovchi daromad uchun zarur edi. Hokimiyatning tiklanishi shu bois marosimiy da’volar bilan birga amaliy choralar orqali ifodalandi. XIX asr qurilish dasturi shu jarayondan kelib chiqdi. Xivaning mashhur obidalari takroriy izdan chiqishlarni boshdan kechirgan mintaqani barqarorlashtirish harakatlarining ko‘zga ko‘rinadigan natijasidir.

Qo‘ng‘irotlar sulolasi va XIX asr poytaxti

Qo‘ng‘irotlar sulolasi XIX asr boshida xonlik unvonini rasman qabul qildi. Hukmdorlar sulolaning avvalgi vakillari to‘plagan hokimiyatga tayanib, Xivani poytaxt sifatida rivojlantirdilar. Ularning qonuniyligi harbiy muvaffaqiyat, boshqaruv, diniy homiylik va tarixiy davomiylikni namoyish etish bilan asoslandi. Avvalgilari bilan bir xil nasabga ega bo‘lmagan sulola ham siyosiy hokimiyatning boshqa tan olingan shakllari orqali e’tirofga erishishi mumkin edi.

Muhammad Rahimxon I va Olloqulixon davlatning mustahkamlanishi va rivojida ayniqsa muhim rol o‘ynadilar. Bu davr ma’muriy o‘zgarishlar va yirik qurilishlarni olib keldi. Saroylar, madrasalar, savdo binolari va kengaygan mudofaa tizimi shahar ko‘rinishini o‘zgartirdi. Loyihalarning nisbatan ixcham hududda jamlanishi bugungi mehmonlar sezadigan kuchli vizual uyg‘unlikni tushuntirishga yordam beradi.

Bu uyg‘unlikni ijtimoiy tenglik bilan adashtirmaslik kerak. Poytaxt martaba, imtiyoz va nazorat qilinadigan kirish makoni edi. Boy homiylar mahobatli binolarni buyurtma qilar, ularni ta’minlagan mehnatning katta qismi esa ommabop hikoyalarda nomsiz qolardi. Soliq, qishloq xo‘jaligi va teng bo‘lmagan mehnat shakllari iqtisodiyotga hissa qo‘shgan. To‘liq tarix saroy dabdabasini uni mumkin qilgan odamlar va muassasalar bilan bog‘lashi kerak.

Shahar turkman, qozoq va boshqa jamoalar bilan ham munosabatda bo‘lgan; ularning turmushi va siyosiy manfaatlari shahar vohasi bilan cheklanmagan. Chorvador va o‘troq aholi tovar almashgan, ba’zan resurs yoki hokimiyat uchun kurashgan. Barcha munosabatlarni ko‘chmanchilar va shaharliklar o‘rtasidagi doimiy mojaro sifatida tasvirlash juda sodda. Hamkorlik va raqobat yonma-yon mavjud bo‘lishi, ittifoqlar o‘zgarishi mumkin edi. Xiva hukmdorlari bo‘sh sahro ustidan emas, shu rang-barang mintaqaviy jamiyat ichida boshqarganlar.

Ichan qal’a va Dishan qal’a: shahar hayotining ikki ko‘lami

Ichan qal’a — xorijiy mehmonlarga eng tanish, devor bilan o‘ralgan ichki shahar. Uning devorlari alohida makonga kirish hissini kuchaytirib, darvozalar, ko‘chalar va obidalar munosabatini darhol ko‘rsatadi. Biroq tarixiy Xiva bu chegaradan tashqariga ham yoyilgan. Tashqi shahar — Dishan qal’a o‘z mahallalari va mudofaa halqasi bilan rivojlangan. Ikki hudud mutlaqo alohida shaharlar emas, kattaroq shahar organizmining qismlari edi.

Ichki shaharda hokimiyat, ibodat va ta’limning yirik muassasalari jamlangan. Ixchamlik sabab ular bir-biriga yaqin bo‘lgan, ammo kundalik harakat ularni ustaxonalar, uylar va bozorlar bilan bog‘lagan. Darvozalar kirishni tartibga solib, muhim savdo va ijtimoiy faoliyat nuqtalarini yaratgan. Mudofaa devori soliq va ramziy vazifalarni ham bajargan: undan o‘tish muayyan boshqaruv va hokimiyat tartibiga ega makonga kirishni anglatishi mumkin edi.

Tashqi shaharning, ayniqsa XIX asr rivoji bilan bog‘liq kengayishi Xiva o‘sib, o‘zgarib turganini eslatadi. Uylar, bog‘lar, yo‘llar va savdo eng yaxshi saqlangan devorlarda tugamagan. Keyingi shahar o‘zgarishlari Ichan qal’a tashqarisida turli dalillar qoldirgan. Ayrim inshootlar ravshan saqlangan, boshqalari ko‘cha rejasi, qolgan darvozalar yoki tarixiy hujjatlar orqali tushuniladi.

Birinchi tashrifda ichki shahar qulay tanishuv imkonini beradi. To‘liqroq tarixiy tasavvur uchun g‘arbiy darvozaning tanish suratidan tashqarida nimalar bo‘lganini so‘rash foydali. Ta’minot qayerdan kelgan? Asosiy obidalar yonida joyi bo‘lmagan odamlar qayerda yashagan? Shahar va qishloq o‘rtasidagi harakat qanday kechgan? Bu savollar devorlarni chiroyli fon emas, shaharning amaldagi geografiyasi qismiga aylantiradi.

