Samarqanddagi Ishratxona: Temuriylar maqbarasi va uni asrash tarixi
The Ishratkhona Mausoleum.
Ishratxona Samarqandning janubi-sharqiy qismidagi XV asr obidasi bo‘lib, Temuriylar me’morchiligini eng gavjum ansambllardan tashqarida ham ko‘rishga imkon beradi. Uning tarixi sulola xotirasi, boy bezak san’ati va jiddiy yo‘qotishlar bilan bog‘liq. Bu yerda dastlabki loyiha, hujjatlashtirilgan zararlar va keyingi saqlash ishlarini farqlash ayniqsa muhim.
Abu Said davridagi maqbara
Bino XV asr o‘rtalarida hukmronlik qilgan Abu Said davriga mansub deb qaraladi. 1464-yilgi vaqf hujjati va Habiba Sulton begim haqidagi ma’lumotlar yodgorlikning xotira vazifasini ko‘rsatadi. Majmua Temuriylar doirasidagi ayollar dafn etilgan joy sifatida tanilgan.
Buyurtmachi va dafn etilganlarning aniq qarindoshlik aloqalari haqida ommabop bayonlar bir xil emas. Shu sabab ishonchli asosga tayanish ma’qul: bu XV asr memorial binosi, saqlanib qolgan ko‘ngilochar saroy ekani isbotlangan joy emas.
Nom va rivoyatlar
Ishratxona nomi ko‘pincha «quvonch uyi» deb izohlanib, hukmdorlar haqidagi romantik hikoyalar bilan bog‘lanadi. Ammo keyingi nomning so‘zma-so‘z talqini binoning dastlabki vazifasini belgilamaydi. Nomlar tarixi bilan foydalanish tarixi bir xil bo‘lmasligi mumkin.
Bunday rivoyatlar shahar xotirasining bir qismi sifatida qiziqarli. Ularni rivoyat ekanini aytib hikoya qilish mumkin, lekin ular majmuaning dafn vazifasi haqidagi dalillar o‘rnini bosmasligi kerak.
Tuzilishi va bezaklari
Kompozitsiya g‘arbdagi tantanavor kirish, markaziy zal, galereya, masjid qismi va qo‘shimcha xonalarni o‘z ichiga olgan. Ichki makon ravoqlar, toqlar va baland gumbaz uyg‘unligiga asoslangan. Murakkab reja uni oddiy bir xonali maqbaradan ajratadi.
Koshin qoplamalar va kundal usulidagi bezaklar ustalar mahoratini ko‘rsatadi. Hatto saqlangan alohida parchalar ham muhim: ular orqali rang, bo‘rtma naqsh va bezakning me’moriy shakl bilan aloqasi o‘rganiladi.
Zilzila va o‘zgargan siluet
1903-yildagi zilzilada gumbaz va uning gardishi qulagan. Shu sabab ko‘plab arxiv suratlari binoni katta yo‘qotishlardan keyingi holatda ko‘rsatadi. Bu ko‘rinishni uning besh yuz yillik tarixining hammasiga tatbiq qilib bo‘lmaydi: dastlabki siluet boshqacha bo‘lgan.
Keyingi tadqiqotlar, konservatsiya va tiklash ishlari ham mehmon ko‘radigan manzarani o‘zgartiradi. Borishdan oldin kirish imkoniyati va ishlar holatini aniqlang. Eski xaroba surati bugungi ko‘rinishga kafolat bo‘la olmaydi.
Ishratxonani qanday tomosha qilish kerak
Ichki qismlar yopiq bo‘lsa, ruxsat etilgan tashqi ko‘rik bilan cheklaning. Noodatiy surat uchun devorlarga chiqish yoki to‘siqlardan o‘tish kerak emas. Binoni tushunish uchun reja va arxiv tasvirini yo‘nalishdan ko‘rinadigan qismlar bilan solishtirish foydaliroq.
Ishratxonani shaharning shu qismidagi Abdi Darun bilan birga ko‘rish mumkin. Dafn me’morchiligini solishtirish uchun Oqsaroy maqbarasiga ham boring. Bunday sayr nafaqat obidalar go‘zalligini, balki ularni saqlashning turli yo‘llarini ko‘rsatadi.
Manbalar
Suratlar asl maqoladan saqlandi; ma’lum mualliflar va arxiv sanalari izohlarda ko‘rsatilgan.
