Xiva sayohat qo‘llanmasi: Ichan qal’a va asosiy obidalar

Xiva Markaziy Osiyodagi eng yaxlit tarixiy shahar ansambllaridan birini saqlagan. Ichan qal’aning paxsa devorlari ortida minoralar, madrasalar, masjidlar, saroylar, maqbaralar, tor ko‘chalar va hovlili uylar deyarli to‘liq piyoda o‘rganish mumkin bo‘lgan muhitni yaratadi. Ichan qal’a 1990-yilda UNESCO Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.

Ushbu qo‘llanma shaharning mashhur manzarasidan ko‘proq narsani ko‘rishga yordam beradi. Obidalar yaqin joylashgan, ammo qurilgan davri, vazifasi va me’moriy xarakteri turlicha. Ichki zallarni ko‘rishni ko‘cha sayri, tomosha nuqtalari va hunarmand ustaxonalari bilan navbatlashtiring; katta guruhlar kelmaydigan paytlarga ham vaqt ajrating.

Ichan qal’aning tuzilishi

Ichan qal’a — ichki devor bilan o‘ralgan shahar. U Xivaning kengroq tashqi qismi — Dishan qal’adan farq qiladi. UNESCO tavsifida to‘g‘ri to‘rtburchak reja, balandligi taxminan o‘n metrgacha bo‘lgan devorlar, o‘nlab yirik obidalar va an’anaviy turar joylar qayd etiladi. Ansambl asrlar davomida shakllangan Xorazm qurilish an’analarini aks ettiradi.

Kirish to‘rtta asosiy darvoza orqali tashkil etilgan. G‘arbdagi Ota darvoza ko‘p mehmonlar uchun boshlang‘ich nuqta; yonida Kalta Minor va Muhammad Aminxon madrasasi joylashgan. Devor bo‘ylab yurish va bir nechta darvozadan o‘tish bu joy shunchaki ochiq osmon ostidagi muzey emas, mudofaalangan aholi maskani bo‘lganini anglatadi.

Asosiy obidalar

Avval Ichan qal’ani yaxlit shahar sifatida ko‘ring, keyin hukmdorlar qal’asi — Ko‘hna Arkka tashrif buyuring. Yaqindagi keng, firuza rang Kalta Minor XIX asrdagi yakunlanmay qolgan ulkan loyiha haqida hikoya qiladi.

Juma masjidi boshqacha taassurot beradi: past, nimqorong‘i zalni ko‘plab o‘ymakor yog‘och ustunlar ushlab turadi. Ikki kunlik tashrifga Toshhovli saroyi, Pahlavon Mahmud maqbarasi, Islomxo‘ja minorasi va Olloqulixon majmualarini ham qo‘shing.

Batafsil maqolalar: Ichan qal’a, Ko‘hna Ark, Kalta Minor va Juma masjidi. Polvon qori madrasasi qo‘llanmasi o‘zbek tilida ham mavjud.

Necha kun qolish kerak

Bir to‘liq kunda eng mashhur joylarni ko‘rish mumkin, ammo dastur tig‘iz bo‘ladi. Birinchi tashrif uchun ikki kun qulay: birinchi kunni Ichan qal’aning g‘arbiy va markaziy qismiga, ikkinchisini Toshhovli, sharqiy obidalar, muzeylar va sokin ko‘chalarga ajrating. Uchinchi kun Dishan qal’a, Nurullaboy saroyi yoki Xorazm bo‘ylab sayohatga imkon beradi.

Erta tong va kechki sayr muhim bo‘lsa, devorlar ichida yoki yaqinida turar joy tanlang. Kunduzgi guruhlar ba’zan bir vaqtda keladi, tig‘iz vaqtdan tashqarida esa ko‘chalar sokinlashadi. Umumiy chipta kerakmi va unga hozir qaysi obidalar kirishini aniqlang.

Taomlar, hunarlar va hurmatli sayohat

Xorazm oshxonasi o‘ziga xos mintaqaviy xarakterga ega. Ko‘katli yashil ugra, qayla va qatiq bilan tortiladigan shivit oshi, tuxumli masalliq solingan tuxum barak hamda mahalliy baliq taomlariga e’tibor bering. Doimiy mijozlari bor oshxonalarni tanlang va bir nechta to‘yimli taom buyurtma qilishdan oldin porsiya hajmini so‘rang.

Yog‘och o‘ymakorligi, qo‘g‘irchoqlar, matolar va an’anaviy cho‘girma qalpoqlar xarakterli esdaliklardir. Imkon bo‘lsa, ishlayotgan ustalardan bevosita xarid qiling, materiallar va tayyorlash muddati haqida so‘rang. Turar joy ko‘chalarini hurmat qiling, taklifsiz hovliga kirmang; ko‘p binolar diniy yoki jamoat makoni bo‘lib qolayotganini unutmang.

Amaliy maslahatlar

Xiva markazi ixcham, ammo obidalarning ko‘pligi shoshilmasdan ko‘rishni talab qiladi. Erta tong sokin ko‘chalar va yumshoq yorug‘lik beradi; kechqurun devor va minoralar rangi o‘zgarishini kuzatish qiziq. Yo‘llar notekis, ayrim joylar zinapoyali, yozda soya kam. Qulay poyabzal kiying va tanaffuslar rejalashtiring.

Umumiy chipta bir nechta muzey-obidani qamrashi mumkin, lekin tarkibi o‘zgaradi — rasmiy kassada aniqlang. Ish vaqti, narxlar, ta’mirlash sababli yopilishlar va suratga olish qoidalarini tashrif oldidan tekshiring. Masjid va maqbaralarda hurmatli kiyining, tarixiy inshootlarga tirmashmang va mahalliy aholi yoki sotuvchilarni yaqindan suratga olishdan oldin ruxsat so‘rang.

Ko‘p so‘raladigan savollar

Xivaga necha kun yetadi?

Ikki to‘liq kun ko‘pchilik sayyohlarga asosiy obidalar, muzeylar va shoshilmasdan sayr qilish uchun vaqt beradi.

Xiva va Ichan qal’a o‘rtasida qanday farq bor?

Xiva — shahar, Ichan qal’a esa uning mustahkamlangan ichki qismi va Butunjahon merosi obyektining asosiy hududi.

Xivani piyoda ko‘rish qulaymi?

Ha. Ichki shahar kichik, ammo notekis yo‘llar, zinapoyalar va issiq sababli qulay poyabzal va me’yoriy sur’at kerak.

Manbalar va tahririyat izohi

O‘zbekcha matn Travel Guide Samarkand nashrining inglizcha qo‘llanmasi asosida tayyorlandi. Asl maqolaning asosiy manbalari quyida berilgan. Amaliy sharoitlarni safar oldidan qayta tekshirish lozim.

• UNESCO: Ichan qal’a.
• Uzbekistan Travel: Xiva.

Yo‘nalishni davom ettirish uchun Buxoro qo‘llanmasi va O‘zbekistonning tarixiy shaharlari ro‘yxatini o‘qing.

Asosiy surat: Vue sur Khiva (3).jpg by Ji-Elle, Wikimedia Commons. CC BY-SA 4.0. Ko‘rsatish uchun o‘lchami o‘zgartirilgan.