Ko‘hna Ark: qal’a va boshqaruv muassasasi

Ko‘hna Ark allaqachon mustahkamlangan ichki shahar ichida alohida o‘rin egallaydi. Bunday ichma-ich tuzilish hukmdor hududi bilan shahar aholisi o‘rtasidagi qo‘shimcha ajralishni ifodalaydi. Devor ichidagi devor ortiqcha emas edi. U saroy, ma’muriy makonlar va resurslarga kirishni nazorat qilgan. Qal’a faqat yashashga mo‘ljallangan yagona saroy emas, bir necha faoliyatni birlashtirgan muassasa sifatida ishlagan.

Qabul joylari siyosiy ierarxiyani ko‘rinadigan qilgan. Kirishlar, hovlilar va qabulxonalar tartibi odamlar hukmdorga qanday yaqinlashishi va amaldorlar bilan qanday uchrashishiga ta’sir qilgan. Me’morchilik marosimni tashkil etishga yordam bergan: mehmonni mavqeyiga qarab kutdirish, kiritish yoki joylashtirish mumkin edi. Bezatilgan ayvon shu nazoratli namoyishning bir qismi bo‘lgan. Uning ko‘rkamligi kirishning o‘zi ma’no kasb etgan muhitga tegishli edi.

Boshqa vazifalar amaliyroq bo‘lgan. Boshqaruv hujjatlar, daromad, aloqa, zaxiralar va amaldorlar ishlaydigan joylarni talab qilgan. Saqlangan majmua qal’a tarixiy rivojining faqat bir qismini aks ettiradi. Vayronagarchilik, qayta qurilish va muhofaza ishlari qolgan qismlarni o‘zgartirgan. Shu bois har bir tiklangan xona xonlik hayotining bitta aniq lahzasini qayta yaratadi deb o‘ylashdan ko‘ra, uni hujjatlashtirilgan vazifasi orqali tushunish ma’qul.

Ruxsat etilgan nuqtalardan qal’a manzarasi uning kengroq shahar bilan aloqasini tushuntiradi. Tomlar, gumbazlar va minoralarning zich joylashuvi hukmdor, diniy va turar joy makonlari qanchalik yaqin bo‘lganini ko‘rsatadi. Xon hududi ajratilgan, lekin shahar iqtisodiyotidan uzilmagan edi. Uning kuchi atrofdagi aholi va poytaxtni ta’minlagan katta mintaqaga bog‘liq bo‘lgan.

Toshhovli va saroy makonining tashkil etilishi

Toshhovli — «tosh saroy» — Olloqulixonning XIX asrdagi homiyligi bilan bog‘liq. Nomi bitta ulkan yaxlit bino tasavvurini uyg‘otishi mumkin, ammo mehmon hovlilar, yo‘laklar va xonalar ketma-ketligini boshdan kechiradi. Turli qismlar turli maqsadga xizmat qilgan va ular orasidagi harakat nazorat etilgan. Saroyning me’moriy qiziqarliligi mashhur boy bezaklarida bo‘lgani kabi shu tartibida hamdir.

Qabul, boshqaruv va uy hayotining ajralishi majmuani shakllantirgan. Rasmiy uchrashuvlar makoni hukmdor xonadoni bilan bog‘liq joylardan boshqacha tashkil qilingan. «Haram» atamasini ekzotik xayollar orqali emas, shu maishiy va ijtimoiy kontekstda tushunish kerak. U oila, yashash va ierarxiyani o‘z ichiga olgan himoyalangan xonadon doirasini anglatadi. Ayollar va boshqa xonadon a’zolari hayotini faqat bezatilgan interyerlar orqali qayta tiklab bo‘lmaydi.

Koshin va o‘ymakor yog‘och hovlilarda turli urg‘ular hosil qiladi. Hoshiyalar, yozuvlar va naqshli yuzalar e’tiborni ma’lum eshiklar va o‘tirish joylariga yo‘naltiradi. Takrorlangan bezak motivlari makonni birlashtirishi, tafsilotlardagi farqlar esa uning qismlarini ajratishi mumkin. Sekin kuzatish eng rangli suratni tez qidirishdan ko‘ra loyiha va ijro mehnatini yaxshiroq ochib beradi.

Saroy homiylik haqida ham savollar tug‘diradi. Hukmdorning ulug‘vorlikka intilishi mohir quruvchilar, kulolchilik ustalari, duradgorlar va boshqa ishchilarga bog‘liq edi. Ularning bilimi amaliyotda yig‘ilib, uzatilgan. Tarixiy lavhada homiy nomi ustun tursa ham, yutuq jamoaviy edi. Toshhovli tuzilma, bezak va murakkab ichki makonda harakatlanish tajribasining uyg‘unligi orqali shu umumiy mahoratni ko‘rsatadi.

