Toshkentdagi Mo‘yi Muborak va Usmon Qur’oni: tashrif qo‘llanmasi

Mo‘yi Muborak — eski Toshkentdagi Hazrati Imom ansamblida joylashgan tarixiy madrasa va kutubxona. Uning nomi Markaziy Osiyo qo‘lyozma madaniyati hamda O‘zbekistonning eng e’zozli islomiy yodgorliklaridan biri — Usmon Qur’oni bilan chambarchas bog‘liq. Bu yerda kitob tarixi shahar diniy hayoti bilan tutashadi.

Sayyoh tarixiy kutubxona bilan qo‘lyozmaning hozirgi namoyish joyini farqlashi muhim. Uzbekistan Travel portalining 2026-yil 6-apreldagi xabarida Usmon Mushafi mart oyida ochilgan Islom sivilizatsiyasi markazining Qur’on zali eksponati sifatida ko‘rsatilgan. Aynan qo‘lyozmani ko‘rmoqchi bo‘lsangiz, Mo‘yi Muborak haqidagi eski tavsiflarga tayanmasdan, shu zalga kirish tartibini aniqlang.

Kutubxona nima uchun qiziqarli?

Mo‘yi Muborak nomi odatda «Muqaddas soch» deb izohlanadi va e’zozlanadigan tabarruk buyum bilan bog‘lanadi. Bino Hazrati Imomning diniy muhitiga kiradi. Masjidlar, madrasalar va qo‘lyozma to‘plamlarining yonma-yonligi ta’lim, ibodat va matnlarni saqlash birgalikda rivojlanganini eslatadi.

Bu faqat noyob kitoblar muzeyi emas. Dindorlar uchun to‘plamdagi asarlar ma’naviy ahamiyatga ega. Shu sababli osoyishtalik, xodimlar ko‘rsatmasi va boshqa tashrifchilarga hurmat tezroq chiroyli surat olish istagidan ustun turadi.

Bino va to‘plam tarixi

Madrasa odatda XVI asrga bog‘lanadi, ammo keyingi qayta qurishlar, jumladan XIX asrdagi ishlar haqida ma’lumotlar bor. Bugun ko‘rinayotgan hamma qismni bir davrdan o‘zgarishsiz qolgan deb bo‘lmaydi. Eski Toshkentning ko‘plab obidalari kabi, u tarixiy asos va keyingi ta’mirlashlarni birlashtiradi.

Kutubxona an’anasi O‘zbekiston musulmonlari idorasi bilan bog‘liq. To‘plam tavsiflarida qo‘lyozmalar, diniy adabiyot, tafsirlar va Qur’on tarjimalari uchraydi. Ular bitta mashhur buyumning qadrinigina emas, kotiblar, olimlar va saqlovchilarning uzoq mehnatini ham ko‘rsatadi.

Bino, hovli va kichik xonalarning vazmin ko‘lami Samarqandning ulkan tantanavor ansambllaridan farq qiladi. Makonning insonga yaqin o‘lchamiga e’tibor bering va uni qo‘shni Baroqxon madrasasi bilan solishtiring. Har bir buyum yonida batafsil inglizcha izohli katta zamonaviy muzeyni kutmang.

Usmon Qur’oni: tarix va sanalarga ehtiyotkor yondashuv

Qo‘lyozma Toshkent Qur’oni va Usmon Mushafi nomlari bilan ham mashhur. An’ana uni xalifa Usmon ibn Affon va islom tarixining ilk davri bilan bog‘laydi. Ommabop tavsiflarda juda aniq sanalar beriladi, biroq an’anaviy nisbatni qo‘lyozmaning yoshi hamda kelib chiqishini ilmiy o‘rganishdan ajratish kerak.

Uni an’anaviy ravishda Usmon nomi bilan bog‘lanadigan muhim ilk Qur’on kodeksi deb ta’riflash to‘g‘riroq. Mashhur nomning o‘zi saqlangan varaqlarni xalifa shaxsan yozganini yoki ularning yagona, bahssiz sanasi aniqlanganini isbotlamaydi.

Keng tarqalgan tarixiy bayon qo‘lyozmani Temuriylar davridagi Samarqand, Rossiya imperiyasi davrida Sankt-Peterburgga olib ketilishi va XX asr boshida Markaziy Osiyoga qaytarilishi bilan bog‘laydi. Dastlabki yo‘l turlicha hikoya qilinadi; rivoyat va keyingi an’analarni uzluksiz hujjatlar zanjiri sifatida ko‘rsatmaslik kerak.

