Buxoro tarixi

Minaret and turquoise domes of the Poi Kalyan ensemble in Bukhara

Buxoro tarixi uning ko‘chalari qanday tutashishida ko‘rinadi. Qal’a, masjid, bozor va mahalla hovlisi bitta shahar tarixining qismlaridir. Hukmdorlar almashgan, binolar qayta qurilgan, savdo yo‘nalishlari o‘zgargan, ammo voha bilan shahar o‘rtasidagi munosabat davom etgan. Bu aloqani tushunish Buxoroni mashhur obidalar to‘plamidan ancha kengroq hodisa sifatida ko‘rishga imkon beradi.

Ushbu solnoma vohaning ilk jamoalaridan Somoniylar, xonlik, amirlik va zamonaviy O‘zbekistongacha bo‘lgan yo‘lni kuzatadi. Unda Buxoroning yoshi bilan sayohatchi bugun ko‘radigan me’morchilik yoshi ham farqlanadi. Saqlangan mahobatli shahar manzarasining katta qismi Buxoro dastlab muhim markazga aylanganidan bir necha asr keyin shakllangan.

Buxoro tarixiga qisqa nazar

Islomgacha: sug‘oriladigan Buxoro vohasida shahar markazi rivojlanadi.
VIII asr boshi: Qutayba ibn Muslim yurishlari arablar nazoratini o‘rnatadi; keyin asta-sekin islomlashuv jarayoni kechadi.
IX–X asrlar: Buxoro Somoniylar poytaxti va yirik ilm markaziga aylanadi.
1220-yil: mo‘g‘ullar istilosi vayronagarchilik va murakkab tiklanish davrini keltiradi.
XVI–XVII asrlar: Shayboniylar va Ashtarxoniylar davri homiylari shaharning mahobatli markazini o‘zgartiradi.
XVIII asrdan 1920-yilgacha: amirlikni Mang‘itlar sulolasi boshqaradi; 1868-yildan keyin Rossiya ta’siri kuchayadi.
1920–1991-yillar: inqilob va sovet hokimiyati muassasalar hamda kundalik hayotni o‘zgartiradi.
1991-yildan: Buxoro mustaqil O‘zbekiston tarkibida; uning tarixiy markazi 1993-yilda Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiradi.

Buxoro nomlari va asos solingan sana masalasi

Buxoro nomi bir necha til va yozuv tizimidan o‘tgan. O‘rta asr arab va fors mualliflari uning zamonaviy shakliga o‘xshash nomlarni qayd etganlar. Ilgari qo‘llangan hududiy nomlar esa tangalar va qo‘shni manzillar haqidagi xabarlarda saqlangan. Sayohat adabiyotida nomning buddaviy «vihara» atamasi bilan taxminiy aloqasi tez-tez takrorlanadi. Biroq bu til va madaniy aloqalar haqidagi faraz, butun shahar buddaviy monastirdan boshlanganining isboti emas. Tarixiy nomning qanday paydo bo‘lgani unutilganidan ancha keyin ham unga ishonarli ko‘ringan izoh yaratilishi mumkin.

Shu sabab yubiley sanasi va arxeologik sana ikki xil savolga javob beradi. Rasmiy bayram uchun manzilgoh, qayta qurilish va shahar o‘sishining ancha murakkab ketma-ketligidan qulay bir nuqta tanlanadi. Arxeologlar qishloqni mustahkamlangan markazdan, qal’ani atrofdagi shahardan, bitta qazilma joyidagi hayotni butun hududning bandligidan ajratadilar. Buxoroning qadimiyligi shubhasiz, ammo boshlanishini yagona yil bilan belgilash soxta aniqlik taassurotini beradi. Qadimgi voha tarixini hozirgi shaharning yagona uzluksiz tarjimai holidan ko‘ra to‘laroq hujjatlashtirish mumkin.

Buxoro atroflarida uchraydigan ayrim nomlar ana shu kengroq geografiyaga tegishli. Romitan, Poykent va Varaxsha kelajakdagi muqarrar poytaxtga qo‘shilishni kutgan oddiy chekka manzillar emas edi. Har birining o‘z mahalliy ahamiyati bo‘lgan. Ularning taqdiri kanallar, ekin yerlari, siyosiy homiylik va yo‘llar aholini qanday qayta taqsimlaganini ko‘rsatadi. Zamonaviy mehmon vohani ko‘pincha mashhur saqlangan shahar orqali taniydi. Qadimgi savdogar yoki dehqon esa uni ahamiyati avloddan avlodga o‘zgarib turgan bozor manzillari tarmog‘i sifatida bilgan bo‘lishi mumkin.

«Buxoro» so‘zining tarixiy qo‘llanishiga ham e’tibor kerak. U shaharni, yaqin vohani, xonlikni, amirlikni yoki kattaroq madaniy hududni anglatishi mumkin. Buxorolik deb atalgan kishi shahar devorlaridan tashqarida tug‘ilgan bo‘lishi ham mumkin. Xuddi shuningdek, «Buxoro matosi» uning aniq ustaxonasi emas, savdodagi nomini bildirishi mumkin. Bu ma’nolarni ajratish odamlar, buyumlar va siyosiy voqealar haqidagi tavsiflarni tushunishni osonlashtiradi.

Somoniylar maqbarasi: Buxoroning ilk islom davriga oid naqshli g‘isht terimi. Surat: Adam Harangozó · CC BY-SA 4.0.

Narshaxiy va shaharning ilk tarixiga oid guvohliklar

Ilk Buxoro tarixining asosiy yo‘lboshchilaridan biri vohada tug‘ilgan va X asrda arab tilida tarix yozgan Abu Bakr Muhammad ibn Ja’far Narshaxiydir. Uning asari arabcha asl nusxaning to‘liq qo‘lyozmasi shaklida emas, forsiy tarjima, qisqartirish va keyingi qo‘shimchalar orqali saqlangan. Demak, o‘quvchi ko‘p qatlamli kitobga duch keladi. Ilk hukmdorlar haqidagi ma’lumotlar keyingi tahrirchilarning qiziqishlari ta’siridagi hikoyalar bilan yonma-yon turadi. Bu qimmatli manba, ammo undagi har bir voqeani bevosita kuzatib yozilgan qayd deb bo‘lmaydi.

Narshaxiyning ahamiyati qisman mavzusining kengligidadir. Uning Buxorosi qishloqlar, suv yo‘llari, bozorlar, soliqlar, diniy o‘zgarishlar va muayyan joylar haqidagi hikoyalarni qamrab oladi. Shu tafsilotlar orqali taniqli jamiyat manzarasi ko‘rinadi. Shahar yer egalari, dehqonlar, amaldorlar, savdogarlar va diniy yetakchilar o‘rtasidagi kelishuvlarga tayangan. Masjid yoki qal’a haqidagi xabarni ularni ta’minlagan iqtisodiy muassasalar bilan birga o‘qish mazmunni boyitadi. Binolar yo‘qolgan bo‘lsa ham, solnoma bu munosabat xotirasini saqlashi mumkin.

Asos solinish haqidagi rivoyatlar shu tarixiy manzarada boshqa vazifani bajaradi. Eroniy qahramon Siyovush bilan bog‘liq hikoyalar Ark va shaharni ancha qadimgi muqaddas o‘tmishga ulagan. Ularning ahamiyati madaniydir: aholi siyosiy hokimiyat va mahalliy o‘zlikni meros qolgan qahramonlar dunyosi bilan qanday bog‘laganini ko‘rsatadi. Bu rivoyatlar devorning yoshini mustaqil aniqlamaydi. Sayohatchi uchun faqat rivoyat aynan ro‘y berganmi, degan savol emas, uning Buxoroda nega muhim bo‘lgani va turli jamoalar undan o‘z tarixiy o‘rnini tushuntirishda qanday foydalangani ham qiziq.

