Samarqandning buyuk solnomasi
Samarqand ilm-fan, ta’lim va madaniyat muassasalari, ko‘plab me’moriy hamda tarixiy obidalari bilan mashhur shahar. Uning tarixiy hududi «Samarqand — madaniyatlar chorrahasi» nomi bilan UNESCOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Shahar tarixida Sug‘d, turkiy davlatlar, islomiy sulolalar, Rossiya imperiyasi, sovet davri va mustaqil O‘zbekiston merosi tutashadi. Bu tarixni anglash uchun mashhur binolar bilan birga shahar aholisining hayoti, savdo aloqalari va bilim an’analarini ham ko‘z oldiga keltirish kerak.
Samarqand: afsonaviy nomning kelib chiqishi
«Samarqand» nomining ildizlari juda qadimiy. Uni sug‘diycha Smʼrknδh shakli bilan qiyoslaydilar; kand qismi shahar yoki mustahkamlangan manzilni bildiruvchi atama bilan bog‘liq. Ommabop adabiyotlarda birinchi qism «tosh» yoki «qoya» ma’nosidagi so‘z orqali izohlanadi, ammo nomning etimologiyasi yuzasidan bahslar davom etadi. Qadimgi yunon va rim mualliflari shaharni Marakanda deb bilganlar.
Boshqa an’ana bu nomni turkiy «Semiz kent» — «boy», «mo‘l-ko‘l» yoki so‘zma-so‘z «semiz shahar» iborasi bilan bog‘laydi. O‘rta asr sayyohlari shahar nomini o‘z tillarining tovushlariga moslashtirib, turlicha yozganlar. Xitoy manbalaridagi tegishli transkripsiyalarni ham sug‘diy nomning bevosita lug‘aviy tarjimasi deb qabul qilmaslik lozim. Nomning chet tilida qayd etilishi va uning asl ma’nosi ikki alohida masaladir.
Obod va mo‘l-ko‘l shahar haqidagi tasavvurlar Beruniy hamda arman solnomachisi Smbat bilan bog‘liq tarixiy adabiyotlarda uchraydi. Amir Temur saroyiga kelgan ispan elchisi Rui Gonsales de Klavixo ham shahar nomining bir variantini yozib qoldirgan. Bunday guvohliklar Samarqand boshqa mamlakatlarda qanday tasavvur qilinganini ko‘rsatadi, biroq ularning o‘zi toponimning yagona va aniq kelib chiqishini isbotlamaydi.
Abu Tohirxoja Samarqandiyning talqinlari
XIX asr samarqandlik tarixchisi Abu Tohirxoja Samarqandiy fors tilidagi «Samariya» asarida shahar nomini tushuntiruvchi bir necha rivoyatni keltirgan. Ularni mahalliy tarixiy va afsonaviy xotiraning namunasi sifatida o‘qish kerak. Bu hikoyalar aholi o‘z shahrining o‘tmishini qanday izohlaganini bildiradi; ular arxeologik yoki tilshunoslik dalilining o‘rnini bosa olmaydi.
Bir talqinga ko‘ra, bo‘lajak shahar o‘rniga Samar ismli kishi kelib joylashgan. Keyinchalik atrofdan odamlar unga qo‘shilib, manzil kattalashgan va asoschisi sharafiga Samarkent deb atalgan. Til o‘zgarishlari hamda arab istilosidan keyin nom asta-sekin hozirgi «Samarqand» shakliga kelgan, deyiladi. Rivoyat shahar nomini uning dastlabki aholisi va asoschisi xotirasi bilan bog‘laydi.
Yana bir hikoyada Samar Boqir ismli xon shahar devori ostidan lahim qazdirib, qal’ani egallagani aytiladi. Nom shu voqeadagi «Samar qazdi» iborasi bilan izohlanadi. Harbiy hodisa va bir-biriga o‘xshash tovushlar orqali so‘zning kelib chiqishini tushuntirish xalq etimologiyasida tez-tez uchraydi. Bunday izoh o‘z davrining tasavvurini saqlaydi, lekin tarixiy voqea aynan shunday bo‘lganini tasdiqlamaydi.
Boshqa rivoyatda Samar xon asos solgan manzilga keyinchalik Qand nomli turkiy qabila ko‘chib keladi. Hukmdorning ismi bilan qabila nomi qo‘shilib, shaharning nomini hosil qilgani va arablar kelgach uning shakli mustahkamlangani aytiladi. Bu talqinda shahar xotirasi odamlar, qabilalar va ko‘chishlar bilan bog‘lanadi.
Yana bir versiyada Yamandan kelgan Samar ismli hukmdor shahar istehkomlarini vayron qilgan qahramon sifatida tilga olinadi. Bu yerda ham nom istilo va keyinchalik arab ta’sirining kengayishi orqali tushuntiriladi. Ammo bir xil yoki o‘xshash ismlarning uchrashi bunday hikoyaning tarixiy haqiqat ekanini aniqlash uchun yetarli emas.
Nihoyat, Samar nomli buloq haqidagi izoh ham bor. Avval uning yonida manzil, keyin esa mustahkamlangan shahar paydo bo‘lib, suv manbaining nomini olgan emish. Voha shahrida suv hayot va o‘sishning asosiy sharti bo‘lgani uchun bu rivoyat mahalliy odamlar tasavvuriga ayniqsa yaqin edi.
Turli hikoyalar shahar xotirasining ko‘p qatlamli ekanini ko‘rsatadi. Bitta nomda asoschi, qal’a, istilo, hosildorlik va suv haqidagi tasavvurlar jamlangan. Samarqand asrlar davomida xalqlar, tillar va an’analar uchrashadigan joy sifatida tanilgan. Shu sabab uning nomi oddiy geografik nuqtani emas, sivilizatsiyalar o‘rtasidagi aloqalarni mujassamlashtirgan shahar timsolini ham anglatadi.
Tarixning eng qadimgi bosqichlari
Dastlabki shahar markazi bugungi Samarqandning shimoliy chekkasidagi Afrosiyob hududida joylashgan. Shahar va uning atrofidagi arxeologik topilmalar odamlar bu yerlarda mustahkamlangan manzil shakllanishidan ancha oldin yashaganini ko‘rsatadi. Turar joy izlari, o‘choqlar va boshqa ashyolar ilk jamoalarning kundalik hayotini o‘rganishga yordam beradi. Biroq hududdagi eng qadimgi inson izini shaharning tashkil topgan sanasi bilan tenglashtirish mumkin emas.
Qadimgi Samarqandning shakllanishi odatda miloddan avvalgi I ming yillikning birinchi yarmiga mansub deb qaraladi; UNESCO Afrosiyob uchun miloddan avvalgi VII asrni ko‘rsatadi. Shu sabab tarixni bayon etishda aniq «tug‘ilgan yil» o‘rniga arxeologik davr haqida gapirish to‘g‘riroq. Samarqand Markaziy Osiyoning eng qadimiy yirik markazlaridan bo‘lib, vayronagarchilik va siyosiy o‘zgarishlardan keyin uning hayoti qo‘shni hududlarda davom etgan.
Shahar Sug‘d yoki Sug‘diyona deb atalgan tarixiy o‘lkada rivojlandi. Zarafshonning unumdor vodiysi, dehqonchilik, sug‘orish kanallari va yo‘llar uni yaqin qishloqlar hamda uzoq mamlakatlar bilan bog‘lab turardi. «Avesto»dagi qadimiy o‘lkalar haqidagi ma’lumotlar mintaqaning madaniy geografiyasini o‘rganish uchun muhim. Ammo ulardagi nomlarni muayyan zamonaviy shahar bilan aynanlashtirish alohida dalillarni talab qiladi.
Antik yozma an’anada Marakanda Kvint Kursiy Ruf, Arrian va Strabon asarlari orqali ma’lum. Aleksandr Makedonskiy miloddan avvalgi 329-yilda Sug‘diyonaga kelganida, bu yerda istehkomlari va rivojlangan hayoti bor shahar mavjud edi. Keyingi ayrim rivoyatlar shahar asoschisi sifatida Aleksandrni ko‘rsatsa-da, u Samarqandni bo‘sh joyda barpo etmagan.
Qarshilik harakatiga sug‘diy sarkarda Spitamen boshchilik qildi. Antik mualliflar Zarafshonni Politemet deb atagan; shu daryo atroflarida Spitamen kuchlari makedon qo‘shinining bir qismini mag‘lub etdi. Bu voqea mintaqa istilosi qarshiliksiz kechmaganini ko‘rsatadi. Mahalliy kuchlar hududni yaxshi bilishi va harakatchan jang usullaridan foydalanib, Aleksandr qo‘shiniga jiddiy qiyinchilik tug‘dirgan.
Keyingi asrlarda shaharning siyosiy mansubligi ko‘p marta o‘zgardi. Ellinistik meros mahalliy an’analar va dasht jamiyatlari ta’siri bilan qo‘shildi. So‘nggi antik davrda mintaqa xioniylar, kidariylar va eftaliylar bilan bog‘liq siyosiy jarayonlarda qatnashdi. Ularning hukmronlik sanalari hamda alohida vohalar ustidan nazorat shakli tadqiqotchilar orasida muhokama qilinadi. Shu bois bu davrlarni bir xil istilolarning oddiy ketma-ketligi sifatida ko‘rsatish yetarli emas.
Hukmdorlar almashganiga qaramay, Samarqand savdo, madaniyat va ma’muriy boshqaruv tuguni sifatidagi ahamiyatini saqladi. Uning o‘rni dehqonchilik vohasini dasht bilan, sharqiy yo‘nalishlarni g‘arb bilan tutashtirardi. Shahar vazifasining bunday davomiyligi keyinchalik uni bugun «Ipak yo‘li» deb umumlashtiriladigan yo‘llar tizimining eng mashhur markazlaridan biriga aylantirdi.
Ilk o‘rta asrlar
VI asrning o‘rtalaridan Sug‘diyona avval Turk, so‘ng G‘arbiy Turk xoqonligi ta’sir doirasiga kirdi. Samarqand o‘z mahalliy siyosiy va madaniy muhitini saqlagan holda turkiy oliy hokimiyat bilan munosabatlar tizimida qatnashdi. Ittifoqlar, raqobat va odamlarning bir hududdan boshqasiga ko‘chishi shahar taraqqiyotini savdo aloqalari kabi kuchli belgilab berdi.
Sulolaviy nikohlar hamkorlikni mustahkamlash vositalaridan biri edi. Tarixiy an’anada G‘arbiy Turk hukmdori To‘n yabg‘u xoqonning qizi bilan Samarqand hukmdorlar xonadoni o‘rtasidagi nikoh aloqasi eslanadi. Bunday munosabatlar sug‘diy zodagonlar va turkiy elita faqat harbiy kuch orqali emas, oilaviy siyosat orqali ham hamkorlik qilganini ko‘rsatadi.
