Toshkentdagi Abulqosim madrasasi: tarix va hunarmandchilik

Abulqosim madrasasi — eski Toshkent markazidan janubdagi tarixiy Beshyog‘och hududida joylashgan XIX asr obidasi. Dastlabki diniy maktab avvalgi vazifasini bajarmasa ham, majmua merosni asrash va an’anaviy hunarmandchilik bilan aloqasini saqlaydi. G‘ishtli fasad, ichki hovli va ko‘p qatlamli tarix uni poytaxtning mashhur madrasalariga osoyishta muqobil qiladi.

Madrasa sayyoh uchun nimasi bilan qiziq?

Bu yerda shaharning diniy, ta’limiy va badiiy an’analari tutashadi. Bino Abulqosim eshon bilan bog‘liq; manbalarda Abulqosim shayx, Madixon qozi va Yangi mahalla madrasasi nomlari ham uchraydi. U Beshyog‘ochda, Oliy Majlis Qonunchilik palatasi va Xalqlar do‘stligi maydoni orasida joylashgan.

Asosiy xususiyat — hayotning davom etayotganini his qilish. Majmua yangi vazifalarga, jumladan amaliy san’at tashkilotlari va ta’lim tashabbuslariga moslashtirilgan. Xona va ustaxonalarga kirish o‘zgaradi: bu barcha xonalari bo‘ylab kafolatlangan yo‘nalishli muzey emas, ishlayotgan madaniy makondir.

Maktab va uning homiysi tarixi

Madrasaning boshlanishi XIX asrning birinchi yarmiga qo‘yiladi. Keyinchalik u kengaygan; ikkinchi qavat 1864–1867-yillarda qo‘shilib, hozirgi ikki qavatli ko‘rinishning katta qismini shakllantirgan.

Abulqosim eshon muassasa asoschisi va homiysi sifatida tanilgan. Meros tavsiflarida Abdulla Qodiriy, Munavvar qori Abdurashidxonov, G‘ulom Zafari va Abdurauf Fitratning bu yerda o‘qigani tilga olinadi. Bu nomlar bino ahamiyati bezak bilan cheklanmasligini ko‘rsatadi: u eski Toshkentning aqliy va adabiy hayotida qatnashgan.

Madrasa 1919-yilda yopilgan. XX asrda xonalar turli ehtiyojlar, jumladan turar joy va ombor uchun ishlatilgan. Tarixiy tavsiflarda 1946-yil zilzilasi bilan bog‘lanadigan zarar hamda keyingi yomonlashishdan so‘ng bino 1980-yillarda tiklangan.

Mustaqillik davrida majmua madaniy merosni asrash va «ustoz–shogird» yondashuvi bilan bog‘langan: tajribali usta amaliy mahoratini shogirdga o‘rgatadi. Bu joyning ta’lim vazifasini boshqa shaklda davom ettiradi.

G‘isht me’morchiligi va ichki hovli

Asosiy material pishiq g‘isht, reja esa hovli atrofida qurishning Markaziy Osiyo an’anasiga mos. Sharqqa qaragan bosh fasadda oldinga chiqqan monumental kirish — peshtoq ajralib turadi. U devorlardan baland ko‘tarilib, yuqori qismlari XVI–XVII asr me’moriy shakllarini eslatuvchi nozik burchak minoralari bilan hoshiyalanadi.

Bu yerda Samarqandning yorqin koshin yuzalarini kutmasdan, g‘isht terimi, nisbatlar, soya va relyefga qarash kerak. Bezak tasmalari va fasadning yuqori tugallanishi chuqur kirish bilan birga zamonaviy ko‘chani hovlining yopiqroq dunyosidan ajratadi.

