Xivadagi Polvon darvoza va savdo mahallasi

Polvon darvoza — Ichan qal’aning sharqiy kirishi va tarixiy obidalarga boy mahallaning boshlanishi. Mudofaa darvozasi yopiq savdo yo‘lagi bilan birlashgan, yonida hammom, masjid, madrasa va saroy joylashgan. Tashrifni faqat ravoq bilan cheklamaslik kerak.

Nom va qurilish bosqichlari

Nom xivalik shoir, polvon va e’zozlangan ma’naviy homiy Pahlavon Mahmud bilan bog‘lanadi. «Pahlavon» so‘zi kuchli bahodir yoki kurashchi ma’nosini beradi. Shuning uchun darvoza nomi shahar geografiyasi bilan birga mahalliy xotirani ham ifodalaydi.

Madaniy meros tavsifida kirish tepasidagi hijriy 1221-yil milodiy 1806-yilga mos deb beriladi. Majmua yakunlanishi 1835-yil va Olloqulixon bilan bog‘lanadi. Xivaning ko‘plab binolari kabi darvoza ham bosqichma-bosqich shakllangan.

Savdo tarixining og‘ir tomoni

Tarixiy ma’lumotlar darvoza atrofi XIX asrda bekor qilinishidan oldingi qul savdosi bilan bog‘liq bo‘lganini aytadi. Bu yerda farmonlar e’lon qilingan va ommaviy jazolar ham o‘tkazilgan. Zo‘ravonlikni qiziqarli bezakka aylantirmay, mavzuni vazmin va aniq tushuntirish muhim.

Savdo farovonligi tengsizlik va majburlash bilan yonma-yon mavjud bo‘lgan. Shu tomonni anglash tashrifni faqat chiroyli karvon va qimmat tovarlar haqidagi hikoyadan ko‘ra tarixiy jihatdan boyitadi.

Gumbazlar ostidagi yo‘lak

Kirishni ikki tomondan, devor bilan bog‘lanishi va yopiq bo‘limlar ketma-ketligini kuzating. Tavsiflarda yo‘lak olti gumbaz zanjiri ostidagi tosh yotqizilgan ko‘chaga o‘xshatiladi. Qo‘shni xonalar savdo va xizmat vazifalarini bajargan.

Darvoza shahar infratuzilmasi edi: harakatni boshqargan, soya bergan, savdoni mudofaa bilan birlashtirgan. Yorug‘ ko‘cha bilan salqin yo‘lak farqi quruq iqlimda me’morchilik qanday ishlaganini his qilishga yordam beradi.

Darvoza atrofi

Yaqindagi Oq masjid oq sirt, gumbaz va yog‘och detallar orqali tantanali koshinlarga sokin muqobil yaratadi. Anushaxon hammomi savdo mahallasining maishiy muassasalarini eslatadi; ko‘rish imkoniyatini alohida so‘rang.

Olloqulixon madrasasi, tim, karvonsaroy va Qutlug‘ Murod inoq madrasasi ta’lim, savdo va safar aloqalarini ko‘rsatadi. Toshhovli esa saroy hayotini qo‘shadi.

Mahallani qanday ko‘rish kerak?

Avval darvozadan o‘ting, keyin odamlar yo‘lini to‘smasdan detallarni kuzating. Butun hududga bitta suratdan ko‘proq vaqt ajrating: tor ko‘chalar va binolar orasidagi o‘tishlar fasadlar kabi muhim.

Har bir obidaning chiptasi va kirish tartibini alohida aniqlang. Xususiy yoki xizmat xonalariga kirmang, ruxsat etilgan yo‘lsiz devorlarga chiqmang. Tarixiy qoplamada qulay oyoq kiyim kerak; harakatlanish cheklangan bo‘lsa, ostona va yo‘lak kengligini oldindan tekshiring.

Aholi va savdogarlarni rozilik bilan suratga oling. Diniy joylarda kiyinish va osoyishtalik talablariga rioya qiling. Umumiy yo‘nalishni Ichan qal’a qo‘llanmasidan topasiz.

Manbalar

• UNESCO World Heritage Centre: Itchan Kala
• Meros.uz: Palvan Darvaza
• Meros.uz: Itchan Kala
• Meros.uz: Oq Mosque in Khiva
• whc.unesco.org
• whc.unesco.org

Asosiy surat: Palvan Darvoza 02.jpg — Bgag, Wikimedia Commons, CC0.