Turkiy ishtirok Sug‘dning boshqa markazlarida ham seziladi. Panjikentga doir materiallarda Chakin Chur Bilga nomi uchraydi. Ayrim hukmdorlar, jumladan Samarqand ixshidi G‘urakning kelib chiqishi va aloqalari maxsus tadqiqotlar mavzusidir. Kishining etnik mansubligini faqat unvoni, ismi yoki siyosiy ittifoqiga qarab avtomatik belgilash tarixiy manzaraning murakkabligini yo‘qotadi.
Arxeologik topilmalar va tasvirlar bu aloqalarning kundalik tomonini ko‘rsatadi. Turkiy jangchilar hamda saroy amaldorlarining kiyimlari, xususan o‘ziga xos kaftanlar mintaqa san’atining tasviriy tilida sezilarli o‘rin egallagan. Mashhur Afrosiyob devoriy suratlarida diplomatik va saroy hayotining turli ishtirokchilari tasvirlangan. Ularning libosi, quroli va kompozitsiyadagi o‘rni Samarqandning qo‘shnilari bilan aloqalarini o‘rganishga material beradi.
O‘zaro ta’sir tilda ham namoyon bo‘ladi. Sug‘diy hujjatlarda turkiy ismlar, unvonlar va ijtimoiy hayotga aloqador o‘zlashma so‘zlar uchraydi. Biroq lug‘atga ta’sir, siyosiy unvonlarning tarqalishi va aholining kundalik so‘zlashuv tilining o‘zgarishi bir xil jarayon emas. Ular turli tezlikda kechishi va bir-biriga to‘liq mos tushmasligi mumkin.
VIII asr boshiga oid mashhur nikoh hujjatlaridan biri turk Ut-tegin bilan sug‘diy ayol Dug‘dg‘unchaning munosabatlariga taalluqli. Unda o‘sha davrdagi oilaviy va huquqiy majburiyatlar aks etgan. Bunday dalillar juda qimmatli, chunki hukmdorlar haqidagi solnomalarga oddiyroq hayot: shartnomalar, majburiyatlar va shaxsiy ittifoqlar tarixini qo‘shadi.
Ilk o‘rta asr Samarqandini turli madaniy ta’sirlar tutashgan shahar sifatida tasavvur qilish kerak. San’at, diplomatik aloqalar va yozma hujjatlar sug‘diy hamda turkiy dunyolar yaqin hamkorlikda bo‘lganini ko‘rsatadi. Bu hamkorlik mahalliy an’anani birdan yo‘q qilmagan, aksincha, uning keyingi o‘zgarishlari uchun yangi sharoit yaratgan.
Islomning kirib kelishi
712-yilda Qutayba ibn Muslim boshchiligidagi qo‘shinlar Samarqandni egalladi. Bu Movarounnahrning arablar tomonidan zabt etilishidagi muhim bosqich edi. Lekin yangi hokimiyat o‘rnatilishi mahalliy aholining avvalgi muassasalari, e’tiqodlari va siyosiy manfaatlari darhol yo‘qolganini anglatmaydi. Siyosiy bo‘ysunish bilan madaniy o‘zgarish o‘rtasida ko‘pincha uzoq vaqt o‘tgan.
Qarshilik davom etdi, mahalliy kuchlar turkiy hukmdorlardan yordam izladi. VIII asr voqealarida xoqonliklar yurishlari, sug‘diy zodagonlarning chiqishlari va arab noiblarining nazoratni saqlash urinishlari bir-biriga qo‘shilgan. Alohida yurishlarning sanalari va ishtirokchilarini aniqlash uchun manbalarni sinchiklab solishtirish zarur. Umumiy manzara bitta hal qiluvchi jangdan ancha murakkab edi.
740-yillarning oxirida Abu Muslim bilan bog‘liq harakat Umaviylar hokimiyatining tugashi va Abbosiylar sulolasining kelishida katta rol o‘ynadi. 750-yillarning birinchi yarmida uning faoliyati Xuroson va qo‘shni o‘lkalarni qamrab oldi. Samarqand bu hokimiyat tizimida muhim o‘rin tutgan; saroy va mudofaa inshootlarining ayrim qurilish bosqichlari Abu Muslim davri bilan bog‘lanadi.
Arxeologik ma’lumotlar keyingi rivoyatlar birlashtirib yuborgan qurilish bosqichlarini ajratishga yordam beradi. Afrosiyobda bir-birining o‘rnini egallagan yirik ma’muriy binolar va masjidlar qoldiqlari topilgan. Ular Samarqand islom dunyosiga qo‘shilar ekan, shaharning ichki makoni ham chuqur o‘zgarganini ko‘rsatadi.
VIII asrning ikkinchi yarmida mintaqada Muqanna qo‘zg‘oloni bo‘lib o‘tdi; u odatda 770-yillardan 780-yillarning boshigacha bo‘lgan davrga mansub deb ko‘rsatiladi. Harakat Movarounnahrning katta qismini qamrab olib, yangi hokimiyatdan norozilik va ijtimoiy ziddiyatlar bilan bog‘liq edi. Samarqand ushbu voqealar ta’siridagi hududlardan biri bo‘lgan, lekin butun harakatni faqat bir shaharning tarixi bilan cheklash noto‘g‘ri.
806–810-yillarda Rofe ibn Lays qo‘zg‘oloni avj oldi va Samarqand uning asosiy markazlaridan biriga aylandi. Xalifalik hokimiyatini tiklashda Somoniylar ko‘rsatgan yordam bu oilaning mavqeini kuchaytirdi. Keyinchalik uning vakillari Movarounnahrning muhim viloyatlarini boshqarishga tayinlanib, mustaqil mintaqaviy sulolaga aylandilar.
Islomlashuv uzoq davom etgan jarayon edi. Siyosiy bo‘ysundirish, masjid qurilishi, ta’limning tarqalishi va kundalik turmushdagi o‘zgarishlar turli sur’atlarda kechdi. Ziddiyatlar hamda yangi muassasalarning mahalliy sharoitga moslashuvi orqali shahar asta-sekin islom madaniyati, savdo va ilmning yirik markazlaridan biriga aylandi.
Somoniylar va musulmon madaniyatining yuksalishi
IX asrda Somoniylar xalifalikning oliy hokimiyatini rasman tan olgan holda Movarounnahrda mustahkam o‘rnashdilar. Samarqand ularning eng muhim markazlaridan biri bo‘ldi. Sulolaning shakllanishidagi turli bosqichlarda Nuh ibn Asad, Ahmad ibn Asad va Nasr ibn Ahmad kabi oila vakillari shahar hamda atrofdagi viloyatlarni boshqardilar. Bir-biriga o‘xshash bu ismlar turli kishilarga tegishli ekanini esda saqlash kerak.
875-yilda Nasr ibn Ahmadning Movarounnahr ustidan hokimiyati tan olindi. Ismoil Somoniy davrida Buxoro yuksalishidan oldin Samarqand markaziy siyosiy o‘rin tutgan. IX asr oxirida asosiy saroy Buxoroga ko‘chirilishi uning ahamiyatini yo‘qotmadi. Samarqand Movarounnahr va Xurosonning katta qismini qamrab olgan davlatning yirik shahri bo‘lib qoldi.
Savdo va madaniy aloqalar orqali shahar Balx, Marv, Nishopur, Hirot, Gurganj, Naxshab, Kesh va Shosh bilan munosabatda bo‘ldi. Aloqalarning ko‘lami davrga qarab o‘zgargan, ammo Samarqand hech qachon tashqi dunyodan uzilgan holda yashamagan. Savdogarlar, amaldorlar, hunarmandlar va olimlar markazlar o‘rtasida buyumlar bilan birga bilim ham olib yurganlar.
Somoniylar davri fors adabiyoti, islom ilmi, san’at va ta’limning yuksalishi bilan bog‘liq. Saroy va shaharlarda she’riyat, ilohiyot, tarix hamda turli ilmiy sohalar rivojlandi. Arab tili diniy va ilmiy yozuv tili sifatida katta ahamiyatini saqladi; yangi fors adabiy an’anasi esa tobora kengroq qo‘llab-quvvatlandi. Bir tilning rivoji boshqa tilning barcha sohalardan birdan chekinishini anglatmagan.
Qo‘shin va boshqaruvda turkiy kelib chiqishga ega kishilar muhim rol o‘ynagan. Ularning ishtiroki forsiy madaniyat taraqqiyotiga zid emas edi. Mintaqaning siyosiy va madaniy hayoti bir necha o‘zaro bog‘liq an’anadan tashkil topgan. Manbalarda tilga olingan Begtuzun singari sarkardalar va noiblar so‘nggi Somoniylar davridagi hokimiyat tuzilmasining murakkabligini aks ettiradi.
O‘rta asr geograflari Samarqandning tuzilishi, darvozalari, bozorlari va aloqa yo‘llarini tavsiflagan. Shaharning asosiy to‘rt yo‘nalishi markazni voha va tashqi yo‘llar bilan tutashtirgan. Mustahkamlangan yadrodan tashqari chekka mahallalar, savdo hududlari va sug‘orish tarmog‘i mavjud edi. Bu tarmoqsiz katta shahar aholisini oziq-ovqat va suv bilan ta’minlashning imkoni bo‘lmasdi.
Adabiy tavsiflarda aholi bilimdonligi, mehmondo‘stligi va nozik didi ko‘p maqtaladi. Bu baholar shaharning obro‘sini ifodalaydi, biroq har bir yashovchining aniq xususiyatini bildirmaydi. Arxeologik ma’lumotlar bilan birgalikda ular Samarqandni savdo, hunarmandchilik va ilmiy muloqot rivojlangan muhit sifatida tasavvur etishga yordam beradi.
Hozirgi shaharda Somoniylar davriga oid yaxlit me’moriy ansambl saqlanmagan. Keyingi vayronalar va qayta qurishlar, jumladan mo‘g‘ullar istilosining oqibatlari qadimgi imoratlarni o‘zgartirgan. Shunga qaramay, moddiy guvohliklar butunlay yo‘qolgan emas. Arxeologik qatlamlar, alohida me’moriy bo‘laklar va topilmalar IX–X asrlardagi hayot haqida ma’lumot berishda davom etadi.
Samarqand bilan «as-Samarqandiy» nisbasini olgan ko‘plab islom olimlari va ilohiyotchilar faoliyati bog‘liq. Mashhur nomlardan biri Abu Lays as-Samarqandiydir. Tarixiy adabiyot boshqa olimlarni ham eslaydi, ammo bir xil nisba ko‘p kishida uchragani uchun ularning tarjimai hollarini farqlash kerak. Shahar obro‘si maktablar faoliyati va bilimning avloddan avlodga o‘tishi natijasida shakllangan.
Davrning adabiy olamida Rudakiy, Shahid Balxiy, Abu Shakur Balxiy va Daqiqiy bor edi. Firdavsiy esa Somoniylar davrining oxiri hamda keyingi zamonlarni qamragan keng forsiy madaniy muhitga mansub. Bu ismlarni Samarqand tarixida tilga olish ularning barchasi doimiy ravishda aynan shu shaharda yashagan yoki asosiy asarlarini shu yerda yozgan degani emas.
