Buxorodagi Kalon minorasi: tarix, rivoyat va me’morchilik

Kalon minorasi Buxoro tarixiy markazi uzra ko‘tarilgan, yuqoriga torayuvchi pishiq g‘ishtli baland minoradir. 1127-yilda Qoraxoniylar davrida qurilgan bino diniy mo‘ljal va shahar hayotining sezilarli qismi bo‘lgan. Uni Poyi Kalon maydonini tashkil etadigan Kalon masjidi va Mir Arab madrasasi bilan birga ko‘rgan ma’qul.

Minora nega muhim?

Buxoro tarixiy markazi o‘rta asr shahar muhiti va Ipak yo‘llari islomiy madaniyatidagi roli uchun UNESCO Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Minora Qoraxoniylar va g‘isht bezagi mahoratining yuksak namunasi sifatida ajraladi.

U zamonaviy shaharni o‘rta asr diniy, ta’limiy va savdo hayoti bilan bog‘laydi. Atrofdagi ansambl asrlar davomida rivojlangan: XII asr minorasi asosan XVI asrda shakllangan yirik binolar yonida turadi.

Qurilish va rivoyatlar

Saqlangan minora 1127-yilda Arslonxon davrida qurilgan. Milliy sayyohlik materiallari qurilishni usta Baqo bilan bog‘laydi; uning ismi an’anaviy ravishda minoraning yuqori yozuviga nisbat beriladi.

Tarixiy bayonga ko‘ra, VIII asr arab istilosidan keyin ham bu yerda masjid va minora bo‘lgan. XII asrda Buxoroni yangilashda yangi majmua buyurtma qilingan. Oldingi minora qulab masjidga zarar yetkazgani, so‘ng hozirgi Kalon paydo bo‘lgani aytiladi.

Eng mashhur rivoyat Chingizxonning 1220-yilda Buxoroni egallashi bilan bog‘liq. Hikoyada yuqoriga qaraganda dubulg‘asi tushib ketgani, uni olish uchun egilishi minoraga ramziy ta’zim bo‘lgani va shu sabab uni asragani aytiladi. Bu yodda qoladigan rivoyat, obida saqlanishining ishonchli isbotlangan izohi emas.

Minoraning asosiy vazifasi namozga chaqirish bo‘lgan. Tarixiy hikoyalar uni e’lon, kuzatuv va ayrim davrlardagi qatl bilan ham bog‘laydi. «O‘lim minorasi» nomi xotiraning qorong‘i tomonini ifodalaydi, ammo asosiy diniy rolni yashirmasligi kerak.

Balandlik, nisbat va g‘isht

UNESCO hujjatlarida balandlik taxminan 46,5 metr, asos diametri qariyb to‘qqiz metr beriladi. Ommabop tavsiflardagi kichik farqlarni yagona aniq raqam haqidagi bahsga aylantirmang.

Asta torayish yuqoriga kuchli harakat yaratadi. Gorizontal g‘isht tasmalarini ko‘ring: romb, qovurg‘a va to‘qilgandek teksturalar birin-ketin o‘zgaradi. Naqsh tuzilmaning o‘zi bilan bog‘liq va katta yuzani bir xillikdan saqlaydi.

Tepa muqarnasli karniz ostidagi o‘n olti ravoqli rotunda bilan tugaydi. Saqlash hujjatlarida rotunda ustidagi avvalgi qo‘shimcha dumaloq unsurdan konussimon bo‘lak qolgani aytiladi. Ochiq toj katta tana yonida ayniqsa yengil ko‘rinadi.

Dumaloq reja, torayuvchi hajm va bog‘langan g‘isht terimi tarixiy muhandislik mahoratini ko‘rsatadi. Joylashuv ham muhim: minora keng masjid va unga qaragan madrasa orasidagi maydon uzra ko‘tariladi.

Maydondan nimalarga qarash kerak?

• Turli ochiq tomondan g‘isht naqshi tasmalarini solishtiring.
• Keng asosdan tor tepaga o‘tishni kuzating.
• Ochiq joydan rotunda ravoqlari va karnizni ko‘ring.
• Ansambl rivojini tushunish uchun masjid va madrasani umumiy ko‘rinishga kiriting.
• Uzoqroqqa chekining: minora zich tarixiy qurilish orasida mo‘ljal bo‘lib qoladi.

Kun oxiridagi past nur relyefni ajratib, g‘isht rangini iliqlashtiradi. Ertalab sayr va suratga qulay. Maydonning qarama-qarshi chetidan umumiy kompozitsiya ko‘pincha tagidan olingan suratdan ifodaliroq.

Amaliy tashrif

Minora va maydonga 45–60 daqiqa, masjid va madrasa bilan ko‘proq vaqt ajrating. Ansamblning ochiq chetlari bo‘ylab yurib, rakurs va g‘isht terimini kuzating.

Ko‘tarilishga umid bog‘lamang: bu zamonaviy tomosha minorasi emas, muhofazadagi tarixiy obida. Kirish, ta’mir va tashrif qoidalari o‘zgarishi mumkin; safar arafasida tekshiring.

Yozda ochiq maydon issiq: suv oling, salqinroq soatni tanlang. Markazda piyoda yurish qulay, ammo notekis qoplama, zina va tor o‘tishlar bor.

Odob va sayr davomi

Diniy xonalar yonida yelka va tizzani yoping, past gapiring, xodim ko‘rsatmasiga amal qiling. Odamlarni faqat rozilik bilan suratga oling; maydondagi surat ruxsati bino ichi va namoz cheklovlarini bekor qilmaydi.

Harakat cheklovida qulay yaqinlashishni avvaldan biling: maydon va qo‘shni binolar to‘liq zinasiz bo‘lishi shart emas. Hamroh yoki mahalliy gid yo‘l tanlashga yordam beradi.

Kalon masjidiga o‘ting, keyin Mir Arabni ko‘ring. Savdo toqlari tijorat hayotini, Ark siyosiy hokimiyatni, Somoniylar maqbarasi esa g‘isht me’morchiligining oldingi va ixcham namunasini ochadi.

Manbalar

• UNESCO World Heritage Centre: Historic Centre of Bukhara
• UNESCO World Heritage Centre: Bukhara Reactive Monitoring Report, Kalon Minaret Project
• Uzbekistan Travel: Poi-Kalon Architectural Ensemble
• uzbekistan.travel
• whc.unesco.org
• whc.unesco.org

Asosiy surat: Kalan Minaret 04.jpg — Bgag, Wikimedia Commons, CC0.