Xivadagi Oq masjid: oq gumbaz va o‘yma eshiklar

Oq masjid Ichan qal’aning sharqida, Polvon darvoza va Toshhovli saroyi yonida joylashgan. Kichik oqlangan hajm ulkan peshtoq va moviy koshini bilan mashhur Xivaga boshqa qarash beradi: bu yerning asosiy mavzusi soya, nisbat va mahalla hayotidir.

Kundalik shahar masjidi

Bu katta juma yig‘ini yoki xon salobati namoyishi emas, aholining doimiy namoziga mo‘ljallangan guzar masjididir. Tanlab ishlangan bezak va ko‘chaga yaqinlik insoniy ko‘lamni ochadi.

Devor ichida masjid, hammom, madrasa, saroy, bozor va uylar yonma-yon turgan. Oq masjid alohida obida emas, sharqiy savdo mavzesi va Toshhovli muhitiga kirgan. UNESCO uni Ichan qal’aning muhim inshootlari qatorida sanaydi.

Nega sanalar har xil?

Ilk asos Anushaxon davri va qo‘shni hammomga bog‘lanadi. Ayrim tavsiflarda XVII asr yoki 1675-yil uchraydi. Saqlangan qiyofa odatda Qo‘ng‘irotlar davridagi 1838–1842-yil katta qurilish yoki tiklashiga qo‘yiladi.

Bu albatta zidlik emas: bir sana eski asosga, boshqasi hozirgi binoga tegishli. O‘yma yog‘och eshiklar XIX asr mahoratining ayniqsa muhim dalilidir.

Eshiklar xivalik Qalandar va Nur Muhammad ustalarga bog‘lanadi. Ishlari butun fasad o‘rniga bir necha unsurda nozik bezak jamlash mahalliy yondashuvini ko‘rsatadi.

Gumbazli xona va uch tomonli ayvon

Kichik namoz zalini uch tomondan yopiq ayvon o‘raydi. Issiq quruq iqlimda u ko‘cha va yopiqroq xona orasida soyali o‘tish yaratadi.

Deyarli kvadrat xona taxminan 6,3 ga 6,35 metr deb tasvirlanadi. Asos ustida oq yarimsharsimon gumbaz ko‘tariladi. Rangli mozaikadan ko‘ra suvoq, yog‘och va yumshagan nur ustun.

Ayvon yog‘och ustunlari chuqur o‘ymaga to‘lib ketmagan. Ularning tom va markaziy hajm bilan aloqasini ko‘ring: amaliy muvozanat bezak dabdabasidan muhimroq.

Eshik, panjara va mehrob

Eng nozik ish kirishlarda jamlangan. Eshikdagi o‘simlik va islimi naqshlarini hoshiya hamda yozuvli kompozitsiya to‘ldiradi. Mustahkam ko‘rinsa ham o‘ymaga tegmang.

Ganch panjaralar havo va nurni o‘tkazib, quyoshni yumshatadi. Janub tomondagi mehrob namoz yo‘nalishini ko‘rsatadi; zal va ayvon moslashgan ibodat makonini yaratadi.

Oq yuza va gumbazning pog‘onali profilini uylar hamda katta obidalar orasida ko‘rish uchun qo‘shni ko‘chaga chekining.

Tashrif rejasi

15–25 daqiqa, surat va yog‘och tafsilotiga ko‘proq vaqt ajrating. Sharqiy Polvon darvozadan yaqinlashing, ayvonni yopiq xona bilan solishtiring va eshiklarni ko‘ring.

Ichkariga kirish, chipta va surat mahalliy boshqaruv, diniy foydalanish va restavratsiyaga bog‘liq. Ayrim kichik obidalar faqat tashqaridan ko‘riladi. Qarovchidan biling, albatta kiraman deb hisoblamang.

Kamtarona kiyining, ayniqsa namozxon bo‘lsa past gapiring. Odam va interyer suratiga rozilik oling. Suvoq, panjara va bo‘yalgan yuzaga tegmang. Issiqda suv, notekis qoplamaga qulay poyabzal oling.

Ostona va ixcham reja qulaylikni cheklaydi; tashqi yaqinlashish ichki yo‘ldan osonroq bo‘lishi mumkin. Harakat cheklovida sharoitni joyida biling.

Qo‘shni obidalar

Toshhovli ko‘lam, hovli va boy koshin bilan farqlanadi. Olloqulixon XIX asr savdo va ta’lim hayotini ochadi.

Ixcham gumbazli zalni Juma masjidi ustunli interyeri bilan solishtiring. Keyin shahar devorlariga boring: obidalar bir bog‘liq tarixiy shaharga birlashadi.

Manbalar

• UNESCO World Heritage Centre: Itchan Kala
• Meros.uz: Oq Mosque in Khiva
• Meros.uz: Itchan Qal'a heritage overview
• whc.unesco.org
• meros.uz

Featured image: Ak Mosque (480997).jpg; by upyernoz from Haverford, USA (Ak Mosque), via Wikimedia Commons; CC BY 2.0. The image may be automatically resized or cropped for display.