Boshqa manbalar boshqa turdagi dalillarni beradi. Tangalar ularni chiqargan hokimiyatni aniqlash, siyosiy chegaralardan o‘tgan yozuv va ramzlarni ko‘rishga yordam beradi. Sopol buyumlar yashash bosqichlari va almashinuv ketma-ketligini belgilaydi. Me’moriy yozuvlarda homiy nomi va qurilish sanasi bo‘lishi mumkin. Keyingi sayohatnomalar shaharni o‘z savdo, diplomatik yoki diniy manfaatlari bo‘lgan mehmonlar nigohida tasvirlaydi. Ishonarli tarix eng hayajonli hikoyani tanlashdan emas, bu qaydlarni, jumladan ularning ziddiyatlarini solishtirishdan paydo bo‘ladi.

Suv, bog‘lar va vohani saqlagan mehnat

Karvon gumbazli bozorga yetib kelishidan ancha oldin kimdir savdogarlar va ularning hayvonlari uchun oziq yetishtirishi kerak edi. Buxoroning Zarafshon tizimi quyi qismida joylashuvi suv boshqaruvini tarixining markaziy mavzusiga aylantirdi. Kanallar dehqonchilik faqat muntazam yomg‘irga tayana olmaydigan yerlarga suv yetkazgan. Bog‘lar, dalalar va manzillar doimiy e’tibor talab qiluvchi inson yaratgan muhitni tashkil etgan. Go‘yoki o‘zgarmas cho‘l bilan yashil voha o‘rtasidagi farq ortida avlodlarning qazish, tozalash, ta’mirlash va kelishish mehnati turadi.

Sug‘orish kanali shunchaki muhandislik inshooti emas edi. Uning o‘rni yerga kirish va hosilning xavfsizligiga ta’sir qilgan. Oqimning yuqori va quyi qismidagi foydalanuvchilarning manfaatlari doim mos tushmagan. To‘silgan suv yo‘li yoki qarovsiz dambaning zarari shikastlangan joydan ancha uzoqdagi tirikchilikni xavfga qo‘yishi mumkin edi. Parvarish haqidagi qarorlar oilalarni qishloq hokimiyati va yirik siyosiy tuzilmalar bilan bog‘lagan. Farovonlikni tiklaganini bildirgan hukmdorlar bunga mahobatli qurilish kabi suv ishlari va dehqonchilikni jonlantirish orqali ham erishganlar.

Shahar ichidagi hovuzlar suv ta’minoti va jamoat makonini tashkil qilishga xizmat qilgan. Labi Hovuzdagi saqlangan suv havzasi eng mashhur misol, lekin u ilgari ancha keng tizimning bir qismi edi. Hovuz masjid, ustaxonalar, soyali yig‘ilish joylari va turar joy yo‘laklarini birlashtirishi mumkin bo‘lgan. Suv mahalla hayotining ko‘rinadigan markaziga aylangan. Hovuz bo‘ylari ijtimoiy geografiyaning bir qismi bo‘lib, kundalik yumushlar suhbat va almashinuv uchun imkon yaratgan.

Bu tizimning qiyinchiliklari ham bor edi. Shahar suvi ifloslanishi mumkin, chiroyli hovuzni saqlash esa zamonaviy tozalangan suv ta’minoti bilan bir xil emas. Keyingi sanitariya tadbirlari tizimni o‘zgartirib, ko‘plab hovuzlar yo‘qolishiga olib keldi. Har bir an’anaviy xususiyatni muammosiz, har bir zamonaviy aralashuvni esa barcha jihatdan yaxshilanish deb tasavvur qilish chalg‘itadi. Buxoro tarixi salomatlik, qulaylik, uchrashuv makoni va tarixiy shahar qiyofasini asrash o‘rtasidagi amaliy muvozanatni ham o‘z ichiga oladi.

Mehmon uchun bundan kelib chiqadigan foydali xulosa — mahobatli manzaradan nariga ham qarash. Bog‘ning o‘rni, ko‘chaning qiyaligi, hovuzning saqlangan cheti yoki ekin yerining chegarasi odamlar nega aynan shu joyda yashaganini tushuntirishi mumkin. Suv vohaning ilk manzillarini zamonaviy shahar bilan bog‘laydi. U sulolalar nomining ko‘zga yaqqol tashlanadigan ketma-ketligi ostidagi uzluksiz mavzudir.

Varaxsha va Poykent: poytaxtdan oldingi shaharlar dunyosi

Varaxsha islomgacha bo‘lgan voha hukmdorlari madaniyatini tushunishda ayniqsa muhim. Qazilmalar orqali ma’lum saroy rasmlari marosim, ov va ramziy hokimiyatning elita dunyosini tasvirlaydi. Bu tasviriy madaniyat bugungi Buxoro sayohatida ustun bo‘lgan koshinli diniy obidalardan ancha farq qiladi. Rasmlar mashhur islomiy muassasalar rivojlanishidan oldin ham voha san’at markazi bo‘lganini eslatadi. Uning homiylari mahalliy an’analar va bir manzildan tashqariga cho‘zilgan aloqalarga tayanganlar.

Asl devoriy rasmlarni bugungi arxeologik joy ko‘rinishi bilan aralashtirmaslik kerak. Qazib ochilgan tuproq inshootlar restavratsiya qilingan madrasa singari yaxlit ko‘rinishni kamdan kam saqlaydi. Asrash uchun ko‘chirilgan buyum va rasmlar muzeylarda uchraydi; qazilma joyi esa ko‘lam, o‘rin va qoldiqlar shakli orqali ma’lumot beradi. Bu dalillar bir-birini to‘ldiradi. Muzey ochiq havoda himoyalash qiyin bo‘lgan rasm tafsilotini ko‘rsatsa, joyning o‘zi saroy va atrofdagi landshaft munosabatini tushuntiradi.

Poykent boshqa, ayniqsa savdo va voha shahri tuzilishiga oid nigohni beradi. Uning tarixi savdogarlar, istehkomlar va mahalliy ishlab chiqarishning uzoq masofali almashinuv bilan bog‘liqligiga e’tibor qaratadi. Bunday joylarni faqat Ipak yo‘li bekatlari deb tasvirlash oson. Ammo bu nom manzilni yashatgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari, hayvonlar, asboblar va uy-ro‘zg‘or buyumlari savdosini yashirishi mumkin. Xalqaro qatnov kundalik faoliyatni to‘ldirgan, uning o‘rnini egallamagan.

Bu ikki yodgorlikdan hech birini hozirgi Buxoroning saqlangan mahallasi sifatida ko‘rsatmaslik kerak. Ular uning atrofidagi tarixiy hududni tushuntiradi. Keyingi tanazzuli xo‘jalik va tabiiy sharoit o‘zgarganda aholi manzillari qanday siljishini ko‘rsatadi. Asosiy obidalardan tashqariga chiqishga vaqt topgan mehmon vohani boshqacha anglaydi: Buxoro bir paytlar murakkabroq shaharlar dunyosining eng mashhur saqlangan vakiliga aylanadi, tarixda ahamiyatli bo‘lgan yagona joyga emas.

Labi Hovuz — tarixiy shahardagi uchrashuv maskani. Surat: Ymblanter · CC BY-SA 4.0.

Buxorxudotlardan islomiy shahar jamiyatigacha

Arablar doimiy nazorat o‘rnatishidan oldin vohada odatda buxorxudotlar deb ataladigan mahalliy hukmdorlar hokimiyat yuritgan. Ularning mavqei Markaziy Osiyoning boshqa kuchlari va mahalliy elitalar bilan munosabatlarga bog‘liq edi. Mintaqa turkiy siyosiy ta’sirdan ham, Sug‘diyona bo‘ylab tovar va g‘oyalar harakatidan ham ajralmagan. Arab qo‘shinlari mavjud siyosiy maydonga yana bir kuchli ishtirokchini olib kirdi. Ular boshqaruv yoki madaniyat paydo bo‘lishini kutayotgan bo‘sh makonga kelmaganlar.

