Toshkentdagi Tillashayx masjidi: tarixi va tashrif odobi

Tillashayx masjidi eski Toshkentning asosiy diniy obidalaridan biridir. 1903-yilda qurilgan masjid Hazrati Imom ansambliga kiradi va faol ibodat joyi bo‘lib qolmoqda. Sayyohlar uchun uning tarixi islomiy me’morchilik, shahar xayriyasi va qo‘lyozma merosi bilan bog‘liq.

Nega masjidni ko‘rish kerak

Tillashayx ahamiyati faqat tashqi ko‘rinishi emas, atrofidagi muhit bilan ham belgilanadi. Ansambl Hazrati Imom nomi bog‘liq bo‘lgan e’zozlangan olim va diniy arbob Abu Bakr Qaffol Shoshiy qabri yonida shakllangan.

Maydonda Qaffol Shoshiy maqbarasi, Baroqxon madrasasi, Mo‘yi Muborak binosi va Imom Buxoriy nomidagi Islom instituti yonma-yon turadi. Turli davr obidalari bitta qurilish loyihasini emas, diniy makonning asta rivojlanishini ko‘rsatadi.

Yo‘l topish uchun Hazrati Imom qo‘llanmasidan foydalaning. Qo‘shni Baroqxon madrasasi masjidning tarixiy muhitini tushunishga yordam beradi.

Tarix va shahar hayoti

Rasmiy ma’lumot hozirgi masjidni 1903-yilga bog‘laydi va qurilishni boy toshkentlik savdogar Tillashayx moliyalashtirganini aytadi. Ma’lumotnomalarda Tillya Sheikh, Tilla Sheikh va Tillashayx shakllari uchraydi — bular bitta obida.

Bu davrda eski mavzelar mahalla, savdo, diniy ta’lim va xayriya atrofida shakllangan. Badavlat shahar ahli shaxsiy e’tiqodini jamoaga amaliy yordam bilan bog‘lab, masjid va jamoat muassasalarini qo‘llagan. Masjid qurilishi shu shahar an’anasini davom ettirgan.

Tillashayxni yonidagi 2007-yilda qurilgan yangi Hazrati Imom jome masjidi bilan adashtirmang. Maydonning umumiy suratida ikkalasi bir kadrga tushishi mumkin, lekin ular boshqa-boshqa davrga tegishli.

Ansambl kutubxona va qo‘lyozma to‘plami, jumladan an’anaviy ravishda xalifa Usmon Qur’oni deb ataladigan nusxa bilan bog‘liq. Kutubxona alohida obyekt: ekspozitsiya joyi, kirish va ko‘rish qoidalarini masjid tashrifidan alohida aniqlang.

Me’morchilik va vazifa

Masjidni hovli va maydon tarkibida ko‘ring. Gumbaz, peshtoq, g‘isht yuzalar va soyali yo‘laklar Markaziy Osiyo diniy ansambllari bilan aloqani yaratadi. Binolar o‘zaro joylashuvi majmuani alohida fasad suratidan yaxshiroq tushuntiradi.

Makonning amaliy tuzilishi

• Jome vazifasi: bino faqat kichik mahalliy ziyoratgoh emas, umumiy namozga mo‘ljallangan.
• Ibodat yo‘nalishi: mehrob Makka tomonini ko‘rsatib, zalning mazmuniy markazi bo‘ladi.
• Ikki qism: rasmiy tavsiflar namozxonlarni joylashtirish bilan bog‘liq, mehroblari bor ikki qismni qayd etadi.
• Hunarmandchilik: masjidning vazmin tarixiy qiyofasini maydondagi yangi binolarning boyroq bezagi bilan solishtiring.

Tonggi yoki kechroq kunduzgi nur yuzalarni yumshoqroq ochadi. Kechki yoritish Hazrati Imom muhitini o‘zgartiradi, ammo ayrim ibodat xonalariga kirish cheklanishi mumkin.