Ko‘plab o‘rta asr mualliflarining tarjimai holi to‘liq ma’lum emas. Masalan, Daqiqiyning tug‘ilgan joyi turli shaharlar bilan bog‘lanadi. Mutafakkirlarning safarlari haqidagi xabarlar ham alohida tekshiruvni talab qiladi. Samarqandni musulmon madaniy yuksalishidagi har bir yutuqning yagona manbai deb ko‘rsatishdan ko‘ra, keng ta’lim va adabiyot tarmog‘ining muhim bo‘g‘ini sifatida ko‘rish ishonchliroq.
Somoniylar davri shaharning islomiy ilm va fors adabiy madaniyati markazi sifatidagi mavqeini mustahkamladi. Keyingi sulolalar bu merosdan foydalandi va uni o‘zgartirdi. Shu bilan birga Samarqand bilimli kishilar, savdogarlar hamda hunarmandlarni jalb etish qobiliyatini saqlab qoldi.
Qoraxoniylar davri
X asr oxirida Somoniylar davlati qulagach, Movarounnahrda hokimiyat Qoraxoniylarga o‘tdi. Turkiy kelib chiqishga ega bu sulola o‘z unvon va ramzlaridan, jumladan tangalarda ham foydalandi. Uning tarixi turkiy siyosiy an’analar islom davlatchiligi va mintaqaning shahar madaniyati bilan qanday qo‘shilganini ko‘rsatadi.
Qoraxoniylar mulklari bo‘lingach, Samarqand g‘arbiy tarmoqning asosiy markaziga aylandi. XI asr o‘rtalarida bu yerda Bo‘ritegin nomi bilan ham tanilgan Ibrohim Tamg‘achxon hokimiyatini mustahkamladi. Bu ikki ketma-ket hukmdor emas, bir shaxsning turli nom va unvonlaridir. Uning faoliyati boshqaruvni tartibga solish hamda shahar muassasalarini qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘lanadi.
Ibrohim Tamg‘achxon xayriya muassasalari, jumladan madrasa va shifoxona ta’sis etgani bilan mashhur. Ularning xarajatlari vaqf mulklaridan tushgan daromadlar bilan qoplangan. Buni oddiygina hozirgi «davlat budjetidan moliyalashtirish» deb tushuntirish aniq emas. O‘rta asrdagi mulk, daromad va majburiyat shakllari bugungi budjet mexanizmlaridan farq qilgan.
Hukmdor nomi tartibga e’tibor, suiiste’mollarga qarshi kurash va savdoni qo‘llash bilan bog‘lanadi. Bozor nazorati va adolatli boshqaruv ideal musulmon hukmdori haqidagi tasavvurning muhim qismi edi. Uning vorislari, jumladan Shamsulmulk va Xizrxon sulolaning shahar madaniyati hamda siyosiy hayotidagi ishtirokini davom ettirdilar.
Qoraxoniylar qurilishi Samarqand va Buxorani o‘zgartirdi. Buxoroda Kalon minorasi yaxshi tanilgan bo‘lsa, Samarqanddagi meros ko‘proq arxeologik qoldiqlar va keyingi majmualarning ayrim qismlarida namoyon bo‘ladi. Shohi Zindada ansamblning ilk bosqichlariga oid izlar bor, biroq uning bugungi qiyofasining katta qismi keyingi asrlarda shakllangan.
Saroy rangtasviri va hokimiyat timsoli
Afrosiyobdagi Qoraxoniylar saroyi bezaklarining qoldiqlari davrning muhim arxeologik guvohliklaridan biridir. Qal’a atroflaridagi keyingi inshootlar va ko‘shklar mahobatli devoriy suratlar bilan bezatilgan. Ular XII asr va XIII asr boshidagi saroy muhiti, jumladan Ibrohim ibn Husayn hukmronligi bilan bog‘lanadi.
Bo‘laklarda jangchilar va saroy ahli, qushlar, o‘simlik naqshlari hamda ov manzaralari uchraydi. Yorqin kaftan kiygan kamonchi tasviri o‘sha davr kiyimi va badiiy ifoda usullarini ko‘rsatadi. Bu topilmalar ayniqsa muhim: mazkur davr dunyoviy rangtasviridan keyingi me’moriy ansambllarga qaraganda ancha kam namuna saqlangan.
Suratlar siyosiy qudrat ov, qurollangan mulozimlar, boylik va ramziy siymolar orqali namoyish qilingan saroy dunyosini ochadi. Biroq siniq bo‘laklardan butun kompozitsiyani tiklash ilmiy izlanishni talab etadi. Har bir tasvirdagi shaxsni aniq nomlash yoki har bir sahnaga bahssiz ma’no berishning iloji yo‘q.
Ilm-fan va ta’lim
G‘arbiy Qoraxoniylar mulklarining madaniy va ma’muriy hayotida forsiy yozuv muhim o‘rin egallagan. Shu bilan birga turkiy tillar va unvonlar ahamiyatini saqlagan. Ko‘p tillilik shahar muhitining odatiy xususiyati edi. O‘sha davr kishisini tushunish uchun uni faqat bitta madaniy mansublik doirasiga joylashtirish shart emas.
Umar Xayyom ilmiy hayotining muhim bosqichi Samarqand bilan bog‘liq. Bu yerda u algebra masalalari va algebraik isbotlarga bag‘ishlangan risola ustida ishlagan. Uning faoliyati shahar faqat diniy ta’lim maskani emas, matematik tadqiqot va ilmiy fikr almashish maydoni ham bo‘lganini eslatadi.
XII asrda ilohiyotchilar va faqihlar, jumladan mashhur «Hidoya» muallifi Burhoniddin Marg‘inoniy ilmiy muhitni boyitgan. Tarixiy adabiyotda Majdiddin as-Surxakatiy Qoraxoniylar haqidagi asar muallifi sifatida tilga olinadi. O‘sha zamondagi ayrim asarlar to‘liq saqlanmagan va keyingi mualliflarning iqtiboslari orqali ma’lum.
XIII asr boshidagi urushlar ko‘plab qurilish va madaniy ishlarni uzib qo‘ydi. Qoraxoniylar bilan xorazmshoh Muhammad o‘rtasidagi kurash, undan keyin esa mo‘g‘ullar istilosi saroy mavjud bo‘lgan siyosiy tizimni yemirdi. Ammo saqlangan bo‘laklar shahar tarixining muhim qismini qayta tiklash imkonini beradi. Bu qatlam ko‘pincha mashhur Temuriylar merosi soyasida qolib ketadi.
Xorazmshohlar davridagi Samarqand
XII–XIII asrlar chegarasida Xorazmshohlar davlati Xorazmdan janub va sharqqa kengayib bordi. Uning asosiy markazi Gurganj edi. Movarounnahr, Xuroson va Eronning katta hududlari sulola qo‘liga o‘tdi. Bu o‘sish qo‘shni davlatlar, mahalliy hukmdorlar va harbiy guruhlar bilan murakkab munosabatlar orqali yuz berdi.
1212-yilda Alouddin Muhammad II Samarqanddagi Qoraxoniy hukmdor Usmon ibn Ibrohimning chiqishini bostirdi. Shundan so‘ng G‘arbiy Qoraxoniylarning mustaqil hokimiyati tugadi. Samarqand bevosita Xorazmshohlar boshqaruv tizimiga kiritildi va siyosiy qarorlar yangi davlat doirasida qabul qilina boshladi.
Shahar mintaqa va musulmon dunyosining eng yirik markazlaridan biri bo‘lib qoldi. Qurilish ishlari davom etdi, avvalgi inshootlardan foydalanildi va ular qayta moslashtirildi. Yangi hokimiyat mavjud infratuzilmaga tayangan holda asosiy ma’muriy hamda diniy makonlarda o‘z mavqeini ko‘rsatishga intildi.
Biroq Xorazmshohlarning bevosita hukmronligi uzoq davom etmadi. 1219–1221-yillardagi mo‘g‘ullar yurishi davlatning asosiy markazlarini vayron qildi. Uning ayrim vakillari keyin ham qarshilikni davom ettirdilar. Shu sabab poytaxtlarning qulashini butun sulola va barcha harbiy kuchlar bir zumda yo‘q bo‘lib ketgani bilan tenglashtirish kerak emas.
Mo‘g‘ullar istilosi
1220-yilda Chingizxon qo‘shinlari Samarqandga yaqinlashdi. Shahar xorazmshohga qarshi yurishning asosiy nishonlaridan biri edi. Uning mudofaa imkoniyatlari katta ko‘rinsa-da, davlat ichidagi ziddiyatlar va yurishning borishi himoyachilarning uzoq qarshilik uyushtirish imkonini chekladi.
Qamaldan so‘ng shahar egallandi. O‘rta asr hikoyalarida aholining devorlardan tashqariga chiqarilishi, ommaviy qirg‘inlar, asir olish va hunarmandlarni olib ketish tasvirlanadi. Aniq sonlar va ayrim tafsilotlar manbalarda farq qiladi, ammo shahar hayotiga ulkan zarar yetgani shubhasiz. Aholi uchun bu yaqinlarining halok bo‘lishi, oilalarning ajralishi va tirikchilik asosining yo‘qolishi demak edi.
Istehkomlar, ma’muriy binolar, turar joylar va suv ta’minoti jiddiy shikastlandi. Afrosiyobdagi qadimiy qurilishlarning katta qismi hayotdan chiqdi. Shahar hayotining janubga siljishi avvalroq boshlangan, istilodan keyin esa keskin kuchaygan. Samarqand butunlay yo‘qolib ketmagan: u o‘zgargan makonda rivojlanishda davom etgan.
Shahar Chig‘atoy ulusiga kirdi. Keyingi o‘n yilliklarda savdo va hunarmandchilik asta-sekin tiklandi, garchi shahar hayotining avvalgi ko‘lami yo‘qotilgan bo‘lsa ham. Muqaddas qadamjolarning saqlanishi va bozorning jonlanishi mo‘g‘ullargacha bo‘lgan Samarqand bilan keyingi shahar o‘rtasidagi davomiylikni ushlab turishga yordam berdi.
1365-yilda Samarqand sarbadorlar harakatining markaziga aylandi. Uning yetakchilari orasida Mavlonozoda, Abu Bakr Kalaviy va Xurdak Buxoriy tilga olinadi. Bu voqealar Chingizxon istilosidan bir asrdan ko‘proq vaqt o‘tib, parchalanayotgan Chig‘atoy dunyosidagi hokimiyat kurashi sharoitida sodir bo‘lgan. Ularni 1220-yilgi qamalning bevosita davomi sifatida ko‘rsatish xronologik xatodir.
Bu davr tarixi falokat va tiklanishni birlashtiradi. Afrosiyobning vayron bo‘lishi shahar geografiyasini o‘zgartirdi, lekin xotira, savdo tajribasi va vohaning joylashuvi yangi yuksalish uchun sharoitni saqladi. XIV asr oxirida Amir Temur poytaxti aynan shu asosda shakllandi.
Amir Temur davridagi Samarqand
1370-yilda hokimiyatga kelgan Amir Temur Samarqandni o‘z davlatining asosiy markaziga aylantirdi. Shaharda ulkan qurilishlar, saroy madaniyatining rivoji va savdo aloqalarining kengayishi davri boshlandi. Temur hamda uning vorislari davrida Samarqand bugun uni Markaziy Osiyoning eng taniqli tarixiy shaharlaridan biriga aylantirgan ko‘plab xususiyatlarga ega bo‘ldi.
