Xivadagi Tosh darvoza: Ichan qal’aning janubiy kirishi

Tosh darvoza Ichan qal’aning janubiy kirishidir. Nomida «tosh» bo‘lsa-da, inshootning asosiy materiali g‘ishtdir. Vazmin bezak va kuchli o‘tish makoni tarixiy Xivaning xavfsizlik, bojxona va savdo hayotini tushuntiradi.

Shahar tizimidagi darvoza

Ichan qal’a Xorazm vohasi yo‘llari bilan bog‘langan himoyalangan ichki shahar edi. Devorlar odam, hayvon, tovar va axborot harakatini tartibga solgan. Darvoza oddiy teshik emas, ko‘cha va bozorlarga olib kiradigan maxsus tashkil etilgan o‘tish bo‘lgan.

Meros materiallarida janubiy kirish Kaspiy dengizi tomondan kelgan karvonlar bilan bog‘lanadi. Yo‘lakning ikki yonida qorovul va bojxona xonalari bo‘lgan. Harakat nazorati bilan tijorat hayoti bir tizimning qismlari edi.

Qurilish bosqichlari

Tarixiy tavsiflar inshoot boshlanishini 1830–1840-yillar, Olloqulixon davriga bog‘laydi; tugallanish yoki keyingi o‘zgarishlar 1873-yilgacha davom etgani ham tilga olinadi. Ko‘rinadigan butun majmuaga bitta shubhasiz sana berishdan ko‘ra shu bosqichlilikni saqlash to‘g‘riroq.

Olloqulixon 1825–1842-yillarda hukmronlik qilgan. Bu paytda Xivada saroy, madrasa va savdo infratuzilmasi faol qurilgan. Janubiy darvozani shaharning ana shu kengroq yangilanishi ichida ko‘rish kerak.

O‘tish me’morchiligi

Kompozitsiya shimol–janub o‘qi bo‘yicha tuzilgan. Janubiy tomonni ikki yirik minorasimon hajm ajratadi, yo‘l esa ravoqli va gumbazli makonlar ketma-ketligidan o‘tadi.

Reja tavsifida olti xona qayd etiladi: yo‘l bo‘ylab asosiy bo‘limlar va ravoqlar bilan bog‘langan kichik yon xonalar. Ularning ma’muriy hamda savdo vazifalari yo‘lak nega alohida ravoq emas, bino tarzida tuzilganini tushuntiradi.

Devor qalinligi, ravoqlar takrorlanishi va quyoshdan soyaga o‘tishni kuzating. Ochiq g‘isht ritm va faktura yaratadi. Yorqin Xiva madrasalaridan farqli ravishda bu yerda ifoda hajm va makondan kelib chiqadi.

Nashrlardagi o‘lchamlar chiqib turgan qismlarni hisoblash usuliga qarab farqlanadi. Mehmon uchun bitta raqamni mutlaq deb qabul qilishdan ko‘ra joyida nisbatlarni kuzatish foydaliroq.

Tashrif tartibi

Darvozaning o‘ziga taxminan 15–30 daqiqa ajrating. Janubiy chiqintilar, keyin yo‘lak va ochiq yon qismlarni ko‘ring. Yopiq xonalarga kirmang, o‘tayotgan odamlarga xalaqit beradigan joyda to‘xtamang.

Amaldagi tartib, chipta va mudofaa qismlariga kirishni muzey majmuasidan aniqlang. Yer sathida bo‘lish to‘siqsiz kirishni kafolatlamaydi: tarixiy qoplama, ostona va tor joylar qiyinchilik tug‘dirishi mumkin.

Ayniqsa yomg‘irdan keyin tagligi yaxshi tutadigan oyoq kiyim tanlang. Odamlarni ruxsat bilan suratga oling. Devorga faqat ruxsat etilgan yo‘ldan chiqing, diniy joylar yonida kiyinish va muomala qoidalariga rioya qiling.

Uch kirishni qiyoslash

Ota darvoza asosiy obidalarga g‘arbiy yondashuvni ko‘rsatadi. Polvon darvoza sharqiy savdo mahallasini ochadi. Tosh darvoza bilan birga ular shahar geografiyasini tasavvur qilishga yordam beradi. Davomi uchun Xiva devorlari va Ichan qal’a yo‘nalishi foydali.

Manbalar

• Meros.uz: Tosh Darvoza heritage record
• Meros.uz: Tash Darvaza architectural description
• UNESCO World Heritage Centre: Itchan Kala
• Uzbekistan Travel: Khiva destination information
• uzbekistan.travel
• uzbekistan.travel

Asosiy surat: Itchan Kala south gate.jpg — Davide Mauro, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.