Dastlabki yurishlar va barqaror nazoratni farqlash lozim. Bosqin doimiy shahar muassasalarini qayta tuzmasdan ham o‘lpon olishga olib kelishi mumkin edi. VIII asr boshidagi Qutayba ibn Muslim yurishlari arab hokimiyatining mustahkamroq kengayishini ta’minladi, lekin uni barqarorlashtirish qayta-qayta muzokara va qarshilik bilan kechdi. Yozma xabarlar ko‘pincha g‘olib siyosiy yoki diniy tartib nuqtayi nazaridan yaratilgan. Ular zarur dalil bo‘lib qoladi, ammo nimani ta’kidlashi va nimani aytmay qoldirishiga e’tibor kerak.

Dinni qabul qilish ham bir tekis kechmagan. Jome masjidi tashkil etilishi ommaviy hokimiyat o‘zgarganini bildirgan, oilalar va jamoalar esa uzoqroq vaqt davomida moslashgan. Islom ta’siri kuchaygan jamiyatda eski odatlar, tillar va ijtimoiy aloqalar saqlanishi mumkin edi. Diniy maqsadda arab tilini o‘rganish mahalliy nutq yo‘qoldi degani emas. Eroniy, keyinchalik esa turkiy tillar kundalik va adabiy hayotning bir qismi bo‘lib qolgan. Natijadagi madaniyat bir aholini boshqasi bilan to‘liq almashtirish orqali emas, o‘zaro ta’sir orqali rivojlandi.

O‘zgarish Buxoroning tashqi yo‘nalishini ham yangiladi. Olim va savdogarlar islom olamiga yoyilgan tarmoqlarda qatnasha oldilar, shu bilan birga mahalliy dehqonchilik va tijorat tuzilmalari ahamiyatini saqladi. Diniy ilm ustozlar va muassasalarga obro‘ berdi. Bir paytlar voha hukmdorlari orasida mavqeini kelishgan shahar asta-sekin kitoblar, ilmiy silsilalar va ziyorat orqali ham tarqaladigan shuhratga ega bo‘ldi. Bu uzoq jarayon edi; keyingi muvaffaqiyatni istiloning dastlabki yillariga ko‘chirib tasvirlamaslik kerak.

Somoniylar saroyi, fors adabiyoti va shahar farovonligi

Somoniylar davri Buxoroga sharqiy islom olamining siyosiy va ilmiy geografiyasida alohida o‘rin berdi. Ismoil Somoniyning yuksalishi shaharni poytaxt sifatida mustahkamlashga yordam berdi; sulola hukmronligi esa Movarounnahrni janub va g‘arbdagi yerlar bilan bog‘ladi. Mintaqa hukmdorlari ancha mustaqil bo‘lsa-da, siyosiy qonuniylik xalifalik bilan aloqadorligicha qoldi. Buxoroning ahamiyati mahalliy hokimiyat va islom muassasalarining kengroq dunyosi o‘rtasidagi o‘rnida edi.

Saroy homiyligi shoirlar, olimlar va amaldorlar uchun imkoniyat yaratdi. Yangi fors tili yirik adabiy til sifatida rivojlandi, arab tili esa diniy va ilmiy yozuvdagi asosiy mavqeini saqladi. Rudakiyning Somoniylar saroyi bilan aloqasi ushbu muhitning eng mashhur ifodalaridan biridir. She’riyat tili, boshqaruv tili va bozorlarda gapirilgan tillar bir xil bo‘lishi shart emas edi. Madaniy poytaxt bir vaqtning o‘zida bir-biri bilan tutashgan bir necha til muhitini qo‘llab-quvvatlashi mumkin edi.

Bu obro‘ ortidagi amaliy ishni tasavvur etish foydali. Qo‘lyozma uchun qog‘oz, mohir ko‘chirish, tuzatish va muqovalash zarur edi. Ustozga shogirdlar, joy va qandaydir ta’minot kerak bo‘lgan. Saroy shoiri birdan o‘zgarishi mumkin bo‘lgan homiylik va siyosiy munosabatlarga bog‘liq edi. Kitoblar sotib olish, hadya, ta’lim va meros orqali ko‘chgan. Buxoroning ilmiy hayotini mashhur kishilar yutuqlari bilan birga shu moddiy infratuzilma ham saqlagan. Ilm o‘z iqtisodiyotiga ega shahar faoliyati edi.

Farovonlik siyosiy zaiflikni yo‘q qilmagan. Harbiy yetakchilar raqobati, sulolaviy nizolar va qo‘shni kuchlar bosimi Somoniylar davlatiga ta’sir etgan. Oltin davr haqidagi keyingi xotira uni aslidan barqarorroq ko‘rsatishi mumkin. X asr oxirida Somoniylar hokimiyati tugashi siyosiy tizimni o‘zgartirdi, ammo shakllangan muassasalar, matnlar va madaniy odatlarni o‘chirmadi. Keyingi hukmdorlar ilmiy obro‘si sulolaning o‘zidan tashqarida ham yashayotgan shaharni meros oldilar.

Imom Buxoriy va Ibn Sino: ikki xil ilmiy yo‘l

Imom Buxoriy nomi shaharni islom ilmiy an’analarining eng ta’sirchan yo‘nalishlaridan biri bilan bog‘laydi. IX asrda Buxoroda tug‘ilgan olim Payg‘ambar Muhammad haqidagi rivoyatlar — hadislar ustidagi faoliyati bilan tanildi. Uning ilmiy yo‘li ko‘plab safarlar va rivoyat uzatish zanjirlarini solishtirishni qamrab olgan. Bu geografik harakat muhim: Buxoro bilan bog‘liqlik tug‘ilgan joyni ko‘rsatadi, ilmiy ishning o‘zi esa ancha katta olamdagi uchrashuvlardan shakllangan.

Zamonaviy sayohat rejasida tug‘ilgan joy bilan dafn joyini aralashtirmaslik kerak. Imom Buxoriy qabri bilan bog‘liq asosiy yodgorlik Samarqand yaqinida. Buxoro tarixida uning merosini o‘rganish mumkin, lekin nomi bilan atalgan har bir yirik ziyoratgoh aynan shu shaharda deb o‘ylamaslik kerak. O‘rta asr olimlari hududlar o‘rtasida ko‘p safar qilgan; bugun ularni xotirlaydigan joylar hayotining turli bosqichlariga tegishli bo‘lishi mumkin.

Lotin an’anasida Avitsenna nomi bilan tanilgan Ibn Sino boshqa, ammo aloqador ilmiy yo‘nalishni ifodalaydi. U Buxoro yaqinida tug‘ilib, faoliyati boshqa joylarda davom etishidan oldin mintaqada dastlabki ta’limni olgan. Falsafa va tibbiyotni qamragan asarlari Markaziy Osiyodan ancha uzoqqa tarqalgan. Uning ilk ilmiy shakllanishi haqidagi xabarlarda Buxoro, jumladan Somoniylar davridagi bilim manbalariga kirish imkoniyati tilga olinadi. Uning hayoti kitob, ta’lim va siyosiy homiylik iste’dodli o‘quvchini keng bilimlar bilan uchrashtiradigan shaharning qimmatini ko‘rsatadi.

Bu ikki shaxsni umumiy «o‘rta asr dahosi» tushunchasiga singdirib yubormaslik kerak. Ular turli ilmiy maqsadlarni ko‘zlagan, turli usullardan foydalangan va boshqa-boshqa avlodlarga mansub bo‘lgan. Buxoro bilan umumiy aloqa mintaqa qo‘llab-quvvatlay olgan ilmning rang-barangligini namoyon etadi. Farqlarni tushuntiradigan tarix mashhur ismlar ro‘yxatidan mazmunliroq. U diniy maktab, qo‘lyozmalar to‘plami va tibbiy an’ana nega shahar merosining alohida qismlari ekanini anglashga ham yordam beradi.