Ulkan davlat poytaxti
Temur Samarqandga beqiyos obro‘ berishga intildi. Yurishlardan olingan boyliklar, shuningdek turli o‘lkalardan ustalar, olimlar va savdogarlar poytaxtga yo‘naltirildi. Ko‘chirishlarning bir qismi majburiy bo‘lgan. Shu sabab me’moriy ulug‘vorlik ortida san’atga homiylik bilan birga harbiy istilolarning zo‘ravonligi ham turganini unutmaslik kerak.
Karvon yo‘llaridagi qulay o‘rin shaharni yirik savdo markaziga aylantirishga yordam berdi. Uning bozorlarida Xitoy, Hindiston, Eron va boshqa yerlardan keltirilgan mahsulotlar uchrashgan. Saroy, qo‘shin, qurilish loyihalari va boy shahar aholisi mato, metall, kulolchilik buyumlari, oziq-ovqat va hashamatli ashyolarga talab yaratardi.
Samarqand iqtisodiyoti atrofdagi vohaga ham tayangan. Bog‘lar, uzumzorlar, ekin maydonlari va kanallar aholini ta’minladi, qo‘shni manzillar bilan aloqalar esa poytaxtning kundalik hayotini ushlab turdi. Shuning uchun ulkan obidalar tarixini dehqonlar, miroblar, yuk tashuvchilar va hunarmandlarning mehnatidan ajratib bo‘lmaydi.
Me’morchilik va shahar tuzilishi
Temur sulola qudratini ifodalashi kerak bo‘lgan saroylar, masjidlar, madrasalar va maqbaralar qurdirgan. Qurilishda mahalliy tajriba zabt etilgan o‘lkalardan kelgan ustalar mahorati bilan qo‘shildi. Yirik peshtoqlar, gumbazlar, koshinkorlik va yozuvli bezaklar poytaxtning yangi mahobatli me’moriy tilini shakllantirdi.
Istehkomlar va qal’a ham katta ahamiyatga ega edi. Shaharda Ko‘ksaroy va Bo‘stonsaroy nomlari bilan ma’lum ma’muriy hamda saroy makonlari barpo etildi. Ular boshqaruv, marosimlar, qimmatbaho buyumlarni saqlash va saroy xizmatlari bilan bog‘liq bo‘lgan. Vazifalari va tuzilishi vaqt o‘tishi bilan o‘zgargan, barcha inshootlar ham bugungacha saqlanmagan.
Shahar atroflarida ko‘shklar va hukmdor qarorgohlari bo‘lgan bog‘lar yaratilgan. Ular hukmdorning dam olishi, qabullar va saroy hayoti uchun xizmat qilgan. Bu yerlarning barchasini bugungi hammaga ochiq istirohat bog‘lariga o‘xshatish noto‘g‘ri: kirish tartibi bog‘ning vazifasi va siyosiy vaziyatga bog‘liq bo‘lgan.
Diniy muassasalar va xotira maskanlari
Temur islomiy muassasalarni hamda diniy obro‘ egalari xotirasi bilan bog‘liq qurilishni qo‘llab-quvvatladi. Shohi Zinda majmuasida zodagonlar va sulola atrofidagi kishilar maqbaralari paydo bo‘ldi. Masjidlar, xonaqohlar va xayriya muassasalari diniy hayot bilan bir qatorda jamoat hayotida ham ishtirok etgan.
Davrning muhim obidalaridan biri Burhoniddin Sog‘arjiy bilan bog‘liq Ruhoboddir. Boshqa e’zozlangan zotlarga bag‘ishlangan binolar ham qurilgan. Tarixiy an’anada Xoja Nuriddin Basir bilan bog‘liq Qutbi Chahordahum maqbarasi tilga olinadi. Bu joylarning taqdiri turlicha kechgan: ayrimlari saqlangan, boshqalari buzilgan yoki o‘zgartirilgan.
Go‘ri Amir Temuriylar sulolaviy daxmasiga aylandi. Uning shakllanish tarixi hukmdorning oilasi va keyingi dafnlar bilan bog‘liq. Bugun bu obida me’morchilik, xotira haqidagi diniy tasavvur va siyosiy ramz bir makonda qanday qo‘shilganini ko‘rsatadi.
Saroy va shahar muassasalarida ilohiyotchilar, tarixchilar, tabiblar, shoirlar va boshqa bilimdon kishilar ishlagan. Biroq ayniqsa mashhur astronomik yuksalish keyinroq, Ulug‘bek hukmronligi davriga to‘g‘ri keladi. Bosqichlarni ajratish sulolaning bir necha avlodi yutuqlarini faqat Temurning o‘ziga nisbat berib yubormaslikka yordam beradi.
Hunarmandchilik va madaniy almashinuv
Ko‘chirilgan ustalar yangi texnologiyalar va badiiy usullarni olib kelgan. Manbalarda Damashq hunarmandlari, g‘arbiy o‘lkalardan kelgan tosh yo‘nuvchilar va boshqa mutaxassislar, metall, qurol va shisha ustalari tilga olinadi. Ularning tajribasi Samarqandda avvaldan mavjud hunarmandchilik an’analari bilan o‘zaro ta’sirga kirishgan.
Shaharda mahalliy bozor va uzoq savdo uchun matolar, sopol buyumlar hamda turli mahsulotlar tayyorlangan. Saroy buyurtmalari ustalikning rivojini rag‘batlantirgan, lekin ayni paytda katta miqdorda xomashyo va mehnat talab qilgan. Poytaxt iqtisodiy yuksalishi davlat ichidagi resurslar taqsimoti bilan chambarchas bog‘liq edi.
Sayyohlar Samarqandni o‘rab turgan bog‘lar, uzumzorlar va aholi yashaydigan chekka hududlarni tavsiflaganlar. Zich shahar qurilishidan tashqarida qarorgohlar va xo‘jalik yerlari joylashgan. Bu kuzatuvlar poytaxtni faqat yodgorliklar majmuasi emas, keng shahar va shahar atrofi manzarasi sifatida tasavvur qilishga yordam beradi.
Bibixonim
1399–1404-yillarda Bibixonim nomi bilan mashhur ulkan jome masjidi bunyod etildi. Uning yonida boshqa inshootlar, jumladan Saroymulkxonim bilan bog‘liq madrasa ham mavjud bo‘lgan. Majmua nomi ko‘plab rivoyatlar bilan o‘ralgan; ommabop romantik hikoyalarni haqiqiy qurilish buyurtmalari tarixidan farqlash kerak.
Peshtoqlar, gumbazli makonlar va bezaklar ko‘lami poytaxtning katta da’volarini ifodalagan. Bunday ulkan binoni qurish ustalar oldiga murakkab texnik vazifalar qo‘ygan. Masjid keyinchalik shikastlanishlar, vayronalar va katta tiklash ishlarini boshdan kechirdi. Shu sabab uning bugungi ko‘rinishini XV asr boshidan mutlaqo o‘zgarmay qolgan holat deb qabul qilib bo‘lmaydi.
Ulug‘vorlik g‘oyasi
Samarqand atroflarida Bag‘dod, Sheroz, Damashq va boshqa mashhur markazlarni eslatuvchi nomlar paydo bo‘ldi. Ular ko‘chirilgan odamlar xotirasini saqlashi va ayni paytda poytaxt boshqa shaharlardan ustun degan tasavvurni quvvatlashi mumkin edi. Bu ramziy geografiyada siyosat, shahar xotirasi va hukmdorning shaxsiy maqsadlari tutashgan.
Temur hukmronligi oxiriga kelib Samarqand ulkan davlat markazi sifatida xalqaro shuhrat qozondi. Ko‘plab binolar yo‘qolgan, ammo saqlangan obidalar sarflangan resurslar va badiiy izlanishlar ko‘lamini ko‘rsatadi. Ularning ahamiyati bitta hukmdor tarjimai holidan kengroq: har bir inshootda turli madaniy muhitlardan kelgan ko‘plab odamlarning mehnati mujassam.
Temur vafotidan keyingi Temuriylar merosi
1405-yilda Temur vafot etgach, Samarqandda hokimiyat uning nabirasi Xalil Sultonga o‘tdi. Uning hukmronligi meros uchun kurash va hukmdor oilasi ichidagi keskinlik bilan kechdi. Solnomalarda yosh hukmdorning xarajatlari va siyosiy qarorlari tanqid qilinadi. Bunday baholarni mualliflar va keyinchalik g‘olib chiqqan tomonlarning manfaatlarini hisobga olib o‘qish zarur.
1409-yilda Xalil Sulton hokimiyatdan mahrum bo‘ldi. Temurning o‘g‘li Shohrux o‘z tarmog‘ining mavqeini mustahkamlab, Movarounnahr boshqaruvini o‘g‘li Mirzo Ulug‘bekka topshirdi. Shohruxning asosiy saroyi Hirotda bo‘lsa-da, Samarqand Movarounnahr markazi sifatidagi alohida ahamiyatini saqladi.
Ulug‘bek va xalqaro ilmiy muhit
Ulug‘bek ta’lim va astronomiyaga homiylikni o‘z hukmronligining ajralib turuvchi belgilaridan biriga aylantirdi. Registonda 1417–1420-yillarda uning madrasasi qurildi. Bu diniy va dunyoviy fanlar o‘qitilgan, mashhur olimlar ishlagan va yangi avlod bilimdonlari ta’lim olgan muassasalar tizimining bir qismi edi.
Madrasadagi yozuvlar va bezaklar hukmdor obro‘sini ilmga homiylik bilan bog‘lagan. O‘rta asr hukmdori uchun bunday yordamning siyosiy ma’nosi ham bor edi: u taqvodorlik, saxovat va tartibli madaniy muhit yaratish qobiliyatini namoyish etardi.
1420-yillarda Samarqand yaqinida Ulug‘bek rasadxonasi barpo etildi. Uning yirik burchak o‘lchash asbobi o‘sha davr uchun yuqori aniqlikdagi kuzatishlarga imkon berdi. Saqlangan yer osti qismi muhandislik loyihasining ko‘lamini tushunishga yordam beradi. Ammo dastlabki majmua bugun sayyoh ko‘radigan qoldiqdan ancha katta bo‘lgan.
Birgalikdagi ish natijasida «Ziji jadidi Ko‘ragoniy» nomi bilan tanilgan astronomik jadvallar tizimi yaratildi. Uning yulduzlar katalogida odatda 1018 yulduz borligi ko‘rsatiladi. Asar bevosita kuzatishlar, matematik hisoblar va avvalgi astronomik bilimlarni tanqidiy tahlil qilishni birlashtirgan.
Keyinchalik jadvallar va katalog Markaziy Osiyodan tashqarida, jumladan Yevropa ilmiy an’anasida ham o‘rganildi. Ularning qimmati faqat Ulug‘bek nomi bilan emas, butun maktabning jamoaviy mehnati bilan bog‘liq. Ptolemeyning antik merosi va boshqa astronomik an’analar bilan taqqoslash Samarqandning uzoq xalqaro ilm tarixidagi ishtirokini ko‘rsatadi.
