Xivadagi Bog‘bonli masjidi: mahalla me’morchiligi

Ichan qal’aning janubiy qismidagi Bog‘bonli masjidi Xorazm mahalla diniy me’morchiligini tanishtiradi. Kichik ibodat makoni, soyali ayvon va yog‘och detallar baland minoralar hamda koshinli xon fasadlaridan boshqacha taassurot beradi.

Kichik obidaning ahamiyati

Tarixiy Xiva faqat yirik ansambllardan iborat emas. Uy va ustaxonalar yonidagi masjidlar mahallalarning kundalik hayotiga xizmat qilgan. Bog‘bonli diniy bino bilan oddiy shahar muhiti orasidagi aloqani ko‘rsatadi.

Turli nashrlarda Bogbonli, Boghbon va Bagbanly shakllari uchraydi. Nomning har xil yozilishi alohida obidalar borligini anglatmaydi. Xaritadan izlaganda joylashuv va mahalliy talaffuzni solishtirish foydali.

Qurilish tarixi sayyohlik tavsiflarida bir xil bayon qilinmagan. Maxsus ro‘yxatni tekshirmasdan bitta sanani qat’iy berish o‘rniga, uni tarixiy Xorazm masjidi va Ichan qal’a ansamblining qismi sifatida tushuntirish to‘g‘riroq.

Zal va ayvon

Me’moriy tavsiflarda gumbazli namozxona va ayvon qayd etiladi. Tomi yopiq, yonlari ochiq makon yorug‘ ko‘chadan himoyalangan ichki xonaga o‘tishni yaratadi. Xorazm iqlimida bu amaliy yechim bilan birga binoning muhim badiiy qismidir.

Ayvon osti va ichkaridagi yorug‘likni qiyoslang. Soya, havo aylanishi, yog‘och va g‘isht murakkab uzluksiz bezaksiz ham kuchli muhit yaratadi. Kichik ko‘lam eng ta’sirli umumiy suratni izlashdan ko‘ra sinchiklab qarashga undaydi.

Yog‘och detallar

Xorazm me’morchiligi o‘ymakor ustun, ustunboshi va to‘sinlari bilan tanilgan. Ko‘rinadigan yog‘och qismlar, ulanishlar va ta’mir izlarini kuzating. Eski material bilan qayta tiklangan qismlar farqi ham obida tarixining bir bo‘lagidir.

O‘ymaga tegmang va surat uchun ustunga suyanmang. Kichik binoda mehmon tarixiy sirtga juda yaqin turishi mumkin, shuning uchun ehtiyotkorlik muhim. Detalni yaxshi ko‘rish unga qo‘l tekkizishni talab qilmaydi.

Hurmat bilan tashrif

Janubiy mahallalar bo‘ylab sayrda qisqa bekat rejalashtiring. Ichkariga kirish imkoniyati va hozirgi diniy foydalanishni joyida aniqlang. Har bir ochiq yo‘lakni xizmat yoki ibodat hududiga kirishga taklif deb qabul qilmang.

Yelka va tizzalarni yoping, talab etilganda oyoq kiyimni yeching, namozni buzmay harakat qiling. Odamlar va interyerni suratga olishni kelishing. Ichkari yopiq bo‘lsa ham, fasad va yon ko‘chalar mahalla masjidi xarakterini ochadi.

Notekis qoplama va ostona yurishni qiyinlashtirishi mumkin; qulay kirishni oldindan so‘rang. Issiqda suv va quyoshdan himoya vositasi kerak. Tor yo‘laklar hamda qo‘shni uylar eshigini to‘smang.

Me’moriy qiyos

Juma masjidi makonini ko‘plab yog‘och ustunlar tashkil etadi. Uni Bog‘bonli bilan solishtirish Xiva masjidlari xilma-xilligini ko‘rsatadi. Pahlavon Mahmud maqbarasiga davom eting yoki Ichan qal’a yo‘nalishidan foydalaning; obidalar orasidagi yashash ko‘chalarini ham e’tibordan chetda qoldirmang.

Manbalar

• UNESCO World Heritage Centre: Itchan Kala
• UNESCO inventory: Ichan Kala of Khiva
• Meros: Juma Mosque and Minaret, including Khiva mosque typology
• Uzbekistan Travel: Khiva
• uzbekistan.travel
• www.dkm.gov.uz

Asosiy surat: Bogbonli mosque.jpg — Carpodacus, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.