Juma masjidi va yog‘och ustunlarda saqlangan tarix

Juma masjidi Xivadagi eng o‘ziga xos makoniy taassurotlardan birini beradi. Uning yopiq zalini ko‘plab yog‘och ustunlar tutib turib, takrorlanuvchi tik shakllar maydonini hosil qiladi. Bu holat yaqin madrasalarning ochiq hovlilari va ulkan kirish peshtoqlaridan keskin farq qiladi. Yorug‘lik, soya va ustunlar o‘rtasidagi tafovutlar mehmonning ichki makonni his qilishini shakllantiradi.

Hozirgi masjid turli tarixga ega qismlarni o‘z ichiga oladi. Ayrim ustunlar eski o‘ymakorlik an’analarini saqlaydi, boshqalari keyingi ishlar yoki almashtirishlarga mansub. Qayta ishlatish avvalgi buyumga hurmat, amaliy tejamkorlik yoki mahoratning davom etuvchi qadrini ifodalashi mumkin. Bu barcha qismlar dastlab bitta bino uchun tayyorlangan degani emas. Masjid aynan davomiylik va o‘zgarishni birga o‘rganish imkonini bergani uchun qimmatlidir.

O‘yma naqshlarni muayyan materialda bajarilgan mehnat sifatida ko‘rish kerak. Yog‘ochning tolasi, mustahkamligi va zaif tomonlari g‘isht yoki koshinnikidan farq qiladi. Usta bezakni ustunning shakli va konstruktiv vazifasiga moslashtirishi kerak bo‘lgan. Yuzalar orasidagi farq sana, ustaxona usuli yoki keyingi aralashuvdan kelib chiqishi mumkin. Aniq nisbat berish mutaxassis tadqiqotini talab qiladi; ko‘rinish xilma-xilligi har bir ustunni ma’lum sulolaga bog‘lash uchun yetarli emas.

Bino muhiti uning vazifasi bilan ham bog‘liq. Jome masjid jamoaviy diniy faoliyatga xizmat qiladi; rejasi harakat, ko‘rish yo‘nalishlari va yig‘ilish hissiga ta’sir etadi. Muhofaza ustunlarning moddiy holati bilan birga ular ko‘tarib turgan umumiy tuzilmani ham hisobga olishi lozim. Bunday binoni zamonaviy boshqarish chiroyli suratni saqlashdan ko‘proq narsani anglatadi. Yog‘och, tosh-g‘isht terimi, namlik, foydalanish va mehmonlar harakati o‘zaro ta’siriga e’tibor zarur.

Pahlavon Mahmud: she’riyat, ziyorat va sulolaviy xotira

Pahlavon Mahmud shoir, polvon va e’zozlangan ruhiy siymo kabi bir-birini to‘ldiruvchi qiyofalarda yodga olinadi. U bilan bog‘liq an’analar maqbarasini muhim ziyoratgohga aylantirgan. Bunday majmuani faqat bezak me’morchiligi namunasi sifatida tushunib bo‘lmaydi. Uning ahamiyati odamlarni bu yerga keltirishda davom etayotgan xotirlash va e’tiqod amallarida hamdir.

Saqlangan ansambl keyingi homiyliklar orqali rivojlangan. Xiva hukmdorlari o‘zlarini muqaddas maskan bilan bog‘lab, majmuadan sulola dafnlari uchun foydalanganlar. Hukmdor xotirasi bilan qadrlangan ziyoratgohning bu aloqasi diniy ma’no bilan birga siyosiy ma’no ham tashigan. Hukmdor e’zozlangan shaxsga yaqinlik orqali qonuniylik izlar, shu bilan birga maskan binolari va jamoatdagi mavqeyini qo‘llab-quvvatlar edi. Qabrlar shu sabab ruhiy hamda sulolaviy tarixga tegishli.

Moviy koshinlar nihoyatda zich vizual muhit yaratadi. Ta’sir naqshli yuzalar, yozuvlar, me’moriy hoshiyalar va xonalar ko‘lami o‘rtasidagi munosabatga bog‘liq. Faqat bitta bezak tafsilotini qidirgan mehmon naqsh butun makonni qanday tartibga solishini o‘tkazib yuborishi mumkin. Bezak vazifadan ajralgan holda mavjud emas: u dafn va xotirlash joylarini o‘rab turadi.

Ziyorat maskan hayotining bir qismi bo‘lib qolayotgani uchun tashrifda tomoshadan boshqa maqsadlarga ham joy berish kerak. Odamlar ibodat qilishi, yaqinlarini xotirlashi yoki o‘zlari uchun shaxsiy ahamiyatga ega diniy an’anada qatnashishi mumkin. Sokin kuzatish va mahalliy ko‘rsatmalarga hurmat obidani tushunishning bir qismidir. Amaliyot va boshqaruv vaqt o‘tishi bilan o‘zgargan bo‘lsa ham, majmuadan uzluksiz foydalanishning o‘zi tarixiy dalildir.

Madrasalar va shaharning ta’lim geografiyasi

Xivaning ko‘plab madrasalari poytaxtda ta’lim va diniy homiylikning ahamiyatini ko‘rsatadi. Peshtoq va hovlilar shahar ko‘rinishini shakllantirgan, muassasalar esa o‘qish va yashash uchun joy bergan. Katta bino homiyning intilishini ifodalashi mumkin edi, ammo ta’lim sifati ustozlar, talabalar, kitoblar va moliyaviy yordamga bog‘liq bo‘lgan. Mahobatli ko‘lam bilan ilmiy ta’sir o‘rtasidagi aloqa doim ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas edi.

