Toshkentdagi Shayx Zayniddin bobo maqbarasi: tashrif qo‘llanmasi
Photo: Bobyrr / Wikimedia Commons. CC BY-SA 4.0. Source: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mausoleum_of_Sheikh_Zaynudin_12-44.JPG License: https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0
Shayx Zayniddin bobo maqbarasi Toshkentning tarixiy qismida, Ko‘kcha hududida joylashgan. U suhravardiya tasavvuf an’anasi, mahalliy ziyorat va e’zozlangan ruhiy ustoz xotirasi bilan bog‘liq. Gumbazli maqbara hamda yonidagi chillaxona eski shaharning eng mashhur sayyohlik maydonlaridan tashqaridagi diniy hayot bilan tanishtiradi.
Bu faqat me’moriy yodgorlik emas, faol ziyorat joyidir. Odamlar bu yerga duo qilish, yaqinlarini xotirlash yoki qabristonni ziyorat qilish uchun kelishi mumkin. Majmuani osoyishta ko‘ring, birovning diniy amaliyotini surat mavzusiga aylantirmang.
Nega maqbarani ko‘rish kerak?
Obida me’morchilik, mahalliy xotira va ma’naviy an’anani birlashtirgani bilan qiziq. Tarixiy tavsiflarda maqbaraning o‘zidan tashqari masjid, dafn anjomlari saqlanadigan tobutxona, to‘rt tomonli ko‘shk va qisman yer ostidagi chillaxona tilga olinadi. Hamma qism o‘zgarishsiz saqlanmagan: bugungi ko‘rinish makonning ko‘p asrlik hayoti natijasidir.
Katta markaziy ansambllardan farqli ravishda, bu yerda ziyoratgohning turar joy mahallalari va qabriston bilan aloqasi yaqqol seziladi. Bunday bekat Hazrati Imom tashrifini to‘ldirib, Toshkent diniy merosining boshqa tomonini ochadi.
Shayx Zayniddin bobo kim bo‘lgan?
Mahalliy an’ana Zayniddin boboni bag‘dodlik olim Shahobiddin Abu Hafs Umar as-Suhravardiy bilan bog‘lab, uning o‘g‘li deb ataydi. Sayyohlik tavsiflarida 1164-yil tug‘ilgan yil sifatida ko‘rsatiladi va Toshkentda ta’limotni yoygani hikoya qilinadi. Bu ma’lumotlarni butunlay bahssiz hujjatli shajara emas, an’anaviy tarjimai hol rivoyatlari ekanini bildirib keltirish kerak.
Obidani tushunish uchun uning shahar xotirasidagi o‘rni muhimroq: ustoz nomi ma’naviy davomiylik, qabrni ziyorat qilish va tasavvuf amaliyotini bog‘laydi. «Bobo» nomi mahalliy diniy madaniyatdagi hurmat va yaqinlikni ifodalaydi.
Qurilishning bir necha bosqichi
Ma’lumotnomalarda majmua sanalari farqlanadi. Dastlabki tarixi XIII–XIV asrlarga, ommabop hikoyalarda esa Amir Temurga ham bog‘lanadi. Ayni paytda ayrim meros tavsiflari mavjud devorlar va gumbazli binoni XVI asrga mansub deb ko‘rsatadi. Shu sabab «bitta aniq yilda qurilgan» deyish chalg‘itadi.
Keyingi ta’mirlashlar ham ahamiyatli. Tavsiflarda hijriy 1339-yilga, ya’ni 1920–1921-yillarga to‘g‘ri keladigan ta’mir yozuvi qayd etiladi: g‘isht terimi va gumbaz yangilangan. G‘isht yoki yuzaga ishlov berishdagi farqlar ilk qurilish rejasini emas, shu ishlarni aks ettirishi mumkin.
Shayxontohur tumanidagi majmua tarixiy Ko‘kcha va Sag‘bon ko‘chasi atrofi bilan bog‘liq. Eski qabristonlar, turar joylar va keyingi shahar binolari yonma-yon bo‘lib, Toshkent ziyoratgoh atrofida asta o‘zgarganini ko‘rsatadi.
Maqbara me’morchiligi
Asosiy bino nisbatan ixcham, lekin gumbaz unga sezilarli siluet beradi. Obida tavsiflarida taxminan 16 ga 18 metr o‘lcham va 20,7 metr atrofidagi balandlik keltiriladi. Bu raqamlar ko‘lamni tasavvur qilishga yordam beradi, ammo asosiy taassurot kirish va gumbaz osti makoni nisbatlaridan tug‘iladi.