Somoniylar maqbarasi: g‘isht me’morchiligini anglash

Somoniylar maqbarasi erta davr obidasini yaqindan o‘rganish uchun noyob imkoniyat beradi. Uning sodda ko‘rinishi aldamchi. Ixcham kvadrat inshoot, gumbaz va puxta joylashtirilgan ochiqlar yorug‘lik yo‘nalishiga qarab yuzi o‘zgaradigan binoni yaratadi. G‘isht bir vaqtning o‘zida qurilish materiali va asosiy bezak vositasidir. Ustalar alohida tashqi bezak qoplamasidan ko‘ra, chiqib turgan, ichkariga botgan va turli yo‘nalishda terilgan g‘ishtlar orqali naqsh hosil qilganlar.

Binoni aylanib ko‘rish bitta old tomondan olingan surat uning taassurotini to‘liq bera olmasligini ko‘rsatadi. Burchaklar, ravoqlar va gumbaz ostidagi galereya yaxlit massa bilan soya o‘rtasidagi o‘tishni o‘zgartiradi. Tuzilmani kvadrat asos va tepadagi yumaloq shaklning uyg‘unlashuvi sifatida anglash mumkin. Bu konstruktiv masala gumbazli me’morchilik tarixida takrorlanadi, ammo har bino uni o‘zicha hal qiladi. Bu yerda bezak o‘tishning o‘zini ko‘rinadigan tajribaga aylantiradi.

Obida odatda Somoniylar sulolasi va Ismoil Somoniy bilan bog‘lanadi. Lekin qurilish va dafnlarning aniq ketma-ketligini bitta sodda hikoyaga aylantirmay, ilmiy tadqiqotlar orqali o‘rganish kerak. Uning saqlanishi ham o‘z tarixiga ega. Qazish, konservatsiya va atroflarni ochish ishlari binoni qanday ko‘rishimizga ta’sir qilgan. Obodonlashtirilgan joydagi alohida turgan maqbara uning dastlabki shahar atrofini to‘liq qayta tiklash emas, zamonaviy namoyish usulidir.

Uni Buxoroning keyingi obidalari bilan solishtirish ayniqsa qiziq. Ulkan madrasa peshtoqlari balandlik, sirlangan rang va kirish yo‘nalishini ta’kidlash orqali ta’sir qiladi. Maqbara esa yaqinroq miqyosda ishlaydi va tashqi qismini aylanib yurishga undaydi. Bular oddiydan mukammalga bir yo‘nalishdagi taraqqiyot bosqichlari emas. Ular vazifa, homiylik, material va tarixiy sharoitga turli me’moriy javoblardir. Ilk bino keyingi koshinli shaharni oldindan bildirgani uchun emas, loyihasining puxta nazorati tufayli kuchli taassurot qoldiradi.

Qoraxoniylar homiyligi va Kalon minorasi

Movarounnahrda Qoraxoniylar Somoniylarni almashtirgach, Buxoro turkiy sulolaviy hokimiyat bilan shakllangan islomiy shahar muassasalari birga rivojlangan siyosiy dunyoga kirdi. Hukmdorlar xonadoni o‘zgarishi har bir amaldor, ustoz, savdogar yoki hunarmand almashtirilganini anglatmaydi. Shahar mavjud mahorat va tarmoqlarga tayanishda davom etdi. Yangi homiylar binolar orqali o‘z hokimiyatini ifodalab, ayni paytda oldingi avlodlar yaratgan jamiyatga suyanishlari mumkin edi.

1127-yilga mansub Kalon minorasi Buxoro markazida bu davr bilan eng ravshan me’moriy aloqani beradi. Balandligi uni shahar yo‘nalishlarini aniqlashda muhim qiladi: minora bir necha tomondan ko‘rinib, masjid hududini umumiy manzara bilan bog‘laydi. Yaqinroq qaralganda ayrim sayyohlar Markaziy Osiyo obidalaridan kutadigan uzluksiz rangli qoplama emas, g‘isht bezak tasmalari ko‘rinadi. Uzoqdan u mo‘ljal, yaqindan esa puxta ishlangan g‘isht inshootidir.

Minora haqidagi hikoyalarda ko‘pincha keskin voqealar, ayniqsa qatl yoki mo‘g‘ul istilochisining unga go‘yoki hayratlangani tilga olinadi. Bunday an’analar obidani hikoya qilish usulining bir qismiga aylangan. Ularni sanasi aniqlangan me’moriy dalillardan farqlash kerak. Har bir ommabop rivoyatni so‘zma-so‘z qabul qilmasdan ham minoraning saqlanishi hayratlanarli. Uning dastlabki diniy vazifasi va jome masjidi bilan aloqasi nega aynan shu yerda qurilganini tushunish uchun zarur.

Atrofdagi Poyi Kalon ansambli to‘liq Qoraxoniylar davriga tegishli emas. Asosiy saqlangan masjid va madrasa keyingi bosqichlarda bunyod etilgan. Bu maydonni tarixiy qatlamlarni o‘qish uchun qulay misolga aylantiradi. Turli asr binolari, ayniqsa keyingi homiylar eski mo‘ljalga ongli javob berganda, yaxlit ko‘rinish yaratishi mumkin. Mehmon yig‘ilgan qarorlar, ta’mirlar va almashtirishlarni ko‘radi. Bitta surat bu tarixni bir manzaraga siqadi; binolarni sanalari bilan o‘qish esa uni yana ochadi.

Mo‘g‘ullar istilosi va notekis tiklanish

1220-yilda mo‘g‘ullar Buxoroni egallashi katta uzilish bo‘ldi. Istilo haqidagi xabarlarda zo‘ravonlik, vayronalar va odamlarning majburiy ko‘chirilishi tasvirlanadi. Xorazmshohlar davlatiga qarshi keng yurish siyosiy hokimiyatni izdan chiqarib, shaharlarni ta’minlagan iqtisodiy tizimlarga zarar yetkazdi. Buxoro tajribasi mintaqaviy falokatning bir qismi edi, biroq keyingi tarixini shahar hayoti bir necha asrga to‘xtadi degan gapga keltirib bo‘lmaydi.

Tiklanish darhol ham, bir tekis ham kechmagan. Bozor katta obida qayta qurilishidan oldin qaytishi mumkin edi. Ekin yerlari shikastlangan mahalladan boshqacha sur’atda tiklangan. Hukmdorlar va harbiy kuchlar beqaror bo‘lsa ham, savdogarlar, diniy muassasalar va mahalliy ma’murlar faoliyatni qayta boshlashdan manfaatdor edi. Shahar yashashi ko‘plab shunday qarorlarga bog‘liq bo‘lgan. Siyosiy solnomalar kanal ochish, uy ta’mirlash va savdoni tiklashning sekin, uncha tomoshabop bo‘lmagan mehnatidan ko‘ra istiloni yorqinroq qayd etadi.

Mo‘g‘ullar hukmronligi ulkan hududlar o‘rtasida aloqalar ham yaratdi. Bu aloqalar istilo zo‘ravonligini bekor qilmaydi, ammo undan keyingi to‘liq yakkalanish tasvirini murakkablashtiradi. Yangi siyosiy sharoitda odamlar, usullar va axborot harakatlanishi mumkin edi. Markaziy Osiyo shaharlari bu tarmoqlarda turli o‘rin tutgan, taqdiri ham bir xil bo‘lmagan. Buxoroning keyingi diniy va ta’lim ahamiyati og‘ir uzilish hamda muassasalarni qayta qurishni qamragan tarixdan o‘sib chiqqan.