Haqiqiy tashrif rejasi

Hududni umumiy ko‘rishga 60–90 daqiqa ajrating. Masjid, qo‘lyozmalar to‘plami va qo‘shni obidalarni sokin ko‘rish uchun ikki-uch soat yaxshiroq.

1. Maydondan boshlang: binolarga kirishdan oldin ansamblni aylanib, tarixiy qatlamlarni solishtiring.
2. Tillashayxni ko‘ring: namoz zaliga kirishni aniqlang va xodim ko‘rsatmasiga amal qiling.
3. Qaffol Shoshiy maqbarasiga o‘ting: u majmua nomining ma’naviy kontekstini tushuntiradi.
4. Baroqxon madrasasini ko‘ring: peshtoq, hovli va detallarni kuzating.
5. Kutubxona yoki eski ko‘chalar bilan yakunlang: hozirgi soat va surat qoidalarini joyida tekshiring.

Eski shaharda yo‘llar zamonaviy markazdagidek aniq bo‘lmasligi mumkin. Birinchi tashrifda taksi qulayroq bo‘lishi ehtimol. Jamoat transportida piyoda qismga qo‘shimcha vaqt qoldirib, amaldagi xaritani tekshiring.

Kiyim, kirish va surat

Yelka va tizzani yopadigan keng, kamtarona kiyim tanlang. Ayollarga, ayniqsa namoz qismida, ro‘mol kerak bo‘lishi mumkin. So‘ralgan joyda poyabzalni yeching va namozxon oldidan o‘tmang.

Musulmon bo‘lmaganlarga ayrim qismlarni ko‘rishga ruxsat berilishi mumkin, ammo har doim emas. Namoz, dars, xizmat va mahalliy qoidalar kirishga ta’sir qiladi; juma va katta islomiy bayramlar ayniqsa gavjum. Cheklangan joyga kirishdan oldin ruxsat so‘rang.

Jamoat hududidan surat ko‘pincha mumkin, ammo odamlarni yaqindan roziliksiz olmang. Ichki xona, diniy buyum va chaqnoqqa cheklov bo‘lishi mumkin. Xodim yoki giddan aniqlang.

Zina, notekis qoplama va tor kirishlar yurishni qiyinlashtirishi mumkin. Yordam zarur bo‘lsa oldindan tashkil qiling va binolar orasiga ko‘proq vaqt qoldiring.

Keyingi manzillar

Chorsu bozori non, quruq meva, ziravor va kundalik savdo orqali eski shahar bilan tanishishni davom ettiradi. Rejalashda to‘xtashlar orasidagi masofani hisobga oling.

Diniy merosni XX asr tarixi bilan solishtirish uchun Qatag‘on qurbonlari xotirasi muzeyi yoki «Jasorat» monumenti mos. Zamonaviy masjidga boshqa yondashuvni Minorning och rangli me’morchiligi ko‘rsatadi.

Ko‘p so‘raladigan savollar

Tillashayx qayerda?

Eski Toshkentdagi tarixiy Hazrati Imom majmuasida.

Masjid qachon qurilgan?

1903-yilda. Rasmiy tavsiflar uni savdogar Tillashayx mablag‘i bilan bog‘laydi.

Sayyohlar kirishi mumkinmi?

Kirish namoz vaqti va xodim ko‘rsatmasiga bog‘liq. Kiyim va poyabzal talablariga amal qilib, namoz xonalariga kirishni aniqlang.

Majmuaga qancha vaqt kerak?

Umumiy ko‘rishga 60–90 daqiqa; masjid, maqbara, madrasa va qo‘lyozmalar uchun shoshilmasdan ikki-uch soat.

Manbalar

Travel Guide Samarkand inglizcha qo‘llanmasi tarjimasi. Asl manbalar:

• Uzbekistan Travel: Hazrati Imam
• Government Directorate: Hazrati Imam
• Uzbekistan Travel: Tashkent Ziyorat Route

Asosiy surat: Tillya Sheikh Mosque 135.jpg by BeshevI, Wikimedia Commons. CC BY-SA 4.0. Ko‘rsatish uchun o‘lchami o‘zgartirilgan.