Hovlili reja ixcham maydonda bir necha faoliyatni tashkil etgan. Hujralarda talabalar yashashi, boshqa xonalarda dars va ibodat bo‘lishi mumkin edi. O‘qish ritmi zamonaviy maktab jadvalidan farqlangan. Ta’lim ko‘pincha ma’lum ustoz bilan yaqin munosabatni va tan olingan matnlarni o‘rganishni talab qilgan. Fanlar doirasi va muassasa obro‘si muayyan davrda mavjud odamlar hamda resurslarga qarab o‘zgargan.

Madrasalar mulk va moliyalashtirish tizimiga ham kirgan. Vaqflar maosh, parvarish va boshqa ehtiyojlar uchun daromad berishi mumkin edi. Muassasaning davomiyligi bu resurslarni boshqarish va keng siyosiy-iqtisodiy sharoitga bog‘liq bo‘lgan. Yordamsiz bino fasadi salobatli qolganida ham tanazzulga yuz tutishi mumkin edi. Aksincha, muassasa ilk shaklini to‘liq saqlashdan ko‘ra ta’mir va moslashtirish orqali ishlashda davom etishi mumkin bo‘lgan.

Bugun ko‘plab sobiq madrasalarda muzeylar, ko‘rgazmalar, do‘konlar yoki mehmondo‘stlik xizmatlari joylashgan. Bu moslashuvlar ularning tarixidagi yangi bobdir. Ular resurs va faoliyat olib keladi, ammo xonalar bilan asl vazifalar o‘rtasidagi munosabatni o‘zgartirishi ham mumkin. Mehmon hozirgi foydalanishni qadrlab, makon ilgari qanday ishlaganini so‘rashi mumkin. Asosiy farq — me’morchilikning yoshi bilan ichkarida bugun kechayotgan faoliyatning yoshini ajratishdir.

Muhammad Aminxon va tugallanmagan Kalta Minor

Muhammad Aminxon bilan bog‘liq ansambl Ichan qal’aga eng tanish kirish manzaralaridan birini shakllantiradi. Katta madrasa va uning yonidagi keng koshinli minora darhol taniladigan me’moriy munosabat yaratadi. Minoraning tugallanmagan shakli uni ayniqsa esda qolarli qiladi. Mehmon shaharning boshqa joylaridagi bitgan nozik minoralardan farqli nisbatlarga ega katta asos va bezak dasturini ko‘radi.

Kalta Minor qurilishi XIX asr o‘rtalarida homiysi vafotidan so‘ng to‘xtagan. Rejalashtirilgan yakuniy balandlik va hukmdor niyatlari haqidagi hikoyalar qayta aytilgan sari ko‘pincha yanada bezatiladi. Saqlangan tuzilma kattaroq loyiha boshlanganini tasdiqlaydi, ammo boshqa shahargacha ko‘rish rejasi haqidagi har bir rivoyatni mustaqil isbotlamaydi. Bu yerda moddiy dalil bilan keyingi afsonani farqlash ayniqsa foydali.

Tugallanmagan obida me’morchilikning siyosatga bog‘liqligini ochadi. Loyiha homiy, mablag‘, mehnat va maqsadning davomiyligini talab qilgan. Hukmdorning o‘limi yoki ustuvorliklarning almashishi shu uyg‘unlikni buzishi mumkin edi. Natijadagi bino dastlab ko‘zlanganidan butunlay boshqa ma’no kasb etishi mumkin. Kalta Minor aynan tugallanmagani tufayli Xiva timsoliga aylanib, hukmdor loyihasining uzilishini zamonaviy shahar o‘zligining belgilovchi xususiyatiga aylantirdi.

Yonidagi madrasa dastlabki kontekstni tushuntiradi. Minorani yolg‘iz ko‘rish uni alohida me’moriy tajribadek ko‘rsatishi mumkin. Birgalikda esa binolar homiy muhim shahar kirishini mahobat va bezak orqali qanday tashkil etmoqchi bo‘lganini ochadi. Ansamblni sekin aylanib chiqish ham foydali: ko‘rish burchagi o‘zgarishi hajm, balandlik va rangli yuzalarning darvoza, ko‘cha va atrof binolar bilan munosabatini ko‘rsatadi.

Savdo, ustaxonalar va shahar mehnati

Xiva bozorlari poytaxtni dehqonchilik atrofi va uzoq masofali yo‘llar bilan bog‘lagan. Shahar xonadonlariga don, meva, yoqilg‘i, hayvonlar, asboblar va matolar kerak bo‘lgan. Yo‘lovchi savdogarlar turar joy, ombor hamda yo‘l va narxlar haqida axborotga muhtoj edi. Shu amaliy ehtiyojlar turli savdo binolari va kasblarni qo‘llab-quvvatlagan. Shahar iqtisodiy hayotini faqat uzoq mamlakatlardan kelgan noyob tovarlar bilan tushunib bo‘lmaydi.

