Xivadagi Sherg‘ozixon madrasasi: tarix va ilm

Sherg‘ozixon madrasasi Ichan qal’ada, Pahlavon Mahmud maqbarasi yonida joylashgan. U Xivaning ayrim keyingi binolaridek dabdabali emas, ammo ta’lim, adabiyot, hokimiyat va majburiy mehnatning og‘ir tarixini bir joyda birlashtiradi.

Asos solinishi va tarixiy muhit

Obida XVIII asr boshiga mansub. Meros tavsiflarida 1718–1720-yillar atrofidagi sanalar uchraydi. Buyurtma Sherg‘ozixon va Xuroson hamda Mashhad tomon yurish bilan bog‘lanadi.

Tarixiy hikoyalarda qurilishda asirlar ishlatilgani, hukmdor ish tugagach ularga ozodlik va’da qilgani aytiladi. Bu voqea xon hokimiyati ostidagi zo‘ravonlik va qaramlikni ochadi. Uni chiroyli bino yaratilishining romantik afsonasiga aylantirish to‘g‘ri emas.

Manbalar xonning o‘limi va qurilish yakuni ketma-ketligini turlicha beradi. Ayrimlari o‘limni ish paytidagi qo‘zg‘olon bilan bog‘laydi, boshqalari majmua tugashini keyinroqqa qo‘yadi. Shu sababli aniq xronologiyani soddalashtirmaslik kerak. Hukmdor maqbarasi ansamblning g‘arbiy qismiga kiritilgan.

Ilm va adabiyot markazi

Madrasa turkman adabiyotining yirik namoyandasi Maxtumquli bilan bog‘liqligi orqali ham tanilgan. Meros materiallari uning o‘qishi yoki ta’lim faoliyatini shu muassasa bilan aloqador deb ko‘rsatadi. Bu Xiva ilmiy hayoti bir shahar doirasidan ancha keng bo‘lganini eslatadi.

Bu yerda talabalar yashashi, dars, ibodat va diniy bilimlarni yetkazish birlashgan. Hozirgi ko‘rgazmalar o‘zgarishi mumkin; muayyan ekspozitsiyani tekshirmasdan tashrifning kafolatlangan qismi deb bo‘lmaydi.

Ixcham me’morchilik

Asosiy bino ko‘proq bir qavatli, kirish qismi esa ikki qavati bilan ajraladi. Hovli, hujralar, ravoqli xonalar va ayvonlar o‘quv hayotiga mos makon yaratadi.

Ko‘rish mumkin bo‘lsa, peshtoq va tarixiy yozuvdan boshlang. Bitik shunchaki naqsh emas, qurilish va buyurtmachi xotirasini saqlovchi manbadir. Uning tarjimasini muzey izohi yoki malakali gid bilan tekshirish foydali.

Hovlida eshiklar takrorlanishi, ochiq joy va soyali xonalardagi yorug‘lik farqini kuzating. Hujralarning kichik hajmi talabalar turmushini umumiy fasad suratidan ko‘ra yaxshiroq tasavvur qilishga yordam beradi.

Sayr rejasi

Yaqin obidalar bilan birga shoshilmay ko‘rishga vaqt ajrating. Ichki xonalar, ko‘rgazma va chipta tartibini tashrif oldidan aniqlang. Ostona va notekis qoplamada qulay oyoq kiyim kerak; ayrim qismlar qulayligini oldindan so‘rang.

Osoyishtalik, kiyinish va suratga olish qoidalariga rioya qiling. Tarixiy yog‘ochga tegmang, yopiq xonalarga kirmang. Yonidagi ziyoratgohda ibodat qilayotganlarga hurmat ko‘rsating.

Pahlavon Mahmud maqbarasi ta’lim mavzusini xotira va ziyorat bilan to‘ldiradi. Juma masjidi boshqa ichki makonni ko‘rsatadi. Kengroq muhitni Ichan qal’a qo‘llanmasi orqali o‘rganing.

Manbalar

• Shergazi-Khan Madrasah, Khiva — Meros.uz
• Itchan Kala — UNESCO World Heritage Centre
• Itchan Kala monument list — UNESCO World Heritage Centre
• Khorezm region travel itinerary — Uzbekistan Travel
• www.meros.uz
• www.meros.uz

Asosiy surat: Shergʻozixon madrasasi.jpg — Oybarchin0302, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.