Asosiy olimlar orasida Qozizoda Rumiy, G‘iyosiddin Jamshid Koshiy va Ali Qushchi bor edi. Har biri matematika hamda astronomiyaga o‘z hissasini qo‘shgan. Saroy homiyligi mutaxassislarni bir joyga to‘plashga imkon bergan, ilmiy natijalar esa munozara, hisob-kitob, dars berish va uzoq yillik kuzatishlardan tug‘ilgan.
Madaniy hayot astronomiya bilan cheklanmagan. Hofizi Abru kabi tarixchilar mintaqaning o‘tmishi va o‘z zamonasini yozgan; tabiblar, ilohiyotchilar va shoirlar Temuriylar dunyosining turli markazlarida ishlaganlar. Ulug‘bek turkiy she’riyatni, jumladan Sakkokiy ijodini qo‘llab-quvvatlagan. Arslonxoja tarxon singari zodagonlar ham adabiyot va qo‘lyozma madaniyatiga homiylik qilganlar.
Abu Said davridagi Samarqand
Ulug‘bek halok bo‘lgach, siyosiy kurash davom etdi. XV asr o‘rtalarida Abu Said asosiy Temuriy hukmdorlardan biriga aylandi. Samarqanddagi keyingi qurilishlar, jumladan Oqsaroy va Ishratxona maqbaralari uning davri bilan bog‘lanadi. Ishratxona sulola atrofidagi ayollar va saroy buyurtmasi bilan aloqador obida sifatida tanilgan.
Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiy hayotining muhim davrlari ham Samarqand bilan bog‘liq. Jomiy shaharning ilmiy muhitida ta’lim olgan, Navoiy esa 1460-yillarda bu yerda bir necha yil yashagan. Ularning tarjimai hollari ta’lim aloqalari Samarqandni Hirot hamda forsiy va turkiy adabiyotning boshqa markazlari bilan qanday birlashtirganini ko‘rsatadi.
Navoiy asarlarida samarqandlik olim va shoirlarni eslagan. Bunday guvohliklar shaharni shaxsiy tanishuvlar, ustoz-shogirdlik va adabiy suhbatlar tarmog‘i orqali ko‘rishga imkon beradi. Sulolaning ayrim tarmoqlari siyosiy markazi boshqa joyda bo‘lgan paytlarda ham Samarqandning obro‘si saqlanib qolgan.
Xoja Ahror va naqshbandiylik an’anasi
XV asrning ikkinchi yarmida naqshbandiylik vakili Xoja Ubaydulloh Ahror katta ta’sirga ega bo‘ldi. U jamoat va siyosiy hayotda qatnashgan, hukmdorlar bilan munosabat o‘rnatgan va muhim xo‘jalik resurslariga egalik qilgan. Uning faoliyatini faqat ruhiy murabbiylik bilan chegaralash tarixiy rolini toraytiradi.
Ahror bilan bog‘liq an’anada aholini ortiqcha soliqlardan himoya qilish va nizolarda vositachilik qilish alohida ta’kidlanadi. Majburiyatlarni yengillashtirish haqidagi hikoyalar diniy obro‘ egasi jamiyat haqida g‘amxo‘rlik qilishi kerak degan tasavvurni ifodalaydi. Biroq Ahrorning ta’siri butun mintaqada ichki urushlar batamom to‘xtaganini anglatmaydi.
Uning xo‘jalik va xayriya muassasalari diniy hamda jamoat infratuzilmasini qo‘llab-quvvatlagan. Hunarmandlar va dehqonlar uchun nisbiy barqarorlikning amaliy ahamiyati katta edi: ular ishlashi, kanallarni saqlashi va mahsulot ayirboshlashi mumkin bo‘lgan. Diniy yetakchilarning siyosiy vositachiligi shu muvozanat omillaridan biri bo‘lgan.
Uzoq davom etgan madaniy ta’sir
Ulug‘bek astronomiya maktabidan adabiy muhit va tasavvuf aloqalarigacha — Temuriylar Samarqandi bilim yaratish va uzatishning turli shakllarida qatnashdi. Uning obidalari hamda qo‘lyozmalari sulolaning siyosiy barqarorligidan uzoqroq yashadi.
Bu davr merosi keyingi avlod hukmdorlar va olimlarga ta’sir qilishda davom etdi. Keyingi me’morlar mahobatli shakllarga murojaat qildilar, shoirlar adabiy namunalardan ilhom oldilar. Temur poytaxti haqidagi xotira esa Samarqand asosiy siyosiy mavqeini yo‘qotganidan keyin ham unga alohida nufuz berib turdi.
Samarqand uchun kurash va Bobur
XV asr oxirida Temur avlodlari Movarounnahr shaharlari va viloyatlari uchun raqobatlashdilar. Sulton Mahmud Mirzo vafotidan keyin Samarqandda Boysung‘ur Mirzo o‘rnashdi, ammo qarindoshlari uning hokimiyatini bahslashdilar. Kurashga Farg‘ona hukmdori, keyinchalik Hindistonda Boburiylar davlatini asoslagan yosh Zahiriddin Muhammad Bobur ham qo‘shildi.
1496-yilda Bobur boshqa Temuriy shahzodalar bilan ittifoqda Samarqandga yurish qildi. Qishning yaqinlashuvi va qamal qiyinchiliklari ularni chekinishga majbur etdi. Shahar nihoyatda jozibali maqsad edi, lekin uning devorlari yonida qo‘shin va ta’minotni ushlab turish taxtga da’vo qilishdan ancha murakkab bo‘lib chiqdi.
1497-yilda Bobur shaharni yana qamal qildi. Uzoq kurashdan keyin Boysung‘ur Mirzo Samarqandni tark etdi va Bobur orzusidagi poytaxtga ega bo‘ldi. Biroq muvaffaqiyat mustahkam emas edi. U bu yerda hokimiyatga erishguncha Farg‘onadagi mavqei zaiflashdi. Temuriy shahzodalar siyosati doim bir necha himoyasiz mulk o‘rtasida tanlov qilishni talab etardi.
Shaharni saqlab qolish uchun uch urinish
Bobur 1483-yilda Andijonda tug‘ilgan va Temuriylar sulolasiga mansub edi. Uning Samarqand bilan aloqasi siyosiy, oilaviy va madaniy ma’noga ega bo‘lgan. Shahar ajdodlar merosi va yosh hukmdor o‘z oilaviy tarmog‘iga qaytarmoqchi bo‘lgan nufuzni mujassamlashtirardi.
1497–1498-yillardagi birinchi qisqa hukmronlikdan so‘ng Bobur 1500–1501-yillar chegarasida Samarqand uchun yana kurashdi. Muhammad Shayboniy bilan to‘qnashuvdagi mag‘lubiyat uni shaharni tark etishga majbur qildi. 1504-yil esa Boburning Kobulda hokimiyat o‘rnatishiga tegishli; uni Samarqanddan dastlabki quvilish sanasi bilan aralashtirmaslik kerak.
Uchinchi qaytish 1511-yil kuzida Safaviylar yordami bilan amalga oshdi. Boburning hokimiyati 1512-yilgacha davom etib, murakkab harbiy hamda diniy-siyosiy ittifoqqa bog‘liq edi. U bu safar ham Samarqandni saqlab qola olmadi. Keyinchalik uning davlat qurish rejalari boshqa hududlarga ko‘chdi.
«Boburnoma»dagi Samarqand
Bobur sarkarda bo‘lish bilan birga ulkan adib ham edi. Uning xotiralarida shaharlar, odamlar, tabiat, bog‘lar, hunarlar va siyosiy hodisalar tasvirlanadi. «Boburnoma» Samarqand tarixida shaharni yaxshi bilgan va uni boshqarishga intilgan kishining guvohligi sifatida ayniqsa qimmatli.
Asarda Samarqandning Movarounnahr bosh shahri sifatidagi ahamiyati ta’kidlanadi. Bobur uning tarixiy nufuzi, diniy muhiti, sifatli qog‘oz ishlab chiqarishi va mashhur matolari, jumladan qizil baxmalini qayd etgan. Bunday tafsilotlar saroy va urushlar haqidagi hikoyadan tashqaridagi iqtisodiy hayotni ko‘rishga yordam beradi.
U shahar asos solinishi haqidagi rivoyatlarni ham keltirib, Temur davrini eslagan. Bu yerda muallifning shaxsiy kuzatuvi, boshqalardan eshitgan hikoyasi va an’anaviy tasavvurni ajratish muhim. Eng qimmatli manba ham diqqat bilan o‘qishni talab qiladi; undagi har bir afsonaviy voqeani so‘zma-so‘z haqiqat sifatida qabul qilib bo‘lmaydi.
Siyosiy muvozanatning o‘zgarishi
XV asr oxiri va XVI asr boshidagi tez-tez hokimiyat almashinuvi xo‘jalik hayotini izdan chiqargan, lekin Samarqandning madaniy jozibasini yo‘q qilmagan. Da’vogarlar shaharning nufuzi va tarixiy muassasalariga tayanib, o‘z mavqeini mustahkamlashga intilganlar.
Boburning poytaxtni saqlab qolishdagi muvaffaqiyatsizliklari Samarqandning ramziy qimmati bilan hukmdorning haqiqiy harbiy imkoniyatlari o‘rtasidagi farqni ko‘rsatadi. Uning keyingi taqdiri shahar tarixini Afg‘oniston va Hindistonning kengroq tarixiga bog‘ladi. Xotiralari esa o‘tmish ulug‘vorligi kelajak noaniqligi bilan yonma-yon yashagan davrni saqlab qoldi.
Shayboniylar davridagi Samarqand
XVI asr boshida Movarounnahrda hokimiyat o‘zbek Shayboniylar sulolasiga o‘tdi. Muhammad Shayboniy 1500–1501-yillardagi kurash davomida Samarqandni egalladi. Shahar yangi siyosiy tizimga qo‘shildi, lekin Temuriylar davrida to‘plangan nufuzini saqlab qoldi.
Bu o‘tishni aholi va madaniyatning butunlay almashtirilishi deb tushunmaslik kerak. Yangi hukmdorlar mavjud shahar guruhlari, ruhoniylar, olimlar va hunarmandlar bilan hamkorlik qildilar. Sulola o‘zgarishi ko‘plab ta’lim, adabiyot va xo‘jalik amaliyotlarining davom etishi bilan bir vaqtda yuz berdi.
Qurilish va saroy
Muhammad Shayboniy o‘zini islomiy ilm homiysi sifatida ko‘rsatishga intildi. Uning nomi Samarqandda madrasa qurilishi va diniy hamda ilmiy munozaralarda ishtirok bilan bog‘liq. Zamondoshlar bunday muassasalarni hukmdorning saxovati va hokimiyati qonuniyligining ifodasi sifatida tasvirlaganlar.