Karvonsaroylar odamlar va tovarlarni ochiq ko‘chaga qaraganda nazoratliroq sharoitda joylashtirish imkonini bergan. Darvozalar yaqinidagi savdo binolari harakatning jamlanishidan foyda ko‘rgan. Bozorlar yangiliklar tarqaladigan va munosabatlar o‘rnatiladigan joylar ham edi. Savdogar uchun ishonchli hamkorlarni bilish ma’lum tovarga egalik qilishdek muhim bo‘lishi mumkin edi. Ayirboshlash yo‘llar va binolar bilan birga ijtimoiy aloqalar hamda to‘g‘ri mulohazaga ham bog‘liq bo‘lgan.

Hunarmandchilik ustaxonalari kundalik iste’molga ham, yuqori tabaqa buyurtmalariga ham xizmat qilgan. Duradgorlar eshik va konstruktiv qismlar yasagan; o‘ymakorlar yog‘ochni murakkab bezakli yuzalarga aylantirgan; kulol va koshinpazlar loy, bo‘yoq va pishirish bilan ishlagan; to‘qimachilar kiyim hamda uy jihozlarini ta’minlagan. Katta obida qurilishi bunday mutaxassislar o‘rtasida muvofiqlashtirishni talab etgan. Ularning mahorati bir-birining o‘rnini bosa olmagan, saqlangan binolar esa birga ishlagan turli bilimlarning dalilini asraydi.

Bugun namoyishlar va do‘konlar mehmonni tirik hunar an’analari bilan tanishtirishi mumkin. Ularni avtomatik tarzda xonlik davridan o‘zgarmay qolgan meros deb ta’riflamaslik kerak. Asboblar, bozorlar, materiallar va mehnat tashkiloti o‘zgargan. Zamonaviy usta meros bilimga tayanib, mahsulotni yangi xaridorlarga moslashtirishi mumkin. Shu moslashuv an’ana tarixining bir qismidir. Jarayon, material va ta’lim haqida so‘rash faqat buyum qadimiymi yoki aslmi deb so‘rashdan mazmunliroq suhbat beradi.

Qullik, asirlik va tengsiz iqtisodiyot

Xiva tarixi katta qul savdosi va qullikka solingan odamlar mehnatidan foydalanishni ham o‘z ichiga oladi. Asirlar urushlar, bosqinlar va mintaqa bo‘ylab yoyilgan savdo tarmoqlari orqali kelgan. Ularning kelib chiqishi va vaziyati turlicha edi. Ayrimlari Eron hududlaridan, boshqalari turli qo‘shni aholi guruhlaridan olib ketilgan. Asirlik tajribasi muhtasham saroy tarixining chekka izohi emas edi. U tengsiz ijtimoiy va iqtisodiy tartibning markaziy qismi bo‘lgan.

Qullikka solingan odamlar dehqonchilik, uy xo‘jaligi va boshqa sohalarda ishlagan. Ularning mehnati butun mintaqa boyligi va faoliyatiga hissa qo‘shgan. Faqat xonlar va obidalarga qaratilgan tarix bu hayotlarni deyarli ko‘rinmas qilib qo‘yishi mumkin. Ommabop bayonda shaxsiy ismlarning yo‘qligi ularning hissasi yoki azobini ahamiyatsiz qilmaydi. Bu hujjatlarning notekis saqlanishi va ularni yaratganlar ustuvorliklarini aks ettiradi.

Mavzu yana shuning uchun ehtiyotkorlikni talab qiladiki, Xiva haqidagi xorijiy bayonlarga diplomatik va imperiyaviy manfaatlar ta’sir qilgan. Majburlash haqidagi xabarlar asosan haqiqatga tayanganida ham, qullik tavsiflari harbiy aralashuvni oqlash uchun ishlatilishi mumkin edi. Bunday siyosiy foydalanishni tan olish qullikni oqlamaydi. Bu tasvirlangan sharoitni ham, bayon yozilishining maqsadini ham tekshirishni anglatadi. Tarixchi bosqinchi kuchning barcha dalillarini qabul qilmasdan turib adolatsizlikni tan olishi kerak.

1873-yilgi Rossiya istilosi xonlikdagi qullikning rasmiy tugatilishida hal qiluvchi burilish bo‘ldi. Oqibatlar qonun o‘zgarishidan kengroq edi: sobiq asirlar yangi hayot qurishi, iqtisodiyot esa o‘zgargan mehnat munosabatlariga moslashishi kerak bo‘lgan. Turli manbalar keltirgan sonlar har doim bevosita taqqoslanavermaydi. Sayohatchilar uchun mas’uliyatli tarix noaniq raqamlarni inson hayotlarining aniq hisobi sifatida ko‘rsatmasdan ham hodisaning ko‘lami va ahamiyatini tushuntirishi mumkin.

Rossiya, muvaffaqiyatsiz yurishlar va 1873-yilgi istilo

Rossiyaning Xivaga qiziqishi uzoq vaqt davomida shakllanib, savdo, diplomatiya, strategik masalalar va asirlar taqdirini qamrab olgan. Ilgarigi yurishlar barqaror nazorat o‘rnata olmagan. Sahro muhiti, ayniqsa qo‘shin uzoq masofada suv, yem-xashak va transportga tayanganida jiddiy ta’minot qiyinchiliklarini tug‘dirgan. Harbiy niyat voha poytaxtiga yetib borish va uni ushlab turish imkoniga avtomatik aylanmagan.