Vayronagarchilik haqida gapirganda qurbonlarning aniq sonlariga alohida ehtiyotkorlik kerak. O‘rta asr mualliflari ba’zan ko‘lam yoki axloqiy ma’noni yetkazish uchun juda katta raqamlar ishlatganlar. Azob-uqubatning tarixiy haqiqat ekanligi har bir sonni qabul qilishga bog‘liq emas. Mas’uliyatli bayon halokatni tan olib, dalillar chegarasini ham tushuntiradi. Sayohatchi uchun asosiy fikr shuki, ilk obidalarning nisbatan kamligi har bir yo‘qlikni tushuntiradigan bitta hodisa emas, uzoq zarar, qayta qurish va foydalanish o‘zgarishlari natijasidir.

Temuriylar Buxorosi va Ulug‘bek madrasasi

Temur saltanatining siyosiy tasavvurida Samarqand eng ko‘zga ko‘ringan o‘rinni egallagan, ammo Buxoro diniy ta’lim va shahar hayotining muhim markazi bo‘lib qolgan. Ikki shaharni qiyoslashda bu maqom farqi yordam beradi. Buxoroning saqlangan tarixiy markazi asosan Temuriylar saltanatini namoyish etuvchi majmua emas. Bugun uning qiyofasini belgilovchi me’morchilikning katta qismi XVI–XVII asrlarga mansub. Shunga qaramay, Temuriylar hissasi, ayniqsa Ulug‘bek madrasasida, muhimdir.

Odatda 1417-yilga mansub deb ko‘rsatiladigan madrasa Ulug‘bekning Samarqand va G‘ijduvon muassasalarini ham qamragan ta’lim homiyligi dasturiga kirgan. Bu shaharlar tarmog‘i bo‘ylab homiylikni tushunish yo‘lidir. Hukmdor bir necha joyda ilmni qo‘llab, o‘z asosiy qarorgohidan tashqarida ham qonuniy mavqe va ilmiy aloqalarni mustahkamlashi mumkin edi. Shuning uchun Ulug‘bekning astronom sifatidagi tanish timsoli yoniga uning hokim va muassasa homiysi vazifalarini ham qo‘yish kerak.

Madrasadagi ta’lim zamonaviy universitet bo‘limining aniq nusxasi emas, ustoz-shogird munosabatlariga tayangan. Diniy va huquqiy bilimlar markaziy edi, lekin muayyan muassasa ilmiy faoliyati ustozlari, resurslari va davriga bog‘liq bo‘lgan. Bino hovli atrofida yashash, o‘qish va ibodatni uyushtirgan. U me’moriy bayon bo‘lish bilan birga daromad, parvarish va obro‘sini saqlaydigan odamlarga muhtoj amaldagi muassasa edi.

Ko‘chaning narigi tomonida keyingi Abdulazizxon madrasasi turadi. Bu munosabat ikki davrni to‘g‘ridan to‘g‘ri taqqoslash imkonini beradi. Buxoroning yagona «to‘g‘ri» uslubini izlash o‘rniga, keyingi bino avvalgi qo‘shnisiga qanday javob berganini kuzating. Juft joylashuv bir necha asrni qamragan shahar makonini yaratadi. Naqsh, nisbat va sirt ishlovidagi farqlar bir xil o‘rta asr shahri nuqsonlari emas, homiylik va did o‘zgarishining dalillaridir.

Shayboniylar va Buxoroning siyosiy mavqei tiklanishi

XVI asr boshida o‘zbek Shayboniylar sulolasining yuksalishi Movarounnahrdagi kuchlar muvozanatini o‘zgartirdi. Muhammad Shayboniyxon istilolari Temuriy shahzodalar, jumladan Boburga qarshi chiqib, yangi hukmronlik tartibini o‘rnatdi. Bu o‘tish tarixi Buxoroni Samarqand, Farg‘ona vodiysi va hozirgi O‘zbekistondan tashqaridagi yerlar bilan bog‘laydi. Sulolaviy kurashlar sayohatchi bugungi xaritada ko‘radigan chegaralarga bo‘ysunmagan.

Buxoro Ubaydullaxon, keyinchalik Abdullaxon II davrida ayniqsa muhim bo‘ldi. Boshqaruv markazi sifatidagi roli diniy va savdo mavqeini mustahkamladi. Yangi binolar alohida homiylarni ulug‘lashdangina iborat emas edi. Masjidlar, madrasalar, hovuzlar, karvon inshootlari va bozorlar shahar tuzilishiga ta’sir qilgan. Savdo yo‘lini yaxshilagan hukmdor bir vaqtda daromad va obro‘ olishi mumkin edi. Ommaviy taqvodorlik va amaliy iqtisodiy siyosat ko‘pincha yaqin bog‘langan.

XVI asrdagi o‘zgarish Buxoro markazi nega alohida obidalar to‘plami emas, bog‘langan shahar muhiti sifatida sezilishini tushuntiradi. Muhim binolar kundalik harakat yo‘llari va chorrahalarda joylashgan. Savdo va diniy makonlar o‘zaro tutashgan. Talaba, savdogar va ibodat qiluvchi bir ko‘chalardan turli maqsadlarda o‘tishi mumkin edi. Mehmonlar qadrlaydigan makon tartibi rasmiy me’moriy loyiha bilan birga shu takroriy harakatlar orqali ham yaratilgan.

Davrni uzluksiz tinchlik sifatida ta’riflamaslik kerak. Shahzodalar raqobati, yurishlar va o‘zgaruvchan ittifoqlar davom etgan. Qurilish majburlash, soliqlar va urush ehtiyojlari bilan birga mavjud bo‘lishi mumkin edi. Ulkan madrasaga imkon bergan resurslar kengroq jamiyatdan kelgan. Homiylik va daromad o‘rtasidagi munosabatni o‘rganish har bir obidani faqat hukmdor saxovatiga bog‘lashdan to‘laroq tasavvur beradi. Bu ko‘pincha xonlar ismi ustun bo‘lgan tarixga dehqonlar, savdogarlar va hunarmandlarni ham qaytaradi.

Poyi Kalon: masjid, madrasa va jamoat hokimiyati

Poyi Kalonda minora, masjid va Mir Arab madrasasi umumiy makonda turli vazifalarni bajaradi. Masjid katta hovli va atrofdagi yopiq joylar bilan jamoaviy ibodatni ta’minlaydi. Madrasa diniy ta’limni o‘z me’moriy tuzilishi bilan birlashtiradi. Minora hududni tashqaridan tanishga yordam beruvchi tik mo‘ljal vazifasini bajaradi. Ularning munosabati yirik diniy markaz shahar manzarasi va yer sathidagi odamlar harakatini qanday tashkil qilganini ko‘rsatadi.

Kalon masjidining XVI asrdagi shakli ko‘lamni tushunish uchun ayniqsa foydali. Ta’siri faqat kirish peshtoqiga emas, konstruktiv bo‘linmalar takrori, ochiq hovli va soyali ravoqlar farqiga ham bog‘liq. Quyoshdan yopiq chekka qismga o‘tgan mehmon harorat, tovush va makonning yopilish darajasi ketma-ketligini his qiladi. Bu amaliy sifatlar loyihaning bir qismi edi. Obida faqat maydondan tomosha qilish uchun emas, jamoa foydalanishi uchun yaratilgan.

Taxminan shu davrda qurilgan Mir Arab hukmdor saroyiga ham ta’siri yetgan diniy shaxs bilan bog‘liq. Bu aloqa ma’naviy obro‘ va siyosiy homiylik munosabatini ko‘rsatadi. Muassasaning keyingi tarixi ham bor: XX asrda qayta ochilgach, u Sovet Ittifoqida ishlagan sanoqli rasmiy islom ta’lim markazlaridan biriga aylangan. Demak, uning ahamiyati fasadining yoshidan kengroqdir.