Saroyga shoir va tarixchilar to‘planib, hukmdor hamda davr voqealari haqida asarlar yaratganlar. Bu matnlar zamonni o‘rganish uchun muhim, biroq ularning madhiyaviy xususiyatini hisobga olish kerak. Saroy adabiyoti betaraf solnoma bo‘lmagan; u yangi sulola timsolini yaratishda qatnashgan.
Adabiy hayot
Muhammad Shayboniy «Shiboniy» taxallusi bilan Markaziy Osiyo turkiy adabiy tilida she’rlar yozgan. Uning nomiga diniy va nasihatomuz asarlar ham bog‘lanadi. Hukmdorning ijodi siyosiy kurash mintaqaning madaniy an’analarida ishtirok etish bilan birga davom etganini ko‘rsatadi.
Olim va shoirlarning viloyatlar o‘rtasida ko‘chib yurishi ilmiy muhitni yangilagan. Ular taklif asosida, homiy izlab yoki boshqa joylardagi nizolar sabab kelganlar. Samarqand ta’lim olish, qo‘lyozmaga buyurtmachi topish yoki olimlar davrasiga qo‘shilish mumkin bo‘lgan markazlardan biri bo‘lib qolgan.
Ko‘chkunchixon va uning vorislari
Shayboniyxon vafotidan keyin Ko‘chkunchixon muhim rol o‘ynadi. Uning davri madrasalarni ta’mirlash, qurilish va qo‘lyozma madaniyatiga yordam bilan bog‘lanadi. Sulolaviy xotira inshootlari hukmdor oilasi bilan shahar makoni o‘rtasidagi aloqani mustahkamlagan.
Tarixiy tavsiflarda keyinchalik yo‘qolgan yoki o‘zgargan majmualar nomi uchraydi. Shuning uchun Ko‘kgumbaz va boshqa binolar tilga olinganda aniq joy hamda manbani hisobga olish, turli shaharlardagi bir xil nomlarni aralashtirmaslik kerak. Samarqanddagi Shayboniylar daxmasi sulolaning shahardagi ishtirokini ko‘rsatuvchi yaqqol guvohliklardan biridir.
Asosiy markazning Buxoroga ko‘chishi
Ubaydullaxon davrida, 1533-yilda Buxoro asosiy siyosiy markazga aylandi. Samarqand bosh poytaxt mavqeini yo‘qotdi, ammo muhim rolini saqladi. Uning qadimiyligi va Temuriylar merosi sulolaviy ramzlar hamda marosimlarda katta ahamiyatga ega bo‘lib qoldi.
Ko‘ksaroy va taxt ramzi sifatida tushunilgan Ko‘ktosh bilan qonuniy hokimiyat haqidagi tasavvurlar bog‘langan. Taxtga chiqarish marosimlari haqidagi xabarlar Samarqand nufuzini aks ettiradi. Lekin bu har bir hukmdor barcha davrlarda aynan bir xil marosimdan o‘tganini anglatmaydi.
Tillar va madaniy davomiylik
Yozma madaniyatda forsiy hamda turkiy an’analar yonma-yon mavjud edi. Ko‘chkunchixon davrida tarixiy asarlarni turkiy adabiy tilga tarjima qilish qo‘llab-quvvatlangan. Abdullatifxon she’riyat va ilm bilan aloqador hukmdor sifatida tanilgan. Turli adabiy tillarning rivoji saroy va bilimli muhitning madaniy imkoniyatlarini kengaytirgan.
Fors tili boshqaruv va adabiyotda qo‘llanishda davom etdi; turkiy til ayrim janrlar va hujjatlarda mavqeini kuchaytirdi. Bu jarayonni bir tilning ikkinchisi bilan darhol almashtirilishiga tenglashtirish mumkin emas. Ko‘plab mualliflar va amaldorlar uchun ko‘p tilli muhit odatiy hol edi.
Shayboniylar Samarqandi madrasalar, hunarmandchilik, she’riy va diniy hayotni saqladi. Siyosiy markaz boshqa shaharga ko‘chganiga qaramay, muassasalari va avvalgi ulug‘vorlik xotirasi odamlarni jalb etishda davom etdi. Temuriylar merosi yo‘qolmadi, balki undan foydalanish va uni talqin qilishning yangi shakllari paydo bo‘ldi.
Ashtarxoniylar davri
XVI asr oxiridan Buxoro xonligini Ashtarxoniylar, yana Joniylar deb ham atalgan sulola boshqardi. Samarqand xonlik tarkibida qoldi va yana sezilarli qurilish yuksalishini boshdan kechirdi. Ayniqsa XVII asr muhim bo‘ldi: Registonning bugungi uch asosiy madrasasidan ikkitasi shu davrda bunyod etildi.
Islohotlar va qurilish
Boqi Muhammad yangi sulola hokimiyatini mustahkamlab, 1602-yilda Balx yonida Safaviylar kuchlariga qarshi turdi. Uning hukmronligi boshqaruv, soliq va harbiy sohadagi choralar bilan kechdi. Samarqand uchun oliy xon qarorlari bilan bir qatorda mahalliy noiblar va nufuzli zodagonlar faoliyati ham muhim edi.
1611–1642-yillarda hukmronlik qilgan Imomqulixon davrida qurilish va xayriya loyihalari davom etdi. Abdi Birun majmuasi va Samarqand atrofidagi boshqa obidalar shu zamon bilan bog‘liq. Qo‘lyozmalarni yaratish, ko‘chirish va tasvirlar bilan bezashga yordam me’morchilik homiyligini to‘ldirgan.
Yalangto‘sh Bahodir va yangilangan Registon
Samarqand qiyofasini o‘zgartirishda Yalangto‘sh Bahodir alohida rol o‘ynadi. Sherdor va Tillakori madrasalarining buyurtmasi uning nomi bilan bog‘liq. Nodir Muhammad Devonbegi ham shahar qurilish hayotida qatnashgan, biroq uning faoliyati va binolarini Yalangto‘sh loyihalaridan farqlash kerak.
1619–1636-yillarda qurilgan Sherdor madrasasi oldingi Ulug‘bek madrasasining ta’sirchan juftiga aylandi. Peshtoqdagi quyosh qiyofasi bilan birga tasvirlangan yirtqichlar odatda sher yoki yo‘lbars deb ataladi. Ushbu tasvirlar obidani juda taniqli qilgan va davr badiiy ramzlarining murakkabligini ko‘rsatadi.
Tillakori 1646–1660-yillarda barpo etilib, madrasa va katta masjid vazifalarini birlashtirgan. Uning nomi ichki bezakdagi zarhal bilan bog‘liq. Me’moriy tuzilma maydonni yakunlab, bugungi mehmonlarga tanish ansamblni yaratdi.
XV asrda qurilgan Ulug‘bek madrasasi yangi makon tarkibiga qo‘shildi. Demak, Registon bitta buyurtma bilan yaratilgan uch bino emas, turli tarixiy davrlarni birlashtirgan ansambldir. Ularning reja tuzilishi, bezagi va vazifasini solishtirish shahar me’morchiligining rivojini tushunishga yordam beradi.
Ilm, adabiyot va ma’naviy hayot
Samarqand Markaziy Osiyoning diniy va adabiy aloqalarida qatnashishda davom etdi. Shahar orqali shoirlar, olimlar va sayohatchi ma’naviy arboblar o‘tgan. Madaniy xotira bunday safarlar bilan turkiy she’riyat va tasavvufning mashhur vakili Boborahim Mashrabni ham bog‘laydi.
Diniy adiblar tarjimai holida tarixiy guvohliklar rivoyatlar bilan ko‘pincha qo‘shilib ketadi. Ularning muayyan ustozlik silsilasiga mansubligi va safar yo‘llari alohida o‘rganishni talab qiladi. Samarqandning ahamiyati, avvalo, turli ilmiy va diniy oqimlar uchrashadigan joy bo‘lib qolganida edi.
XVIII asr inqirozi va Nodirshoh
XVIII asrning birinchi yarmida ichki kurashlar, harbiy tahdidlar va xo‘jalik qiyinchiliklari tufayli shahar og‘ir tanazzulni boshdan kechirdi. Ayrim manbalarda aholi keskin kamaygani va mahallalar huvillab qolgani tasvirlanadi. Vayronalar orasida faqat bitta so‘fiy qolgani haqidagi hikoyani ishonchli aholi ro‘yxati emas, inqiroz haqidagi xotiraning ta’sirchan ifodasi deb tushunish kerak.
1740-yilda mintaqa Eron hukmdori Nodirshohning siyosiy va harbiy ta’siriga tushdi. Uning yurishi bilan Go‘ri Amirdan Temurning nefrit sag‘ana toshi olib ketilgani va keyin qaytarilgani haqidagi rivoyat bog‘liq. Yomon alomatlar va tushlar haqidagi hikoyalar voqeaning afsonaviy izohidir; ularni siyosiy qarorning tekshirilgan sababi sifatida ko‘rsatib bo‘lmaydi.
Yurishdan keyin ham tanazzul davom etdi. Shunga qaramay, oldingi asrning me’moriy yutuqlari yuksalish xotirasini saqladi. Sherdor va Tillakori hozir ham shahar qiyofasini belgilab, uning mahobatli me’morchilik tarixi Temuriylar bilan tugamaganini ko‘rsatib turibdi.
Mang‘itlar sulolasi davridagi Samarqand
XVIII asrning ikkinchi yarmida Buxoroda hokimiyat Mang‘itlar qo‘liga o‘tdi. 1756–1758-yillarda hukmronlik qilgan Muhammad Rahimbiy yangi sulola mavqeini mustahkamladi. Samarqand uning mulklari tarkibiga kirar va uzoq davom etgan beqarorlikdan keyin asta-sekin tiklanar edi.
Savdo va mahallalarning qayta jonlanishi
Ayniqsa 1785–1800-yillarda hukmronlik qilgan amir Shohmurodning sa’y-harakatlari alohida eslanadi. XVIII asr oxirida shaharning savdo infratuzilmasi jonlandi. Registon yaqinidagi Chorsu shu davr bilan bog‘liq bo‘lib, yopiq savdo makonlarining shahar iqtisodiyotidagi ahamiyatini eslatadi.
Tiklanish aholining kelishiga ham bog‘liq edi. Marv va boshqa hududlardan ko‘chirilganlar Samarqandga yangi hunar tajribalari va jamoa an’analarini olib keldilar. Ular orasida shahar hayotida muhim o‘rin egallagan eroniy kelib chiqishga ega shia guruhlari ham bo‘lgan. Bunday ko‘chishlar ko‘pincha erkin tanlov emas, harbiy yurishlar va majburlash natijasida yuz bergan.
Shohmurod O‘ratepa, Xo‘jand, Xovos, Zomin va boshqa hududlarda yurishlar olib borgan. Aholining bir qismi Samarqandga ko‘chirilgan. Manbalar shahar jonlanishini yangi guzarlar, ko‘pincha masjid va qo‘shnichilik aloqalari atrofida shakllangan mahalla jamoalarining paydo bo‘lishi bilan bog‘laydi.