XIX asrda Rossiyaning Markaziy Osiyodagi mavqeyi kengayishi bilan vaziyat o‘zgardi. Mintaqaning boshqa qismlaridagi yurishlar strategik muvozanatni va keyingi ekspeditsiya uchun mavjud resurslarni o‘zgartirdi. Shu sabab 1873-yilda Xivaning bosib olinishi alohida sarguzasht emas, kattaroq imperiyaviy jarayonning bir qismi edi. U shaharning o‘zi bilan birga qo‘shni aholi va hududlarga ham ta’sir qildi.

Natijadagi kelishuv xonni taxtda qoldirib, davlatni Rossiya ustunligi ostiga qo‘ydi va tashqi aloqalardagi erkinligini chekladi. Bunday protektorat to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘shib olishdan farq qilgan. Hukmdor marosimlari va mahalliy muassasalar saqlanganiga qaramay, u to‘liq mustaqillikdan ham farqli edi. Xonlikning so‘nggi o‘n yilliklarini o‘qishda bu muhim: saroy tubdan o‘zgargan siyosiy doirada ishlashda davom etgan.

Xiva aholisi uchun oqibatlar savdo, boshqaruv va tashqi dunyo bilan munosabatlardagi o‘zgarishlarni o‘z ichiga olgan. Imperiya ta’siri siyosiy mustaqillikni cheklab, yangi aloqalar yaratishi mumkin edi. Davrni faqat modernizatsiya yoki faqat turg‘unlik deb ta’riflash juda sodda. Turli guruhlar uning ta’sirini turlicha sezgan. Saroy homiysi qurishni davom ettirishi, savdogar yangi bozor topishi, boshqa xonadon esa izdan chiqishni boshdan kechirishi mumkin edi. 1873-yildan keyingi shahar tarixini shu teng bo‘lmagan va o‘zaro kesishgan o‘zgarishlar shakllantirgan.

Feruz, Munis va Ogahiy: saroy adabiy markaz sifatida

Xivaning XIX asr saroyi boy adabiy va tarixiy madaniyatni qo‘llab-quvvatlagan. Munis va Ogahiy uning eng muhim namoyandalaridandir. Ularning faoliyati she’riyat, tarjima, tarixnavislik va boshqaruvni bog‘laydi. Ular bilan aloqador solnomachilik an’anasi Xorazm tarixi uchun muhim dalillar beradi hamda o‘tmish saroy muhitida qanday tartibga solinib, taqdim etilganini ko‘rsatadi.

Munis boshlagan tarixiy asarni Ogahiy davom ettirgan. Bunday davomiylik matnning avlodlar bo‘ylab jamoaviy hayotini ko‘rsatadi. Solnoma doim ham boshidan oxirigacha yolg‘iz ishlagan bir muallif mahsuli bo‘lmagan. Keyingi yozuvchilar hikoyani kengaytirishi, oldingi materiallardan foydalanishi va yangi siyosiy sharoitga javob berishi mumkin edi. Qo‘lyozma ko‘chirish va tarqatish asar tarixiga yana bosqichlar qo‘shgan.

Shoir sifatida Feruz taxallusi bilan tanilgan Muhammad Rahimxon II adabiyot va san’at homiyligi bilan bog‘liq. Uning bir vaqtning o‘zida hukmdor va adabiy jarayon ishtirokchisi bo‘lishini saroy siyosati doirasida tushunish kerak. Homiylik ijodni rag‘batlantirar, shu bilan birga maqtov, sadoqat va hokimiyat tasviri borasida kutishlar yaratishi mumkin edi. Madaniyatli saroy mavjudligi adiblar siyosiy cheklovlardan tashqarida ishlaganini anglatmaydi.

Tarjima boshqa muhim faoliyat edi. Matnlarni Markaziy Osiyodagi turkiy adabiy tilga o‘girish keng forsiy va islomiy an’analar bilan aloqalar ochgan. Bu lug‘at, uslub va o‘quvchi ehtiyojlari haqida tanlovlarni talab qilgan. Natijadagi asarlar ko‘p tilli intellektual dunyoda qatnashgan. Demak, Xiva madaniy tarixi mahalliy shakllarni saqlash bilan birga mintaqadan tashqarida aylanib yurgan materiallarni faol o‘zlashtirish tarixidir.

Islomxo‘ja va XX asr boshidagi shahar

Islomxo‘ja majmuasi Xiva manzarasi XX asrda ham o‘zgarishda davom etganini yorqin eslatadi. Uning nozik minorasi keng, tugallanmagan Kalta Minordan keskin farq qiladi, garchi bugun ikkalasi eski shaharning tanish qiyofasiga kirsa ham. Keyingi minora yangi texnologiyalar, siyosiy noaniqlik va islohotlar muhokamasi davriga mansub. Uni farqlanmagan umumiy «o‘rta asr o‘tmishi»ga bemalol joylashtirish to‘g‘ri emas.

