Xivadagi Matpanoboy madrasasi: savdogar merosi

Matpanoboy madrasasi Ichan qal’ada Juma masjididan shimolda joylashgan. 1905-yilda badavlat xivalik savdogar uchun qurilgan bino madrasa an’anasining kech davrdagi davomiyligini va xususiy homiylikning ta’limdagi o‘rnini ko‘rsatadi.

Nega to‘xtash kerak?

Ulkan xon peshtoqlaridan keyin kichik imorat oddiy ko‘rinishi mumkin. Ammo ixcham hovli, hujralar va dars xonalari muassasaning kundalik ishini tasavvur qilishga yordam beradi. Bu yerda fasad hashamatidan ko‘ra nisbatlar va reja muhim.

Madrasa eski Xivaning diniy hamda yashash binolari zich joylashgan muhitiga kiradi. Uni ko‘cha va qo‘shnilar bilan birga kuzatish foydali: Ichan qal’a qiyofasi alohida mashhur yodgorliklargina emas, ular orasidagi bog‘lanishdan ham tashkil topgan.

XX asr boshidagi qurilish

Madaniy meros portali yaratilish sanasini 1905-yil deb beradi va buyurtmachini mahalliy eng boy savdogarlardan biri sifatida tasvirlaydi. Qurilish xivalik usta Xudoybergan Hoji Qalandar Qo‘chum nomi bilan ham bog‘lanadi.

Sana muhim o‘tish davrini ko‘rsatadi. Xivada siyosiy va madaniy o‘zgarishlar kechayotgan bo‘lsa-da, hovli, hujra, darsxona va masjiddan iborat tanish model davom etgan. Bu ilk o‘rta asr obidasi emas, ko‘p asrlik an’ana ichidagi keyingi qurilishdir.

Reja va detallar

Yo‘lakdan kichik hovliga kiriladi. Hujralar yashash va mustaqil o‘qishga, darsxona ta’limga, masjid ibodatga xizmat qilgan. Tavsiflarda o‘ndan ortiq talaba hujrasi tilga olinadi.

Majmuaning janubiy qismida masjid gumbazi ajralib turadi. U past binolar orasida muhim xonani qanday belgilashiga qarang. Vazmin g‘isht me’morchiligi tuzilish va qismlar munosabatini yaxshiroq ko‘rish imkonini beradi.

Uzluksiz sirlangan fasadlarni kutmang. Bu madrasaning qiymati sokin ko‘lam va kundalik hayotning tushunarli rejasidadir. Interyerlar o‘zgargan bo‘lsa ham, xonalar bilan hovli o‘rtasidagi aloqa mazmunini saqlaydi.

Keyingi muzey hayoti

Meros materiallarida 2001-yilda «Avesto» bilan bog‘liq ekspozitsiya ochilgani, shuningdek Maxtumquli va Ajiniyoz mavzularidagi ko‘rgazmalar tilga olinadi. Bu binoning madaniy foydalanishi haqidagi ma’lumot; sanalgan barcha ko‘rgazmalar hozir ham ishlaydi degan va’da emas.

Amaldagi ekspozitsiya, ish vaqti, chipta va xonalarga kirishni oldindan aniqlang. Ichkari yopiq bo‘lsa ham, tashqi ko‘rinish va Juma masjidiga nisbatan joylashuv shahar ansamblini tushunishga yordam beradi.

Tashrif va qo‘shni obidalar

Qulay oyoq kiyim tanlab, ostona va zinapoyalarni hisobga oling. Tarixiy binolarga kirish har doim to‘siqsiz emas. Muzey va diniy qoidalarga rioya qiling, bezakka tegmang, odamlarni suratga olish uchun rozilik so‘rang.

Juma masjidi sayrning tabiiy davomi. Muhammad Aminxon madrasasi savdogar homiyligi bilan katta xon qurilishini qiyoslashga yordam beradi. Eski shahar tuzilishi uchun Ichan qal’a qo‘llanmasini ko‘ring.

Manbalar

• Matpanabay Madrasah — Uzbekistan Cultural Heritage Portal
• Itchan Kala — UNESCO World Heritage Centre
• Ichan Kala of Khiva: List of Monuments — UNESCO World Heritage Centre
• meros.uz
• uzbekistan.travel
• dkm.gov.uz

Asosiy surat: Matpanoh boy madrasa.jpg — Davide Mauro, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.