Yahudiylar mahallasi
XIX asrda Buxoro yahudiylarining Mahallayi Yahudiyon deb tanilgan alohida mavzesi shakllandi. Uning tarixi amir Nasrullo hukmronligi va keyinchalik jamoa makonining huquqiy mustahkamlanishi bilan bog‘liq. Mintaqadagi yahudiylar tarixi bu mahalladan ancha qadimiy, shuning uchun mahalla tashkil topganini butun jamoa tarixining boshlanishi deb tushunmaslik kerak.
Ichki tuzilishda kalontar boshqaruvi, diniy muassasalar, xo‘jalik va jamoat joylari bo‘lgan. Mahallada mato bo‘yash, to‘qimachilik, poyabzal tayyorlash va boshqa hunarlar bilan shug‘ullanuvchilar ishlagan. Hammom, kichik savdo va suhbat joylari mahallaning kundalik hayotini ta’minlab turgan.
Amirlikda turli guruhlarning huquqiy holati teng bo‘lmagan; u maqom va vaziyatga qarab o‘zgargan. Shu sabab yer ajratilishi yoki mahallaning tan olinishi avtomatik ravishda hozirgi ma’nodagi teng huquqlilik yoxud to‘liq muxtoriyatni anglatmaydi. Jamoa tarixida uning imkoniyatlari bilan birga cheklovlarini ham hisobga olish kerak.
Ta’lim va madaniy aloqalar
1840-yillarda tatar ilohiyotchisi va ma’rifatparvari Shihobiddin Marjoniy Samarqandda, Sherdor madrasasi bilan bog‘liq muhitda ta’lim olgan. Uning tarjimai holi shaharning ta’lim markazi sifatidagi jozibasi yaqin viloyatlardan ancha uzoqqa yoyilganini ko‘rsatadi.
Savdoning tiklanishi, mahallalarning o‘sishi va aholi xilma-xilligi Samarqandni asta-sekin jonlantirdi. Boshqaruv va xo‘jalik muammolari yo‘qolmadi, ammo XIX asr o‘rtalariga kelib shahar faol mintaqaviy markaz edi. Keyingi keskin burilish Rossiya imperiyasining istilosi bilan yuz berdi.
Rossiya imperiyasi davridagi Samarqand
1868-yilda Konstantin Petrovich Kaufman qo‘mondonligidagi qo‘shinlar Samarqandni egalladi. Shahar imperiya ma’muriy tizimiga qo‘shildi. Bu harbiy istilo natijasida yuz bergan, shuning uchun «tarkibiga kirish» iborasi jarayonning ziddiyatli va mustamlakachilik xususiyatini yashirmasligi kerak.
Dastlab Samarqand Zarafshon okrugi markazi, 1887-yilda esa Samarqand viloyati markaziga aylandi. Yangi boshqaruv harbiy ma’muriyat, mahalliy elitalar va shahar jamoalari o‘rtasidagi kuchlar nisbatini o‘zgartirdi.
Qarshilik va yangi hokimiyatning mustahkamlanishi
Shahar olinganidan ko‘p o‘tmay qal’adagi rus garnizoniga hujum qilindi. 1868-yil iyunidagi voqealarda imperiya hokimiyatiga qarshi mahalliy kuchlar va qo‘shni mulklardan kelgan qo‘shinlar qatnashdi. Garnizon mudofaasi va undan keyin qarshilikning bostirilishi istiloning muhim voqealaridan biriga aylandi.
Imperiya hokimiyati harbiy kuch, ma’muriy muassasalar va boshqaruv qoidalarini o‘zgartirish orqali mustahkamlandi. Aholi uchun bu davlat, soliq va sud bilan yangi munosabatlar demak edi. Natijalar turli ijtimoiy va diniy guruhlar uchun bir xil bo‘lmagan.
«Eski» va «yangi» shahar
Tarixiy imoratlar yonida Yevropa uslubidagi reja asosida yangi qism rivojlandi. Mahalliy va mustamlaka shahri o‘rtasidagi ma’muriy ajratish faqat me’moriy didni emas, aholining maqomi va boshqaruv usullaridagi farqlarni ham aks ettirgan.
Yangi qismda ko‘chalar ochildi, jamoat binolari, harbiy obyektlar va nasroniy ibodatxonalari qurildi. Yangi shahar muhitiga xizmat qiluvchi mehmonxonalar, restoranlar va do‘konlar paydo bo‘ldi. Pochta va telegraf Samarqandni imperiyaning boshqa markazlari bilan bog‘ladi.
Ayni paytda eski mahallalar yo‘qolib ketmadi. Bozorlar, mahallalar, diniy muassasalar va hunarmandchilik aloqalari aholining katta qismi hayotini belgilashda davom etdi. Ikki shahar makoni bir-biri bilan aloqada bo‘lgan, lekin ularning rivoji teng yoki ijtimoiy jihatdan betaraf bo‘lmagan.
Temir yo‘l va iqtisodiyot
1888-yilda Kaspiyorti temir yo‘li Samarqandga yetib keldi. Keyin yo‘llar sharqqa, jumladan Andijon yo‘nalishiga uzaytirildi. Temir yo‘l mahsulotlar, odamlar va ma’muriy resurslar harakatini tezlashtirib, shaharning mintaqa iqtisodiyotidagi o‘rnini o‘zgartirdi.
Yangi aloqalar savdo, bank xizmatlari va korxonalar rivojiga yordam berdi. Shu bilan birga iqtisodiyot imperiyaning xo‘jalik manfaatlariga tobora kuchliroq bog‘landi. Shuning uchun modernizatsiya haqidagi hikoya yangi qulayliklar bilan birga mustamlaka chekkasining tashqi qaror markazlariga qaramligini ham hisobga olishi kerak.
Shaharda dorixonalar, tijorat muassasalari va yangi xizmatlar paydo bo‘ldi. Ular asta-sekin yoyilgan. Bu barcha aholi bir zumda tibbiy yordam, ta’lim yoki moliyaviy imkoniyatlardan teng foydalanadigan bo‘lib qoldi degani emas.
Aholining xilma-xilligi
Samarqandga imperiyaning turli hududlaridan yangi aholi keldi. Musulmonlar va Buxoro yahudiylari bilan bir qatorda pravoslavlar, katoliklar, protestantlar hamda Arman apostol cherkovi vakillari ham yashagan. Diniy binolar va jamoa muassasalari bu xilma-xillikni aks ettirgan.
Ko‘chib kelish demografik manzarani o‘zgartirdi, ammo avvalgi ko‘p tilli muhitni o‘chirmadi. O‘zbek, tojik, rus va boshqa madaniy an’analar savdo, ta’lim va kundalik turmushda o‘zaro ta’sirlashgan. Bu aloqalarning sharoiti ijtimoiy mavqe va ma’muriy cheklovlarga bog‘liq bo‘lgan.
Jadidlar, maktab va matbuot
XX asr boshida Samarqandda jadid ma’rifatparvarlik harakati kuchaydi. Uning vakillari ta’limni yangilash, yangi o‘qitish usullari va zamonaviy dunyo haqidagi bilimni kengaytirish tarafdori edilar. Muhim arboblar orasida Mahmudxo‘ja Behbudiy va Hoji Muin bor edi.
Ular maktab, adabiyot, teatr va davriy matbuotdan jamiyat bilan muloqot vositasi sifatida foydalandilar. Masala faqat yangi fanlarni o‘zlashtirish emas, bilimli kishining jamiyat oldidagi mas’uliyatini qayta anglashda ham edi. Mahalliy aholi tillarida ishlash harakatning muhim qismi bo‘lib qoldi.
Behbudiyning «Padarkush» dramasi dastlabki o‘zbek dramaturgiyasining asosiy asarlaridan biri bo‘ldi. U 1911-yilda yozilgan, bosmadan chiqishi va sahnaga qo‘yilishi esa keyingi yillarga tegishli. Yozilish, nashr va sahna sanalarini ajratish tez-tez uchraydigan chalkashlikning oldini oladi.
1913-yilda Behbudiy «Samarqand» gazetasi va «Oyina» jurnalini nashr etdi. Uning jurnalistik faoliyati ko‘p tillilik va keng ijtimoiy masalalarni aks ettirgan. 1917-yilgi siyosiy hodisalar yangi imkoniyatlar ochdi, shu bilan birga jiddiy ziddiyatlar ham keltirdi. Ma’rifatparvarlar shu murakkab sharoitda mintaqaning kelajagini belgilashga intildilar.
Imperiya davrining merosi
XIX asr oxiri va XX asr boshi shahar rejasida, transportda, muassasalarda va madaniy hayotda sezilarli iz qoldirdi. Bugun tarixiy mahallalar bilan yangi qism o‘rtasidagi farqlar ushbu bosqichni ko‘rishga yordam beradi. Uni faqat taraqqiyot yoki faqat o‘zgarmaslik sifatida tasvirlash yetarli emas. Yangi imkoniyatlar mustamlakachilik tengsizligi va siyosiy bo‘ysunish sharoitida mavjud bo‘lgan.
Mahalliy islohotchilar alohida ahamiyatga ega edi. Ular ta’lim va matbuotdan ijtimoiy o‘zgarishlarni mustaqil muhokama qilish uchun foydalandilar. Ularning merosi Samarqand tarixini Markaziy Osiyodagi kengroq yangilanish jarayonlari bilan bog‘laydi.
Sovet O‘zbekistonining poytaxti: 1925–1930-yillar
Inqilobiy voqealardan keyin Samarqand Turkiston ASSR tarkibiga, milliy-hududiy chegaralanishdan so‘ng esa O‘zbekiston SSR tarkibiga kirdi. 1925–1930-yillarda u respublika poytaxti bo‘ldi. Fayzulla Xo‘jayev boshchiligidagi hukumat qisqa muddat yana markaziy ma’muriy vazifalarga ega bo‘lgan shaharda ishladi.
Poytaxt maqomi muassasalar rivoji, qurilish va mutaxassislar kelishiga yordam berdi. Jamoat binolari, tibbiyot va ta’lim loyihalari shahar muhitini o‘zgartirdi. Turli hududlardan kelgan me’morlar va o‘qituvchilar bu ishlarda qatnashdilar. Alohida binoning muallifligini esa uning o‘z hujjatlari asosida aniqlash kerak.
1927-yilda Samarqandda Oliy pedagogika instituti ochildi. 1930-yilda u Davlat pedagogika akademiyasiga, 1933-yilda esa O‘zbekiston davlat universitetining asosiga aylandi. Bu mahalliy oliy ta’lim taraqqiyotining eng muhim yo‘nalishlaridan biridir. Biroq institutni butun O‘zbekistondagi birinchi dunyoviy oliygoh deb atash noto‘g‘ri, chunki Toshkentda oliy ta’lim muassasasi avvalroq mavjud edi.
Keyinchalik universitet bir necha marta qayta tashkil qilindi va nomi o‘zgardi. Uning tarixi pedagoglar, filologlar, tarixchilar, matematiklar va tabiiy fan mutaxassislarini tayyorlash bilan bog‘liq. Hozirgi nom va ma’muriy maqomni turli o‘n yilliklardagi nomlar bilan aralashtirmaslik kerak.