Tarixiy tavsiflarda kirish yaqinidagi darsxonalar, hovli atrofidagi hujralar, hammom, suv saqlash inshooti va Mo‘yi Muborak an’anasi bilan bog‘liq xonaqoh tilga olinadi. Boshqa joylardan kelganlar ham o‘qishi uchun oltmishdan ortiq hujra bo‘lgani aytiladi. Dastlabki majmuaning hamma qismi saqlanmagan va hammasi tashrifchilarga ochiq emas.

Hunarmandchilik va ustadan o‘rganish

Madrasaning zamonaviy qiyofasi amaliy san’at bilan chambarchas bog‘liq. Kulolchilik, yog‘och va ganch o‘ymakorligi, kashtachilik, matolar hamda zargarlik o‘zbek hunarlarining keng doirasiga kiradi. Ularning tarixiy o‘quv binosidagi o‘rni diniy ta’lim, savdo va mahorat umumiy shahar muhitida rivojlanganini eslatadi.

Ustaxona ishlayotgan bo‘lsa, avval kirishga ruxsat so‘rang. Roziliksiz buyumni ushlamang. Texnikani ko‘rsatish norasmiy bo‘lishi mumkin: usta buyurtma yoki shogird bilan band bo‘lib, istalgan vaqtda ekskursiya o‘tkazishga majbur emas.

Xarid hunarning davom etishini qo‘llashi mumkin. Buyumni kim yasagani, materiali va parvarishini so‘rang. Shunda suhbat va xarid oddiy suvenir tanlashdan mazmunliroq bo‘ladi. Odamlar va tugallanmagan ishlarni ham faqat ruxsat bilan suratga oling.

Kengroq tanishish uchun Amaliy san’at muzeyiga boring. Tarixiy ta’lim majmuasi tuzilishini solishtirishda Ko‘kaldosh madrasasi yordam beradi.

Tashrifni qanday tashkil qilish kerak?

Me’morchilikka 30–60 daqiqa ajrating; usta bilan suhbat yoki madaniy dastur ko‘proq vaqt oladi. Avval ko‘chadan kirishni ko‘ring, so‘ng kirish ruxsatini aniqlab, fasad, hovli va saqlangan xonalar aloqasini sokin kuzating.

• Safardan oldin ish vaqti, ustaxonalar va ta’mirlash cheklovlarini tekshiring.
• Ayniqsa diniy faoliyat bo‘lsa, kamtarona kiyining.
• Ichki xona, odam va buyumlarni suratga olishdan avval so‘rang.
• Zina, ostona va tor yo‘laklarni hisobga oling; qulay yo‘lni oldindan biling.
• Ertalab va kechroq kunduzgi nur g‘ishtni ko‘rishga qulay, eng kuchli issiqdan ham saqlaydi.

Xarita uchun Beshyog‘och va Bunyodkor nomlari foydali. Faqat hudud nomini emas, amaldagi kirish va transport yo‘lini ham tekshiring.

Madrasadan keyin qayerga borish mumkin?

Obida zamonaviy Toshkent tarkibida bo‘lib, tarixiy bino yangi shahar makonlari orasida qanday yashashini ko‘rsatadi. Davom mavzuga bog‘liq: amaliy san’at uchun muzey, me’morchilikni solishtirish uchun boshqa madrasa.

Amir Temur xiyoboni va muzey shaharning boshqa qismida; ularni eski mahalla sayrining bevosita davomi deb hisoblamang. Hazrati Imom diniy yo‘nalishga, Chorsu esa taom, mato va kundalik savdoga mos. Bekatlar orasidagi qatnovga vaqt qoldiring.

Manbalar

• Uzbekistan Travel: Tashkent heritage and Abulkasym Madrasa listing
• Uzbekistan Travel: Main pilgrimage sites of Tashkent
• Uzbekistan Travel: Handicraft and shopping traditions
• dkm.gov.uz
• uzbekistan.travel
• uzbekistan.travel

Asosiy surat: Abulqosim madrasasi.jpg — NatalieChunina, Wikimedia Commons. CC BY-SA 4.0. Ko‘rsatish uchun o‘lchami o‘zgartirilgan.