Xivadagi Toshhovli saroyi: hovlilar, koshinlar va tashrif qo‘llanmasi
Photo: Bgag / Wikimedia Commons. CC0. Source: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Harem_of_Tach_Khaouli.jpg License: http://creativecommons.org/publicdomain/zero/1.0/deed.en
Toshhovli Xivaning eng boy bezatilgan xon qarorgohlaridan biridir. Ichan qal’aning sharqiy qismida ko‘chaga qaragan nisbatan sodda devor ortida ko‘k-oq mayolikali hovlilar, o‘ymakor yog‘och ustunlar, chuqur ayvonlar hamda xon oilasi va ma’muriyat foydalangan kichik xonalar yashiringan. Nomi odatda «Tosh saroy» mazmunida izohlanadi.
XIX asrda Olloqulixon uchun qurilgan saroy eski Ko‘hna Arkni to‘ldiradi. Qal’a asta-sekin shakllangan mustahkam hokimiyat markazi bo‘lsa, Toshhovli marosim, sud, qabul va oilaviy hayotni birlashtirgan yaxlitroq saroy dasturini ko‘rsatadi.
Yangi saroyning qurilishi
Qurilish 1830-yillarda, Olloqulixon sharqiy savdo mavzesini ham o‘zgartirayotgan davrda boshlangan. Turli hovlilar bosqichma-bosqich tugallangan. Qarorgoh allaqachon zich qurilgan ichki shaharda xon hokimiyatining muhim ifodasiga aylangan.
Rivoyatlar hukmdorning ishni tez tugatish talabini ta’kidlaydi, ammo saqlangan mahorat ixtisoslashgan ustalar guruhining uzoq mehnatidan dalolat beradi. Koshinpazlar, yog‘och o‘ymakorlari, naqqoshlar va quruvchilar tayyor binoga shunchaki bezak qo‘shmagan, balki uyg‘un muhit yaratgan. Devor va yopmalarni birga ko‘rish naqsh me’moriy shaklga qanday moslashganini sezishga yordam beradi.
Uch asosiy hovli
Saroy odatda haram, qabul va ko‘ngilochar marosimlar, shuningdek sud ishlari bilan bog‘lanadigan funksional qismlarga ajratilgan. Tor o‘tish joylari ular orasidagi harakatni boshqargan. Bunday bo‘linish bitta majmuada oilaviy hayot, rasmiy qabullar va ma’muriy ishlarni olib borishga imkon bergan.
Haram hovlisi turar joy xonalari bilan bog‘langan baland ayvonlari bilan esda qoladi. Qabul makonlarida hajm va bezak mezbon hokimiyatini ta’kidlaydi. Kichik xonalarda o‘choq, tokcha va kundalik foydalanishga oid yuzalarga qarang: ular tantanavor me’morchilik ortidagi uy hayotini tasavvur qilishga yordam beradi.
Xorazm mayolikasi va o‘ymakor ustunlar
Mayolika panellari devorlarni to‘q ko‘k, firuza va oq ranglardagi geometrik, o‘simliksimon hamda xattotlik naqshlari bilan qoplaydi. Mavzular takrorlanadi, ammo mutlaqo bir xil bo‘lib qolmaydi: qo‘shni qismlarni solishtirish foydali. O‘ymakor yog‘och ustunlar tosh poydevorlarda turadi, ustun boshalari esa ingichka tanalarni bezatilgan shiftlar bilan bog‘laydi.
Ertalab nur ayrim hovlilarga tushib, boshqalarini soyada qoldiradi; keyin bu nisbat o‘zgaradi. Avval umumiy ko‘rinishni, so‘ng koshin tutashuvlari, eshik o‘ymasi va shift naqshini suratga oling. Chaqnoq taqiqlangan bo‘lishi mumkin, uning keskin nuri esa interyerni qiziqarli qiladigan sirt tuzilishini ko‘pincha yashiradi.
Toshhovliga qanday tashrif buyurish kerak
Kamida bir yarim soat ajrating va ko‘rsatkichlarga amal qiling: o‘tish yo‘llari chalkash tuyulishi mumkin. Saroyning Ichan qal’a umumiy chiptasiga kirishi o‘zgaradi. Ko‘rishni boshlashdan oldin qaysi hovlilar ochiq va muzey xonalari uchun alohida chipta kerakligini aniqlang.
Saroy Olloqulixon savdo majmuasi va Polvon darvoza yaqinida joylashgan. Uni sharqiy obidalar bilan birlashtiring, keyin Xivaning ikki xonlik markazini solishtirish uchun Ko‘hna Ark qo‘llanmasidan foydalaning. Hovlilar orasida qisqa tanaffus qiling: ko‘p naqshni bosqichma-bosqich ko‘rish osonroq.
Issiqda suv oling va dam olishga vaqt qoldiring. Xiva qo‘llanmasi saroy interyerlarini shoshilib ko‘rmaslik uchun obidalarni ikki kunga taqsimlashni taklif qiladi. Ichki shaharning umumiy konteksti Ichan qal’a qo‘llanmasida berilgan.
Amaliy maslahatlar
Xivaning tarixiy markazi ixcham, ammo ko‘p obidalar shoshilmasdan ko‘rishga arziydi. Erta boshlash sokinroq ko‘chalar va yumshoq yorug‘lik beradi; kechqurun devorlar va minoralar rangi o‘zgarishini kuzatish qiziq. Qoplama notekis, yozda esa soya kam bo‘lishi mumkin — dam olishni rejalang va qulay poyabzal kiying.
Umumiy chipta bir nechta muzey-obidani qamrashi mumkin, ammo tarkibi o‘zgaradi. Amaldagi shartlarni rasmiy kassada aniqlang va tomosha maydonchalari haqida alohida so‘rang. Masjid va maqbaralarda hurmatli kiyinish qoidalariga amal qiling, ibodatga xalaqit bermang.
Ish vaqti, narxlar, ta’mirlash yopilishlari va suratga olish qoidalarini tashrif oldidan muzey, kassa yoki turar joyingizda tekshiring. Ruxsat etilgan yo‘llardan tashqarida tarixiy inshootlarga tirmashmang. Aholi yoki sotuvchilarni yaqindan suratga olishdan avval rozilik so‘rang.
Ko‘p so‘raladigan savollar
Toshhovli nomi nimani anglatadi?
Nomi odatda «Tosh saroy» mazmunida tarjima qilinib, paxsa devorli shahardagi qarorgohni ajratadi.
Saroyni kim qurdirgan?
XIX asrda Olloqulixon buyurtma bergan. Saroy qarorgoh va ma’muriy majmua bo‘lgan.
Qancha vaqt kerak?
Asosiy hovlilar va bezaklar uchun bir yarim soatcha, barcha muzey xonalari ochiq bo‘lsa ko‘proq vaqt ajrating.
Manbalar
Travel Guide Samarkand inglizcha qo‘llanmasi tarjimasi. Asl manbalar:
Asosiy surat: Harem of Tach Khaouli.jpg by Bgag, Wikimedia Commons. CC0. Ko‘rsatish uchun o‘lchami o‘zgartirilgan.