Qo‘lyozmada nimalarga qarash kerak?

Varaqlarning katta o‘lchami va ilk arab yozuvi qo‘lyozma kitob odatiy bosma nashrdan qanchalik farq qilganini anglatadi. Satr nisbatlari, bo‘sh joy va harflar shakliga e’tibor bering. Ilk yozuvdagi nuqta hamda harakatlar tizimi keyinroq mustahkamlangan odatiy shakldan farq qiladi.

Pergament, yuza notekisligi va saqlash izlari kitobning moddiy tarixini eslatadi. Varaq rangiga qarab qadimiylikni mustaqil baholamang: yorug‘lik, restavratsiya va namoyish sharoiti taassurotga ta’sir qiladi. Yorliqlar va saqlovchilarning tushuntirishi tashqi ko‘rinishdan chiqarilgan taxmindan ishonchliroq.

Tashrifni qanday rejalash kerak?

Tegishli xonalar ochiq bo‘lsa, kutubxona va tarixiy muhitiga 30–60 daqiqa ajratish mumkin. Butun Hazrati Imom ansambliga kamida ikki soat qoldirgan ma’qul. Yangi Islom sivilizatsiyasi markazini esa amaldagi ekspozitsiya va kirish tartibini aniqlab, alohida rejalashtiring.

Eski qo‘llanmalardagi qat’iy kunduzgi soatlar hozirgi ma’lumotning o‘rnini bosmaydi. Juma namozi, diniy bayramlar, ekskursiya guruhlari va saqlash ishlari kirishga ta’sir qilishi mumkin. Ertalab sokin sayr qilish qulayroq bo‘lishi mumkin, lekin bu erkin kirishni kafolatlamaydi.

Eski shaharga ilk safarda taksi qulay. Jamoat transportidan foydalansangiz, piyoda yo‘lni tekshiring: yaqinlashish yo‘llari va qoplama notekis bo‘lishi mumkin. Zinasiz kirish zarur bo‘lsa, aynan tashrif buyuriladigan bino uchun oldindan aniqlang. Kirishdagi tekshiruv ehtimoli uchun shaxsni tasdiqlovchi hujjatni oling.

Kiyim, osoyishtalik va suratga olish

Yelka va tizzani yopadigan kiyim tanlang. Ayollarga talab qilinadigan xonalar uchun ro‘mol foydali. Poyabzalni faqat qoida talab etadigan joyda yeching, namoz yoki mashg‘ulotga xalal bermang.

Qo‘lyozmalar, zallar, xodimlar va tashrifchilarni suratga olishdan avval ruxsat so‘rang. Aniq ruxsatsiz chaqnoq ishlatmang. Suratga olish mumkin bo‘lmasa, ekspozitsiyani sokin ko‘ring; mavjud bo‘lsa, ruxsat etilgan nashr yoki otkritka sotib olish mumkin.

Yaqinda yana nima bor?

Sayrni Tillashayx masjidi va Baroqxon madrasasi tomon davom ettiring. Chorsu bozori eski shaharni savdo, taom va kundalik hayot orqali boshqacha ochadi. Bekatlarni taqsimlashda Toshkent qo‘llanmasi yordam beradi.

Ko‘p so‘raladigan savollar

Usmon Qur’onini hozir qayerdan izlash kerak?

Uzbekistan Travelning 2026-yil aprel xabari yangi Islom sivilizatsiyasi markazidagi Qur’on zalini ko‘rsatadi. Kelishdan oldin zal ochiqligi va qo‘lyozma namoyishini aniqlang.

Musulmon bo‘lmaganlar kirishi mumkinmi?

Muzey va diniy xonalarga kirish farqlanadi. Aniq ekspozitsiya qoidalarini bilib, xodim talablariga amal qiling.

Bir soat yetadimi?

Bitta kichik obyektga yetishi mumkin; ansambl va yangi markazga ancha ko‘proq vaqt qoldiring.

Manbalar

Travel Guide Samarkand inglizcha qo‘llanmasi tarjimasi. Asl manbalar:

• Uzbekistan Travel: Mo‘yi Muborak
• Uzbekistan Travel: Islamic Civilization Center, 06.04.2026
• Хазрати Имам / Hazrati Imom

Asosiy surat: Moyie Muborak Library Museum 01.jpg by Bgag, Wikimedia Commons. CC0. Ko‘rsatish uchun o‘lchami o‘zgartirilgan.