Sovet davrida shaharda boshqa ixtisoslashgan oliygohlar ham ochildi: tibbiyot, qishloq xo‘jaligi, kooperativ hamda me’morchilik-qurilish yo‘nalishidagi institutlar. Ular turli yillarda tashkil etilgan, shuning uchun barchasini qisqa poytaxt davriga kiritish mumkin emas. Umuman olganda, bu muassasalar Samarqandni yirik ta’lim markaziga aylantirdi.
1930-yilda O‘zbekiston SSR poytaxti Toshkentga ko‘chirildi. Samarqand viloyat ma’muriy markazi sifatidagi ahamiyatini saqlab, rivojlanishda davom etdi. Poytaxt maqomini yo‘qotish ilm-fan, madaniyat va shahar xo‘jaligining o‘sishini to‘xtatmadi.
Ikkinchi jahon urushi davridagi Samarqand
Urush yillarida Samarqand Sovet Ittifoqining frontga yaqin hududlaridan ko‘chirilgan muassasalar, korxonalar va odamlarni qabul qildi. 1941–1944-yillarda Moskvadan evakuatsiya qilingan Artilleriya akademiyasi shu yerda joylashdi. Harbiy tayyorgarlik, ishlab chiqarish va ilmiy ishlar urush sharoitiga moslashtirildi.
Evakuatsiya shaharning sanoat va ta’limdagi rolini kuchaytirdi, biroq uy-joy, oziq-ovqat va boshqa resurslar yetishmovchiligi bilan kechdi. Muassasalar ko‘chirilishi ortida o‘z uyini tashlab ketishga majbur bo‘lgan oilalar taqdiri turardi. Mahalliy aholi ularni joylashtirishda va harbiy ehtiyojlar uchun zarur ishlarda qatnashdi.
Bu davrni faqat zavod va o‘quv yurtlari ro‘yxati orqali emas, aholining kundalik mehnati orqali ham ko‘rish muhim. Urushdan keyin mutaxassislarning bir qismi va ishlab chiqarish aloqalari Samarqand taraqqiyotiga ta’sir ko‘rsatishda davom etdi. Evakuatsiya qilingan muassasalar esa asta-sekin qaytdi yoki tashkiliy shaklini o‘zgartirdi.
Urushdan keyingi rivojlanish: 1946–1991-yillar
XX asrning ikkinchi yarmida Samarqand sanoat, ta’lim va turizm markazi sifatidagi mavqeini mustahkamladi. Korxonalar paydo bo‘ldi, turar joy mavzelari kengaydi va infratuzilma rivojlandi. Shahar tarixiy yadrodan tashqariga o‘sib bordi; obidalarni saqlash esa alohida kasbiy va ma’muriy vazifaga aylandi.
Samarqand sovet sayyohlik yo‘nalishlariga kiritildi. Unga turli mamlakatlardan, jumladan sotsialistik davlatlar va Hindistondan mehmonlar kelgan. Shaharning sayyohlik qiyofasi tobora ko‘proq Registon, Go‘ri Amir, Shohi Zinda va Ulug‘bekning ilmiy merosi atrofida shakllandi.
1967-yilda Sadriddin Ayniy yodgorlik muzeyi ochildi. Uning tashkil etilishi adibning O‘zbekiston va Tojikiston madaniy tarixidagi ahamiyatini ifodalagan. Ayniyning Samarqanddagi hayoti mintaqa tillari, adabiyotlari va ijtimoiy tafakkuri o‘rtasidagi yaqin aloqalarni tushunishga yordam beradi.
1970-yilda Samarqandning 2500 yilligi nishonlandi. Yubiley ilmiy, nashriy va xotira loyihalari bilan kechdi; ular orasida Mirzo Ulug‘bek haykali va shahar tarixini muzeylarda yoritishni rivojlantirish bor edi. Keyinchalik yangi arxeologik ma’lumotlar va yondashuvlar boshqa yubiley sanalariga asos bo‘ldi. Bu tarixiy bilim o‘zgarib, aniqlashib borishini ko‘rsatadi.
Ko‘p jildli tadqiqotlar nashri, arxeologik ishlar va restavratsiya shahar o‘tmishini tizimli o‘rganish mavzusiga aylantirdi. Ayni paytda tiklash qarorlari obidalar tashqi qiyofasiga ta’sir qildi. Bugungi mehmon faqat o‘rta asr materiallarini emas, XIX–XX asrlarda va undan keyin bajarilgan ishlar izlarini ham ko‘radi.
Sovet davri oxirida shahar media hayotining yangi shakllari paydo bo‘ldi. 1991-yilda Firdavs Abduxoliqov va hamkasblari tashabbusi Samarqand nodavlat televideniyesi tashkil topishi bilan bog‘liq. Bu keng siyosiy o‘zgarishlar fonida yangi axborot muhitiga o‘tishning bir qismi edi.
Mustaqil O‘zbekistondagi Samarqand
1991-yilda O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, Samarqand viloyat ma’muriy markazi bo‘lib qoldi. Tarixiy meros jamoat xotirasi, davlat madaniyat siyosati va mamlakatning xalqaro namoyishida muhim o‘rin egalladi. Shu bilan birga shahar zamonaviy ta’lim, xo‘jalik va yashash markazi sifatida kundalik hayotini davom ettirdi.
1990-yillarda mahalliy ommaviy axborot vositalari rivojlandi. Samarqand televideniye jamoalari hujjatli dasturlar tayyorlab, O‘zbekistonning turli hududlari va xorijda ishladilar. Tarix, madaniyat, Amir Temur va Mirzo Ulug‘bek merosi ularning mavzularidan edi. Alohida loyihaning xalqaro mashhurligi haqidagi bahoni uning yaratilgani faktidan ajratish lozim.
1994-yilda Samarqand davlat chet tillar instituti tashkil etildi. Filologlar, tarjimonlar va o‘qituvchilar tayyorlash ta’lim bilan birga turizm uchun ham muhim edi. Chet tillarni bilish shahar va xorijiy mehmonlar hamda muassasalar o‘rtasidagi aloqalarni kengaytirishga yordam berdi.
1996-yilda Amir Temurning 660 yilligi munosabati bilan Samarqandda uning haykali ochildi. Qo‘lyozmalarni o‘rganish, ilmiy anjumanlar va muzey loyihalari Temuriylar merosiga qiziqishni kuchaytirdi. Yangi haykallar o‘tmishga zamonaviy munosabatni ifodalagan; ularni XIV–XV asrlardan saqlangan asl inshootlardan farqlash kerak.
1997–1998-yillarda Samarqand viloyatidagi Hartangda Imom Buxoriy yodgorlik majmuasi barpo etildi. Loyiha olimning qamariy taqvim bo‘yicha nishonlangan yubileyi bilan bog‘liq edi. Uning qabri va atrofdagi hudud muhim ziyorat maskaniga aylandi. Majmuadagi keyingi qurilish o‘zgarishlari uning tarixining boshqa bosqichlariga mansub.
2000-yilda Abu Mansur Moturidiy merosi keng nishonlandi: ilmiy tadbirlar o‘tkazildi, asarlar nashr etildi va Samarqandda yodgorlik majmuasi ochildi. Bunday loyihalar shaharning islom ilohiyoti tarixidagi ahamiyatini ta’kidladi. Zamonaviy yodgorlik me’morchiligi xotira joyini belgilaydi, ammo uni olimning o‘z davridan o‘zgarmay saqlangan bino sifatida qabul qilib bo‘lmaydi.
2001-yilda Samarqandning tarixiy hududi UNESCOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritildi. Xalqaro e’tirof bir necha mashhur peshtoqnigina emas, butun tarixiy shahar muhitining qimmatini ham qamrab oladi. Arxeologik maydonlar, an’anaviy mahallalar va obidalar orasidagi ko‘rinish aloqalarini saqlashning mustaqil ahamiyati bor.
Shaharda Rudakiy, Alisher Navoiy, Amir Temur, Mirzo Ulug‘bek va boshqa tarixiy shaxslarga haykallar o‘rnatilgan. Ular zamonaviy madaniy xotirada qaysi siymolar muhim o‘rin tutishini ko‘rsatadi. 2022-yil avgustida Rudakiyning yana bir haykali ochilib, adabiy merosni yodgorliklar orqali ifodalash an’anasini davom ettirdi.
O‘zbekistonning birinchi prezidenti Islom Karimov 2016-yilda vafotidan keyin Samarqandda dafn etildi. Uning qabri va Hazrati Xizr masjidi yonida keyinchalik yaratilgan yodgorlik majmuasi zamonaviy shahar manzarasining bir qismiga aylandi. Bu davrdagi inshootlar mustaqil davlat tarixiga tegishli va o‘z qurilish xronologiyasiga ega.
Bugungi Samarqand bir necha tarixiy makonni birlashtiradi: arxeologik Afrosiyob, o‘rta asr shahri, yangi davr mahallalari va zamonaviy mavzelar. Faqat asosiy obidalarni ko‘rish yorqin, lekin to‘liq bo‘lmagan tasavvur beradi. Muzeylar, hunarmand ustaxonalari, ta’lim muassasalari va turar joy ko‘chalari shahar hayoti uzluksiz davom etayotganini ko‘rsatadi.
Shahar tarixini joyida qanday anglash mumkin
Qadimgi va ilk o‘rta asr Samarqandini tushunishda Afrosiyob hamda uning muzeyi alohida muhim. Temuriylar davrini Go‘ri Amir, Bibixonim, Shohi Zindaning ayrim qismlari, Ulug‘bek madrasasi va rasadxonasi ochib beradi. Sherdor va Tillakori XVII asrni ko‘rsatadi, Chorsu hamda shahar mahallalari esa keyingi bosqichlarga murojaat qilishga yordam beradi.
Obidalarni solishtirganda dastlabki qurilish sanasi, keyingi qayta qurishlar va restavratsiyani ajrating. Zamonaviy fotosurat bino o‘rta asr muallifi ko‘rgan holatda ekanini har doim ham bildirmaydi. Xuddi shuningdek, miniatyura voqeaning fotografik qaydi emas, davrning badiiy talqinini beradi.
Samarqand tarixi hukmdorlar ro‘yxati bilangina cheklanmaydi. Uni voha aholisi, ustalar, savdogarlar, olimlar, diniy jamoalar va ko‘chib kelganlar yaratgan. Urush va falokatlar shaharni o‘zgartirgan, ammo uning aloqalarni qayta tiklash qobiliyatini yo‘qotmagan. Davomiylik va o‘zgarishning ana shu uyg‘unligi Samarqandni Markaziy Osiyo tarixini anglash uchun eng mazmunli maskanlardan biriga aylantiradi.
Manbalar va qo‘shimcha ma’lumotlar
- Travel Guide Samarkand: The History of Samarkand
- UNESCO: Samarkand — Crossroad of Cultures
- Encyclopaedia Iranica: Samarqand I
- Encyclopaedia Iranica: Ali Tigin
- Encyclopaedia Iranica: Babur
- Самаркандский государственный университет: история / Samarqand davlat universiteti tarixi
Tasvirlar inglizcha asl sahifadan saqlandi; izohlar tarjima qilindi va aniqlashtirildi.