Nufuzli vazir Islomxo‘ja me’moriy homiylik bilan birga ta’lim va jamoat taraqqiyoti tashabbuslari bilan bog‘liq. Uning saroydagi mavqeyi islohot niyatlarini sulolaviy siyosat voqeliklari bilan birlashtirgan. Islohot tarixi ma’rifatli tashqi shaxs va mutlaqo o‘zgarmaydigan shahar o‘rtasidagi sodda qarama-qarshilik emas edi. O‘zgarish takliflari mavjud hokimiyat munosabatlari orqali amalga oshib, kuchi yoki manfaatiga tahdid sezganlarning qarshiligini uyg‘otishi mumkin bo‘lgan.

Madrasa va minora shakllangan me’moriy an’analarning davom etuvchi ahamiyatini ko‘rsatadi. Homiy yangi muassasa yoki texnologiyalarni qo‘llab, shu bilan birga shaharning diniy va bezak an’analariga tayangan binoga buyurtma berishi mumkin edi. Zamonaviylik mahalliy loyihadan to‘liq voz kechish shaklida kelishi shart emasdi. Xivaning kechki binolari bir vaqtning o‘zida bir necha turdagi o‘zgarishni ko‘rsatgani uchun qiziqarlidir.

XX asr boshi mintaqani qayd etish va ko‘rsatishning yangi usullarini, jumladan fotografiyani ham olib keldi. Tasvirlar saroy marosimi, odamlar va me’morchilikni hujjatlashtirishi mumkin edi, ammo ularni muayyan shaxslar kadrga olib, tanlagan. Tarixiy suratlar keyinchalik o‘zgargan yuzalar, kiyimlar va shahar tuzilishi uchun qimmatli dalildir. Ularni ham tanqidiy o‘qish zarur: surat kamera oldidagini qayd etadi, kadr tashqarisida qolganini esa ko‘rsatmaydi.

Xonlikning tugashi va Xorazm respublikasi

Rossiya inqilobidan keyingi silkinishlar Xiva atrofidagi siyosiy muhitni o‘zgartirdi. Mahalliy islohot harakatlari, qurolli kuchlar va raqib yetakchilar hokimiyat uchun kurashdilar. Xonlikning so‘nggi yillari bir barqaror tizimdan boshqasiga tinch o‘tish emas, beqarorlik bilan kechdi. Voqealarda vaqtincha hamkorlik qilganida ham ustuvorliklari bir xil bo‘lmagan ishtirokchilar qatnashdi.

1920-yilda xonlik tugatilib, Xorazm Xalq Sovet Respublikasi tashkil etildi. Bu yangi siyosiy tuzilma sovet O‘rta Osiyosining milliy-hududiy qayta tashkil etilishidan oldin mavjud bo‘lgan. Uni hozirgi O‘zbekiston Respublikasi bilan adashtirish yoki bir xil chegaralarda tasavvur qilish kerak emas. 1924-yilgi qayta tashkil etish sobiq mintaqani keyingi sovet respublikalari va oxir-oqibat mustaqil davlatlarni shakllantirgan yangi siyosiy geografiyada taqsimladi.

Shaharda siyosiy o‘zgarish mulk, diniy muassasalar, ta’lim va jamoat hayoti tashkilotiga ta’sir etdi. Saroy bilan bog‘liq binolar dastlabki boshqaruv vazifasini yo‘qotdi. Avvalgi muassasalar moslashtirildi, yopildi yoki yangi rol oldi. O‘zgarish faqat me’moriy emas edi: u aholi bilan ularning hayotini boshqaruvchi hokimiyat o‘rtasidagi munosabatlarni o‘zgartirdi. Bir hovli saqlanib qolishi, ammo u ifodalagan ijtimoiy tartib yo‘qolishi mumkin edi.

Shu bois XX asrni so‘nggi xon bilan bugungi turizm orasidagi bo‘sh oraliq emas, Xiva tarixining bir qismi deb ko‘rish kerak. U qaysi obidalar saqlanishi, qaysi foydalanishga ruxsat berilishi va shahar mehmonlarga qanday taqdim etilishini shakllantirdi. Xivaning zamonaviy tarixiy qiyofasi shu qarorlar orqali yuzaga keldi. U xalqaro turizm kashf etishini tayyor va tegilmagan holatda shunchaki kutib turmagan.

Muhofaza, muzeylar va tirik eski shahar mazmuni

Ichan qal’aning 1990-yilda Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilishi yirik obidalar bilan atrof shahar to‘qimasi munosabatini ham o‘z ichiga olgan ansamblni e’tirof etdi. Bu faqat mashhur binolar to‘plamini ro‘yxatlashdan farq qiladi. Ko‘chalar, turar joylar, kichik inshootlar va harakat yo‘nalishlari joy xarakteriga hissa qo‘shadi. Devorlar ahamiyati qismlarning o‘zaro aloqasiga bog‘liq muhitni o‘rab turadi.