Madrasa diniy muassasa bo‘lib qolayotgani uchun ichki qismlari cheklanmagan muzey kabi ishlaydi deb taxmin qilmaslik kerak. Jamoat kirishi va maqbul xulqni shu joy uchun mas’ullar belgilaydi. Tirik muassasani ko‘rishning tarixiy qimmati aynan amaldagi foydalanish turizm bilan yonma-yon davom etishidadir. Hurmatli tashrif bir eshik talaba, ibodat qiluvchi va me’morchilikka qiziqqan sayyoh uchun turli ma’no anglatishini tan oladi.

Savdo gumbazlari, karvonsaroylar va pul iqtisodiyoti

Buxoroning savdo gumbazlari tijoratni ko‘cha tarmog‘ining muhim nuqtalarida jamlagan. Ularning nomlari pul ayirboshlash, bosh kiyimlar va zargarlik singari muayyan savdolarga aloqani saqlaydi. Bu nomlar iqtisodiy geografiyani tiklashga yordam beradi, ammo har bir do‘kon doimo faqat bitta mahsulot sotganining kafolati emas. Bozorlar talab, tartib-qoida va umumiy iqtisodiyot o‘zgarishiga moslashgan.

Gumbazli chorrahalar amaliy masalani hal qilgan. Ular gavjum kesishmadan harakat o‘tishini saqlagan holda yopiq savdo joyini yaratgan. Yorug‘lik tepadan va kirish yo‘llaridan tushgan, g‘isht esa quyosh ta’sirini yumshatgan. Me’morchilik xaridorlar mahsulotlarni solishtiradigan, sotuvchilar ko‘p piyoda oqimidan foyda ko‘radigan joyni shakllantirgan. Bu homiy nufuzi bilan birga shahar zichligi va iqlim belgilagan puxta savdo muhiti edi.

Karvonsaroylar va boshqa tijorat binolari boshqa ko‘lamdagi faoliyatni qo‘llagan. Safardagi savdogarlarga ombor, turar joy, hayvonlar, axborot va ishonchli odamlar kerak edi. Tovarni bir kishi Xitoydan O‘rta yer dengizigacha olib borishidan ko‘ra, u ko‘pincha bir necha qo‘ldan o‘tgan. Buxorodagi bitim uzoq yo‘lning bir bosqichi yoki faqat yaqin qishloqlar o‘rtasidagi aloqa bo‘lishi mumkin edi. Ipak yo‘lini faqat ipak uchun bitta yo‘l emas, almashinuvlar tarmog‘i deb tushunganda bu tushuncha foydali bo‘ladi.

Valyutalar va qiymat mezonlari farqlangan joyda sarroflarning o‘rni ayniqsa muhim edi. Tijorat hisob-kitob, qiymatni baholash va uzoq bozorlarni bilishni talab etgan. Kredit hamda shaxsiy munosabatlar tangalarning jismoniy harakati kabi ahamiyatli bo‘lishi mumkin edi. Shaharning savdo obro‘si shu kamroq ko‘rinadigan bilimlarga tayangan. Bozor binolarining saqlanishi bu dunyoni tasavvur qilishga imkon beradi, garchi ayrimlaridagi sayyohlik do‘konlari bugun boshqa iqtisodiy tizimga xizmat qilsa ham.

Joniylar shahri: Labi Hovuz va XVII asr homiyligi

Joniylar deb ham ataladigan Ashtarxoniylar XVII asr chegarasida Shayboniylarning o‘rnini egalladi. Buxoro davlatning yirik markazi bo‘lib qoldi, homiylar esa shakllangan shahar tarkibida qurilishni davom ettirdilar. Bu davr bugun shahar bilan eng ko‘p bog‘lanadigan inshootlardan ayrimlarini qo‘shdi. Shuningdek, me’morchilik tarixini faqat sulola bo‘yicha tushuntirish yetarli emasligini ko‘rsatadi: vazirlar, diniy arboblar va boshqa boy homiylar hal qiluvchi rol o‘ynashi mumkin edi.

Labi Hovuz bu munosabatlarning bir nechtasini ko‘rsatadi. Ansamblga oldingi Ko‘kaldosh madrasasi va Nodir Devonbegi bilan bog‘liq binolar kiradi. Hovuz makonga ijtimoiy va tabiiy markaz beradi, atrofdagi fasadlar esa uning turli chetlarini yaratadi. Binolarning barchasi bir paytda o‘ylanmagan. Ularning yig‘ilgan munosabati muvaffaqiyatli shahar joyi yagona umumiy reja bilan emas, bosqichma-bosqich qo‘shimchalar orqali ham paydo bo‘lishini eslatadi.

Nodir Devonbegi madrasasining bezagi qushlar va boshqa jonli tasvirlari islom san’ati haqidagi sodda farazlarga zid kelgani uchun ko‘p muhokama qilinadi. Islom dunyosi diniy me’morchiligini bitta o‘zgarmas tasvirlar lug‘ati boshqarmaydi. Homiylik, mahalliy amaliyot, vazifa va davr binoda nima ko‘rinishiga ta’sir qilgan. Muayyan tasvirni universal qoidaning tushunarsiz istisnosi sifatida emas, o‘z tarixiy sharoitida o‘rganish yaxshiroq.

Maydonning zamonaviy muhiti ham talqin talab qiladi. Kafelar, yoritish, suvenir savdosi va uyushtirilgan tomoshalar uning yirik sayyohlik maskani sifatidagi yaqindagi hayotiga tegishli. Ular joyni yoqimli qilishi mumkin, lekin XVII asr kundalik hayotini qayta yaratmaydi. Hozirgi davr ham yana bir qatlam deb tan olinganda tarixiy tashrif mazmunliroq bo‘ladi. Hovuz, atrofdagi obidalar va bugungi uchrashuv joyini bir paytga tegishli deb ko‘rsatmasdan ham qadrlash mumkin.

Mahallalar, hovlili uylar va ayollar mehnati

Mahobatli markazni ancha keng uy-ro‘zg‘or makoni ta’minlagan. Buxoro uylari odatda ichki hovliga qaratilgan bo‘lib, maxfiylik hamda issiq va ko‘cha shovqinidan ma’lum himoyani bergan. Tashqi devorlar sodda ko‘rinsa-da, ichkarida murakkab o‘ymakorlik, rangtasvir yoki ganch bezak bo‘lishi mumkin edi. Farq turli tomoshabinni aks ettirgan: uy ko‘chadan o‘tgan har kishiga boyligi yoki oilaviy hayotini ko‘rsatishi shart emas edi.

Hovlilar dam olish bilan birga uy ishlarini ham tartibga solgan. Taom tayyorlash, tozalash, oziq jamg‘arish, saqlash va bolalarni parvarishlash joy hamda mavsumiy moslashuvni talab etgan. Xonalar ob-havo va oila ehtiyojiga qarab turlicha ishlatilgan. Ayniqsa ishlab chiqarish uy ichida bo‘lsa, jamoat va uy faoliyati o‘rtasidagi ajralish mutlaq bo‘lmagan. Faqat masjid va saroylarga asoslangan tarix shaharni saqlagan mehnatning katta qismini ko‘rmay qoladi.

Saqlangan solnomalar hukmdorlar va erkak olimlarga e’tibor berganda ayollar hissasi ayniqsa oson chetda qoladi. To‘qimachilik, kashtachilik va uy ko‘nikmalarini avlodlarga uzatish iqtisodiy hamda madaniy hayotga kirgan. Saqlangan buyumlar mehnat, did, oilaviy munosabatlar va naqshlar tarqalishini ko‘rsatishi mumkin. Ammo ular yolg‘iz o‘zi yaratuvchining barcha sharoitini aytib bermaydi. Muzey talqini buyumlar yaratgan ko‘rinish imkoniyatini ham, dalil chegarasini ham tan olishi kerak.

