Buxorodagi Mir Arab madrasasi: tarix va tashrif

Ikki moviy gumbazli Mir Arab madrasasi Poyi Kalon maydonida Kalon masjidi qarshisida turadi. U Buxoroning taniqli timsollaridan biri va faol diniy ta’lim muassasasidir. Tashrifchilar ko‘pincha tashqaridan tanishadi: ichki xonalarga kirish o‘quv hayoti bilan cheklanadi.

Buxoro tarixidagi o‘rni

Madrasa XVI asrda shayboniy hukmdor Ubaydullaxon davrida qurilgan. Odatda 1530-yillar ko‘rsatiladi, rasmiy tavsiflarda esa 1530–1536 yoki 1535–1536 kabi variantlar bor. Nomi Yamandan kelgan, Mir Arab deb tanilgan Shayx Abdulloh al-Yamaniy — xonning e’zozlangan ma’naviy ustozi bilan bog‘liq.

Vaqf, ya’ni daromadi diniy va jamoat vazifalariga yo‘naltiriladigan mulk, o‘qish, talabalar va binoni ta’minlagan. Madrasa faqat homiyga yodgorlik emas, Buxoroning ta’lim tarmog‘i qismi bo‘lgan.

1920-yilda amirlik bolsheviklar tomonidan egallangach, diniy muassasalar og‘ir uzilishlarni boshdan kechirgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin Mir Arab diniy ta’limni qayta boshlagan va sovet Markaziy Osiyosida muhim islomiy o‘quv markaziga aylangan. Sayyohlik materiallari uni mashhur olim, muftiy va diniy rahbarlar bilan bog‘laydi.

Ichkarida Mir Arab va Ubaydullaxon qabrlari bilan bog‘liq xotira qismi bor. Darsxona, hujra, ibodat va dafn makonlarining yonma-yonligi katta madrasaning murakkab vazifalarini ko‘rsatadi.

Me’morchilik va bezak tafsilotlari

An’anaviy reja hujra, o‘quv va diniy xonalar o‘ragan hovli atrofida tuzilgan. Fasadni monumental peshtoq va burchak minoralari tashkil etadi. Baland kirish bino Kalon minorasi yonida ham ifodali bo‘lishiga yordam beradi.

O‘tkir ravoqli tokchalar chuqurligi, ravoqlar qatlamlari hamda geometrik va yozuvli bezak tasmalariga qarang. Ko‘k, firuza va oq koshin iliq g‘isht bilan uyg‘unlashadi. Uzoqdan yuza shunchaki moviy ko‘rinadi; yaqindan harf, hoshiya, yulduz va o‘simlik naqshlari ochiladi.

Ikki gumbaz fasad ortida ko‘tarilib, diniy va xotira xonalari bilan bog‘liq. Ular to‘rtburchak peshtoq va silindrik minoraga qarama-qarshi shakl beradi. Hovlida ayvon va ravoqlar bor, lekin ularni faqat ruxsat etilgan joydan ko‘rish mumkin.

Ansamblni qanday kuzatish kerak?

Maydonda turib, bir-biriga qaragan masjid va madrasa peshtoqlarini solishtiring. Mir Arabning biroz baland joylashuvi kirishga tantanavorlik beradi. Maydon chetiga o‘ting: faqat markaziy chiroyli rakurs emas, nisbatlar ham yaxshiroq ko‘rinadi.

O‘zgaruvchan quyosh nuri sir ranglarini ochadi. Issiqda ertalab qulayroq, kun oxirida yorug‘lik yumshoq, lekin mavsumga qarab peshtoq qismi soyada qolishi mumkin.

Tashrif rejasi va cheklovlar

Madrasa va maydonga 30–60 daqiqa ajrating. Umumiy ko‘rinishdan boshlang, keyin tafsilot uchun peshtoqqa yaqinlashing. Kirish ruxsat etilsa, ko‘rsatmaga amal qilib, darslarga xalal bermang.

Mir Arab barcha xonaga kafolatlangan kirishli oddiy muzey emas. Tashrif, ehtimoliy to‘lov va surat shartlarini kelish arafasida tekshiring. Ichkari yopiq bo‘lsa, fasad bilan cheklanishga tayyor bo‘ling.

Yelka va tizzani yoping, past gapiring. Talaba, ustoz va ibodat qiluvchilarni bezovta qilmang. Odam, diniy faoliyat va interyer surati uchun rozilik kerak. Eski maydonda zina va notekislik bo‘lishi mumkin; zinasiz kirishni alohida biling.

Mir Arab atrofidagi Buxoro

Umumiy Poyi Kalon qo‘llanmasidan boshlang, keyin Kalon masjidiga kiring va minorani ko‘ring. Savdo toqlari yopiq yo‘lak, hunarmand do‘kon va savdo tarixini qo‘shadi.

Ark siyosiy hokimiyatni, Labihovuz tarixiy suv havzasi atrofidagi hayotni ochadi. Mag‘oki Attori va Chashmai Ayyub diniy hamda suv tarixini to‘ldiradi. Ularni taqsimlashda Buxoro qo‘llanmasi yordam beradi.

Manbalar

• Uzbekistan Travel: Miri Arab Madrasah
• Uzbekistan Travel: Poi-Kalon Architectural Ensemble
• Uzbekistan Government Heritage Directorate: Mir-i Arab Madrasa
• UNESCO World Heritage Centre: Historic Centre of Bukhara documentation
• uzbekistan.travel
• gov.uz

Asosiy surat: Mir Arab madrasasi 7.jpg — Humoyun Mehridinov, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.