Muhofaza ta’mir, material va yangi foydalanish haqida tanlovlarni talab qiladi. Yangilangan koshin fasadni himoya qilib, ko‘rkam uyg‘unligini tiklashi, shu bilan birga mehmon eski deb qabul qiladigan narsani o‘zgartirishi mumkin. Sobiq madrasadan foydalanish daromad keltiradi, ammo o‘zgartirishlar dastlabki xona tartibiga ta’sir etishi mumkin. Infratuzilmani yaxshilash aholiga yordam beradi, lekin tarixiy jihatdan nozik joyda ehtiyotkor ishni talab qiladi. Barcha manfaatlarni murosasiz qondiradigan yechim kam uchraydi.

Muzeylar Xivani taqdim etishda katta rol o‘ynagan. Ayniqsa binoning dastlabki vazifasi tugagan joyda ular buyumlar, hujjatlar va izohli materiallarni ochiq qiladi. Biroq muzey ko‘rgazmasi ham tanlovdir. U uni tuzganlarning savollari va ustuvorliklarini aks ettiradi. Ko‘rgazmani atrof me’morchiligi bilan taqqoslash tasvirlangan tarixni ham, uning keyinchalik qanday talqin etilgani tarixini ham ochishi mumkin.

Shaharda davom etayotgan turar joy hayoti ham shunchalik muhim. Uylar, maktablar, do‘konlar va oilaviy kundalik ishlarni mehmonning meros bilan tanishishiga xalaqit deb ko‘rmaslik kerak. Ular Xiva nega ochiq osmondagi to‘plamgina emas, shahar bo‘lib qolayotganini tushuntiradi. Turizm tirikchilikni qo‘llab-quvvatlashi mumkin, ammo shahar hayoti sifati mehmonlar sonidan kengroq omillarga bog‘liq. Aholi ehtiyojlari joyni uzoq muddat asrashning bir qismidir.

Xivani materiallar, yorug‘lik va inson o‘lchami orqali o‘qish

Asosiy xronologiya tushunilgach, ikkinchi sayrda materiallarga e’tibor berish mumkin. G‘isht devor, ravoq va gumbazlarni yaratadi; yog‘och tomni tutib, o‘ymakorlik uchun yuza beradi; sirlangan sopol rang va naqshli urg‘u kiritadi. Har bir materialning o‘z ishlab chiqarish, parvarish va ta’mir tarixi bor. Ularning birikmasi Xivaga o‘ziga xos me’moriy xarakter beradi. Shahar bir-birini almashtiradigan moviy fasadlar to‘plami emas.

Yorug‘lik materiallar idrokini o‘zgartiradi. O‘ymakor yog‘och yonlama nurda yaxshiroq o‘qilishi, koshinli fasad esa tik tushgan peshin quyoshida yassi ko‘rinishi mumkin. Soyali hovli va yopiq zallar ochiq maydondan boshqa tovush va harorat hissini beradi. Bu ta’sirlar elektr yoritish va zamonaviy iqlim nazoratidan oldin binolar ishlashining bir qismi bo‘lgan. Ular bevosita kuzatish orqali olinadigan tarixiy axborotdir.

Inson o‘lchami yana bir foydali taqqoslashni beradi. Ulkan peshtoq ko‘chaga qarab, muassasani e’lon qiladi. Kichikroq eshik uy yoki ish joyiga kirishni nazorat qiladi. Tor yo‘lak xususiylik yaratishi yoki harakatni tartibga solishi, keng hovli esa yig‘ilish va marosimga imkon berishi mumkin. Shu farqlarga e’tibor berish har bir bino yonida uzun izoh talab qilmasdan shahar ijtimoiy tuzilishini tushuntiradi.

Eng to‘liq tashrif shu ko‘rish usullarini birlashtiradi. Sanalar ketma-ketlikni belgilaydi; matnlar homiylar va muassasalarni tanitadi; materiallar mahoratni ochadi; makon tajribasi undan qanday foydalanilganini anglatadi. Xiva jozibasi shu dalillarni ixcham joyda birga ko‘rish imkonidadir. Natijada tarix obidalarda nomi ko‘p uchraydigan hukmdorlar bilan birga quruvchilar, talabalar, savdogarlar, ibodat qiluvchilar va aholining hayotiga bog‘liq qoladi.

Tashrif davomida xronologiyani kuzatish

G‘arbiy kirishdan boshlang, so‘ng Ko‘hna Ark, Muhammad Aminxon ansambli va Juma masjidini taqqoslang. Pahlavon Mahmud, Toshhovli va Islomxo‘jaga davom eting. Bu yo‘l hokimiyat, ibodat va me’moriy homiylikning turli shakllarini bitta sayrga birlashtiradi.

Bir ko‘chani boshqa yorug‘likda qayta ko‘rishga vaqt ajrating. Suratga olishning dastlabki shoshilishi o‘tgach, ansamblni o‘qish osonlashadi. Yo‘nalishlar va alohida obidalar uchun Xiva bo‘yicha sayohat qo‘llanmamizni va Ichan qal’a bo‘yicha qo‘llanmamizni ko‘ring.

Manbalar va qo‘shimcha o‘qish

O‘zbekiston tarixini o‘rganishda davom eting

Barcha 17 shahar tarixi · Samarqand · Shahrisabz (ingliz tilida) · Toshkent (ingliz tilida)

Suratlar asl sahifadan saqlandi; mualliflar va litsenziyalar har bir rasm ostida ko‘rsatilgan.