Mahalla muassasalari xonadonlarni bir-biriga bog‘lagan. Mahalliy masjidlar, suv olish nuqtalari va kichik bozorlar takroriy uchrashuvlarni tashkil etgan. Mahalla shunchaki tor ko‘chalarning chiroyli naqshi emas edi. U hamkorlik, majburiyat va tengsizlikni qamragan ijtimoiy muhit edi. Turar joylar orasida yurgan mehmonlar bu muhitning zamonaviy davomiga kiradilar. Tinch yurish, odamlar yoki uy ichini suratga olishdan avval so‘rash shahar tarixida hanuz odamlar yashayotganini tan olish usulidir.

Buxoro yahudiylari va ko‘p tilli shahar madaniyati

Buxoro yahudiylari tarixi Buxoroga ham, Markaziy Osiyoning kengroq geografiyasiga ham mansub. Jamoa nomi uning barcha a’zolari faqat shu shaharda yashaganini anglatmaydi. Samarqand va boshqa shaharlarda ham jamoalar shakllangan. Ko‘pincha yahudiy-tojik tili yoki buxori atamasi bilan ifodalanadigan til an’analari ularni forsiy muhitga bog‘lagan, ayni paytda o‘z diniy va jamoaviy ifoda shakllarini saqlagan.

Yahudiy aholi savdo, hunarmandchilik va madaniy hayotda qatnashgan. Musulmon qo‘shnilar bilan munosabatlarda hamkorlik va umumiy amaliyotlar, shuningdek huquqiy cheklovlar va majburlash hollari bo‘lgan. Uzluksiz totuvlik haqidagi hikoya doimiy ajralish haqidagi hikoyadan aniqroq emas. Kundalik sharoit turli siyosiy tartiblarda o‘zgargan. Muayyan oila, sinagoga, maktab yoki kasbni o‘rganish ko‘p asrlik bag‘rikenglik haqidagi umumiy gapdan ko‘ra bu o‘zgarishlarni aniqroq ko‘rsatadi.

Musiqa jamoa chegaralaridan o‘tgan aloqalarni tushunish yo‘llaridan biridir. Ijrochilar, homiylar va tinglovchilar diniy o‘zligini saqlagan holda umumiy madaniy repertuardan foydalanishlari mumkin edi. Musiqiy bilim faqat nota yozuvi orqali emas, ustozlik va takroriy ijro orqali uzatilgan. Mato, taom va til ham zamonaviy etnik toifalarga to‘liq sig‘maydigan munosabatlar orqali ko‘chgan. Bunday almashinuvlar rang-barang shaharning odatiy faoliyatiga kirgan.

Ko‘chib ketish, ayniqsa so‘nggi o‘n yilliklarda, jamoaning Buxorodagi mavjudligini ancha o‘zgartirdi. Uning tarixi endi bir necha mamlakatdagi oilalar va muassasalar orqali davom etmoqda. Saqlangan sinagoga yoki uyni bir paytda mahalliy va dunyoga tarqalgan meros qismi deb tushunish kerak. Mehmonlar bu tarixdan saboq olishlari mumkin, lekin qolgan odamlarni eksponatga aylantirmasliklari yoki bugungi kichik aholi soni ularning shahar tarixidagi hissasini kamaytiradi deb o‘ylamasliklari lozim.

Amirlik, Ark va hukmdor hokimiyatining chegaralari

Mang‘itlar davrida Buxoro hukmdorlari amir unvonidan foydalanib, saroy mansablari, viloyat hokimlari va diniy muassasalar birikmasi orqali boshqarganlar. Ularning kuchi katta, ammo amalda cheksiz emas edi. Katta va xilma-xil hududni boshqarish muzokara, daromad va manfaati saroynikidan farq qilishi mumkin bo‘lgan odamlarning hamkorligini talab etgan. Amirlik ko‘pchilik turist ko‘radigan markazdan ancha uzoqdagi yerlar va jamoalarni ham qamragan.

Ark hukmdor hokimiyatini ko‘rinadigan qilgan. Uning baland o‘rni va mudofaa devorlari hukmdor hududini atrofdagi shahardan ajratgan. Ichkarida boshqaruv, marosim, ibodat va yashash vazifalari vaqt davomida o‘zgargan majmuani egallagan. Saqlangan qoldiqlarni yagona buzilmagan qadimiy saroy deb bo‘lmaydi. Qal’a qayta-qayta ta’mirlangan, qurilgan va zarar ko‘rgan. Uning tarixiy qimmati alohida xonada bo‘lgani kabi hokimiyat markazi vazifasining davomiyligida hamdir.

Saroy marosimi nazoratli kirish orqali ierarxiyani ifodalagan. Hukmdorga kim yaqinlasha olishi, qabul qayerda o‘tishi va amaldor makon bo‘ylab qanday yurishi siyosiy ma’noga ega edi. Binolar bu munosabatlarni uyushtirishga yordam bergan. Ayni paytda boshqaruv ko‘zga uncha tashlanmaydigan ishlar: hujjat yuritish, daromad yig‘ish, nizolarni ko‘rish va viloyat ma’murlari bilan aloqa saqlashga tayangan. Mahobatli hokimiyat marosimdan tashqarida qanday ishlaganini tushuntirish uchun ma’muriyat tarixi zarur.

Amirlik ijtimoiy tartibida qullik va keskin tengsizlik ham mavjud edi. Me’morchilik chiroyli ekani uchun bu mavzular sayohatchiga mo‘ljallangan bayondan yo‘qolmasligi kerak. Zo‘ravonlikni ham faqat zindonga bog‘langan shov-shuvli voqea sifatida ishlatmaslik lozim. Asirlik, mehnat, huquqiy maqom va jazolash haqiqiy odamlarga ta’sir qilgan hamda kengroq mintaqaviy tizimlarga kirgan. Muvozanatli tarix ustalikni qadrlash bilan birga saroy va elita muassasalari ishlagan tengsiz dunyoni ochiq ko‘rsatishi mumkin.

Rossiya ustunligi, Kogon va temir yo‘l davri

1868-yildagi harbiy mag‘lubiyatlar amirlik mustaqilligini keskin kamaytirdi. Rossiya ayrim yerlarni, jumladan Samarqandni qo‘shib oldi, Buxoro amiri esa kichraygan davlatni Rossiya ustunligi sharoitida boshqarishda davom etdi. Bu farq ikki shahar tarixidagi muhim tafovutni tushuntiradi. Buxoro Samarqand bilan bir paytda oddiy Rossiya viloyat markaziga aylanmagan. Amirlikning saqlanishi mahalliy hokimiyat va imperiya kuchi o‘rtasida boshqa munosabat yaratgan.

Shunga qaramay, savdo va transport o‘zgarishlari Buxoroni Rossiya imperiyasi iqtisodiyotiga yaqinroq tortdi. Temir yo‘l tovar va odamlar harakatini o‘zgartirdi, eski shahar markazidan tashqarida yangi muassasalar rivojlandi. Tarixda Yangi Buxoro bilan bog‘liq Kogon bu geografiyani ko‘rsatadi. Temir yo‘l manzili va tarixiy shahar bog‘langan, lekin alohida edi. Zamonaviy transport orqali kelgan mehmon siyosiy va iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lgan shu ajralish merosiga duch keladi.

Import tovarlari, banklar, aloqa va yangi bandlik shakllari mahalliy savdogarlar hamda hunarmandlar ishlaydigan muhitni o‘zgartirdi. Bu ba’zilarga imkoniyat, boshqalarga bosim yaratdi. «Modernizatsiya» tili shu noteng ta’sirni yashirishi mumkin. Temir yo‘l savdoni tezlashtirgan holda imperiya nazoratini kuchaytirib, iqtisodiy faoliyatni tashqi manfaatlarga yo‘naltirishi ham mumkin edi. Uning ahamiyatini faqat texnik yutuq sifatida ta’riflash bilan tugatib bo‘lmaydi.