E’zozli makonga o‘tishni belgilaydigan monument kirish — peshtoqqa qarang. Ichkarida to‘rtburchak asosdan gumbazning yumaloq shakliga o‘tishni kuzating. Markazdagi sag‘ana xonaning tuzilishini belgilaydi; boshqa qabr belgilari yon tomonlarda bo‘lishi mumkin.
Qabr inshootlariga o‘tirmang va surat uchun ularga tegmang. Xodimlar ruxsat bergan yo‘ldan yuring. Yoningizda duo qilinayotgan bo‘lsa, chetga o‘tib, odamlarga uni xalalsiz yakunlash imkonini bering.
Chillaxona va ruhiy uzlat
Chillaxona — yolg‘iz holda ruhiy amaliyot uchun kichik makon. Atama qirq kunlik diqqatni jamlash va ibodat davri bilan bog‘liq. Bu yerda kichik tuynukli, qisman yer ostidagi gumbazli xona tasvirlanadi; u katta madrasalarning ochiq hovlilaridan keskin farq qiladi.
Ayrim materiallarda tuynuklar astronomik kuzatuvlarga aloqador bo‘lishi mumkin degan taxmin bildiriladi. Bu talqin bo‘lib, uni isbotlangan rasadxona haqidagi qat’iy da’voga aylantirmaslik kerak.
Chillaxonaga kirish diniy sabablar, xavfsizlik yoki inshootni asrash uchun cheklanishi mumkin. To‘siqdan o‘tishga urinmang va pastga tushish kafolatlangan deb hisoblamang. Gid izohi bilan tashqi ko‘rikning o‘zi ham uning vazifasini anglashga yordam beradi.
Qanday borish va qancha vaqt ajratish kerak?
Xarita yoki taksida «Shayx Zayniddin bobo maqbarasi» nomidan foydalaning: bu boshqa ziyoratgoh bilan adashtirmaslikka yordam beradi. Asl qo‘llanmadagi mo‘ljal koordinatalar — 41.322739, 69.204790. Yo‘lga chiqishdan avval xaritadagi nuqta qayerga olib borishi va foydalanish mumkin bo‘lgan kirishni tekshiring.
Taksini eski shahar yo‘nalishiga qo‘shish odatda osonroq. Turar joy ko‘chalari bo‘ylab yurish va tirbandlikni hisobga olib kelishga qo‘shimcha vaqt qoldiring. Maqbarani ko‘rishga ko‘pincha 30–60 daqiqa yetadi; mahallani o‘rganish yoki batafsil ekskursiya uzoqroq davom etadi.
Zinalar, notekis yo‘laklar va tor qabriston yo‘llari harakatni qiyinlashtirishi mumkin. Yordam zarur bo‘lsa, eng yaqin tushish joyi va kirish qulayligini oldindan aniqlang. Ish vaqti, ta’mirlash sabab yopilish va suratga olish qoidalarini maxsus safardan oldin mahalliy xodimlardan biling.
Tashrif odobi va keyingi yo‘nalish
Kiyim yelka va tizzani yopsin. Past ovozda gapiring, so‘ralgan joyda poyabzalni yeching va odamlarni roziligisiz yaqindan suratga olmang. Boshqa sayyohlarning xatti-harakatidan ko‘ra mahalliy qoida muhimroq.
Yarim kunlik dasturga qatnovni hisobga olgan holda Tillashayx, Baroqxon va Mo‘yi Muborakni qo‘shish mumkin. Keyin Chorsuga boring. Bekatlarning umumiy joylashuvini Toshkent qo‘llanmasida ko‘ring.
Ko‘p so‘raladigan savollar
Maqbara qayerda?
Toshkentning Shayxontohur tumanidagi tarixiy Ko‘kcha hududida. Qidirishda Shayx Zayniddin bobo maqbarasi nomi qulay.
Chillaxonaga kirish mumkinmi?
Faqat xodimlar ruxsat bersa. Saqlash, xavfsizlik va diniy amaliyot tufayli cheklovlar bo‘lishi mumkin.
Tashrif qancha davom etadi?
Obidaning o‘ziga odatda 30–60 daqiqa, yo‘l va mahalla sayriga esa qo‘shimcha vaqt ajrating.
Manbalar
Travel Guide Samarkand inglizcha qo‘llanmasi tarjimasi. Asl manbalar:
Asosiy surat: Mausoleum of Sheikh Zaynudin 12-44.JPG by Bobyrr, Wikimedia Commons. CC BY-SA 4.0. Ko‘rsatish uchun o‘lchami o‘zgartirilgan.
