Samarqanddagi Xoja Zudmurod masjidi: tarix va me’morchilik
«Hoja Zudmurod Mosque: A 19th-Century Timeless Spiritual Landmark in Samarkand»
Xoja Zudmurod masjidi Samarqandning mahallalar, yog‘och ayvonlar va mahalliy rivoyatlar bilan bog‘liq qiyofasini ko‘rsatadi. U tarixiy shaharda, Registonning shimol tomonida joylashgan. Majmua turli davrlarda shakllangan: qadimiy ziyoratgoh haqidagi hikoyalar XIX asr me’morchiligi hamda keyingi ta’mir izlari bilan yonma-yon turadi.
Nomi va rivoyatlar
Masjid nomi Xoja Ziyomurod shaklida ham uchraydi. Mahalliy an’anada Zudmurod nomi tilakning tez amalga oshishiga umid bilan bog‘lanadi. Bu e’tiqodiy tushuncha bo‘lib, tashrif buyuruvchiga natija va’da qilish uchun asos emas.
Majmua bilan Hazrati Jirjis haqidagi rivoyat ham bog‘liq. Ushbu hikoyaga ko‘ra, e’zozlangan qoldiqlar Amir Temur davrida Samarqandga keltirilgan. Bunday rivoyatlar maskanning odamlar hayotidagi ma’nosini ochadi. Biroq ular qurilish sanalari yoki tarixiy voqealarning mustaqil isboti sifatida qabul qilinmaydi.
Qurilishning turli davrlari
Bu hududning tarixi Samarqandda islom yoyilgan dastlabki davrlar bilan bog‘lanadi. O‘lkashunoslik tavsiflarida avvalgi inshootlarning izlari tilga olinadi. Shu bilan birga, taxmin qilinadigan qadimiy asos yoshini hozirgi binoning barcha qismlariga tatbiq etish to‘g‘ri emas.
Bugungi qiyofada XIX asrdagi qayta qurish ishlari muhim o‘rin tutadi. Ayvon va minora bilan bog‘liq me’moriy yechimlar shu tarixiy qatlamni ko‘rsatadi. Keyingi ta’mirlarda yopmalar hamda ayrim bezak qismlari o‘zgargan. 1992-yildagi ishlar restavratsiyaning bir bosqichi bo‘lgan; ularni tekshiruvsiz eng so‘nggi ta’mir deb atash mumkin emas.
Me’moriy detallar
Bu yerda ulkan tantanavor maydondan ko‘ra ixcham, mahallaga mos makon muhim. Ayvon hovli bilan namoz o‘qiladigan xona o‘rtasida o‘tish joyini hosil qiladi. Yog‘och ustunlar va naqshli shift ustalarning ishini yaqin masofadan kuzatish imkonini beradi.
Geometrik shakllar, o‘simliksimon naqshlar va ranglar uyg‘unligiga e’tibor bering. Yog‘och, ganch va g‘isht birgalikda ishlatilgan joylarda materiallarning farqi yaxshi bilinadi. Ayvon soyasi, ustunlar oralig‘i va binoning atrofdagi ko‘chalar bilan aloqasi ham uning me’moriy ta’sirini belgilaydi.
Tashrifni rejalashtirish
Masjid diniy makon ekanini hisobga oling. Ichkariga kirish imkonini joyida so‘rang, yopiq kiyim tanlang va ibodatga xalaqit bermang. Odamlarni yoki ichki xonalarni suratga olishdan oldin ruxsat oling. Har bir hovli istalgan vaqtda erkin tomosha uchun ochiq bo‘lavermaydi.
Mahalla me’morchiligini ulkan shahar ansambli bilan taqqoslash uchun tashrifni Registon maydoni bilan birlashtirish mumkin. Yog‘och ayvonning yana bir ifodali namunasini Hazrati Xizr masjidida ko‘rasiz. Shu tarzda Samarqandning mashhur fasadlari ortidagi kundalik diniy hayotga ham nazar tashlaysiz.
Manbalar
Suratlar asl maqoladan saqlandi; ma’lum mualliflar va arxiv sanalari izohlarda ko‘rsatilgan.