Kechki amirlik saroylari va amaliy bezak san’ati ham tobora bog‘lanayotgan dunyoni aks ettiradi. Mahalliy hunarmandchilik bilan birga import buyumlar va Yevropa uslubiy ta’sirlari paydo bo‘ldi. Tarixiy markaz tashqarisidagi Sitorayi Mohi Xosa bu aloqalarni o‘rganish uchun ayniqsa qulay. Uning ko‘rinishi tanish o‘rta asr Buxoro timsolidan farq qiladi, ammo farqning o‘zi tarixiy ma’lumot beradi. Eski muassasalar va ijtimoiy ierarxiyalar kuchli bo‘lsa-da, amirlikning oxirgi o‘n yilliklari zamonaviy xalqaro muhitning bir qismi edi.

Islohotchilar, maktablar va Buxoro kelajagi uchun kurash

Odatda jadidchilik deb umumlashtiriladigan islohotchilik harakatlari Markaziy Osiyoda siyosiy va ilmiy sharoit o‘zgarishiga javoban rivojlandi. Buxoroda ta’lim haqidagi bahslar hokimiyat, iqtisodiy zaiflik va jamiyatning zamonaviy dunyodagi o‘rni haqidagi kengroq masalalar bilan bog‘landi. Yangi usul tarafdorlari o‘qish va boshqa fanlarni o‘qitishni o‘zgartirishni istadilar. Ular yozish, nashr etish, sayohat va yangi ommaviy munozaralar yaratish bilan shug‘ullandilar.

Abdurauf Fitrat bu intellektual o‘zgarishning eng ta’sirchan arboblaridan edi. Uning faoliyati ta’lim, islohotchilik bahsi, siyosiy ishtirok va ilmni qamragan. Ishlarining xilma-xilligi harakatni yagona yevropalashish talabiga keltirish nega noto‘g‘ri ekanini ko‘rsatadi. Islohotchilar islomiy, mintaqaviy va xalqaro manbalardan turlicha foydalanganlar. Ular o‘zaro kelishmagan, siyosiy vaziyat o‘zgarganda qarashlari ham yangilangan.

Islohotga qarshilik ham shunchaki bilim olishdan bosh tortishdan murakkabroq edi. Yangi maktablar va nashrlar mavjud ustozlar, muassasalar va obro‘ manbalariga da’vo qilishi mumkin edi. Amir hukumati nazorat va norozilik haqida o‘z tashvishlariga ega bo‘lgan. Kurashda kim dars beradi, kim to‘laydi, qaysi kitob o‘qiladi va qanday ochiq tanqidga yo‘l qo‘yiladi degan amaliy savollar qatnashgan. Ta’lim amirlik kelajagi haqidagi katta nizolar ifodalangan maydonga aylandi.

Rossiya inqilobi va keyingi fuqarolar urushi mavjud tanlovlarni o‘zgartirdi. Islohot umidlari, inqilobiy ittifoqlar va harbiy bosim ishtirokchilar nazorat qilishi qiyin bo‘lgan tarzda ta’sirlashdi. 1920-yilda amirlik tugashi har bir islohotchi dasturining oddiy amalga oshishi emas edi. Ko‘plab ziyolilar keyinchalik sovet qatag‘oniga uchradilar. Ularning hayotini muqarrar siyosiy natijaga silliq yurish emas, o‘zgaruvchan imkoniyatlar va cheklangan qarorlar tarixi sifatida tushunish to‘g‘riroq.

XX asr va meros shahrining shakllanishi

1920-yildagi Qizil armiya hujumi shaharga zarar yetkazib, amir hokimiyatini tugatdi. Keyin paydo bo‘lgan Buxoro Xalq Sovet Respublikasi o‘tish siyosiy tuzilmasi bo‘lib, Markaziy Osiyoning milliy-hududiy qayta tashkil etilishi bilan almashdi. Buxoro sovet O‘zbekistonining bir qismiga aylandi. O‘zgarishlar yer va binolar egaligi, ta’lim tashkiloti va dinning jamoatdagi o‘rniga ta’sir qildi. Shahar o‘tmishini tushuntirish tili ham o‘zgardi.

Diniy binolar yangi vazifa oldi, ko‘plab muassasalar ularni ta’minlagan iqtisodiy asosdan ayrildi. Shu bilan birga arxeologiya, hujjatlashtirish va restavratsiya tarixiy me’morchilikka qiziqishning yangi shakllarini yaratdi. Bu jarayonlar muhim binolarni saqlashi, ayni paytda ularni oldingi hayotining ayrim tomonlaridan ajratishi mumkin edi. Bir paytlar foydalangan jamoa yoki muassasa o‘zgargan bo‘lsa ham, obida san’at tarixi obyekti sifatida yashab qolishi mumkin edi.

Shu sabab restavratsiya mehmon ko‘radigan tarixning bir qismidir. Almashtirilgan g‘isht, yangilangan koshin, mustahkamlangan poydevor va ochilgan atrof bino ko‘rinishiga ta’sir qiladi. Asrash har bir yuzaga tegmaslik degani emas, ammo mas’uliyatli izoh asl materialni keyingi ishlar bilan farqlashi kerak. Benuqson fasad surati shikastlangan sirtdan ko‘ra ko‘proq tarixiy haqiqiylikni ko‘rsatishi shart emas. Ko‘rinadigan eskirish ham binoga hech qachon ta’mir qilinmaganini avtomatik isbotlamaydi.

1993-yildagi Butunjahon merosi e’tirofi tarixiy markazga yaxlit shahar sifatida xalqaro e’tibor keltirdi. Amaliy vazifa mashhur obidalarni parvarishlashdan kengroq. Turar joylar, an’anaviy qurilish mahorati, suv qochirish, transport, tijorat bosimi va aholi ehtiyojlari nimalar saqlanishiga ta’sir qiladi. Buxoro kelajagi bu masalalarni birgalikda ko‘ra bilishga bog‘liq. Alohida obidalar turgan bo‘lsa ham, shahar muhim tarixiy aloqalarni yo‘qotishi mumkin. Shuning uchun ularni bog‘lovchi ko‘chalar va oddiy uylar mashhur manzara kabi e’tiborga loyiq.

Buxoro tarixini piyoda anglash

Ilk islom davrini ko‘rish uchun Somoniylar maqbarasidan boshlang, keyin boshqaruv va sulolaviy hokimiyatni o‘rganish uchun Arkka boring. Poyi Kalonga o‘tib, binolarini sanalariga qarab solishtiring. Savdo gumbazlari bo‘ylab juft madrasalar va Labi Hovuzga yurish savdo hamda homiylik keyingi shaharni qanday tashkil qilganini tushunishga yordam beradi.

Har bir hovli ochiq yoki har bir ekspozitsiya o‘zgarmas bo‘lishini kutmang. Sayr davomida aniqroq savol berish uchun xronologiyadan foydalaning: nima saqlangan, nima qayta tiklangan, qurilishga kim pul bergan va odamlar atrofdagi makondan qanday foydalangan? Amaliy yo‘nalish uchun Buxoro bo‘yicha sayohat qo‘llanmamizni davom ettiring.

Manbalar va qo‘shimcha o‘qish

O‘zbekiston tarixini o‘rganishda davom eting

Barcha 17 shahar tarixi · Samarqand · Xiva (ingliz tilida) · Toshkent (ingliz tilida)

Suratlar asl sahifadan saqlandi; mualliflar va litsenziyalar har bir rasm ostida ko‘rsatilgan.