Buxoro sayohat qo‘llanmasi: eski shahar va asosiy obidalar
Featured photo: 2012 Bukhara 8043235697.jpg by Mats Skölving from Stockholm, Sweden, Wikimedia Commons. CC BY-SA 2.0. Resized for display.
Buxoro Markaziy Osiyodagi tarixiy qiyofasi eng yaxlit saqlangan shaharlardan biridir. Bu yerda obidalar alohida arxeologik bog‘ ichida emas, ko‘chalar, hovlilar, savdo toqlari va mahalla hayoti bilan uzviy bog‘langan. UNESCO tarixiy markazni X–XVII asrlarda shakllangan o‘rta asr Markaziy Osiyo shahrining katta qismi saqlangan ajoyib namunasi sifatida tavsiflaydi.
Ushbu qo‘llanma Buxoroni yaxlit shahar muhiti sifatida ko‘rishga yordam beradi. Mashhur minora, qal’a va madrasalar muhim, biroq ular orasidagi yo‘llar, ko‘chalarning o‘zgarib boruvchi ko‘lami, hunarmandchilik va ibodat hayoti ham diqqatga sazovor. Ikki to‘liq kun asosiy obidalar uchun yetadi; uchinchi kun shaharni shoshilmasdan his etish imkonini beradi.
Buxoroning tarixiy ahamiyati
Buxoro Ipak yo‘llaridagi savdo va madaniyat markazi sifatida rivojlanib, islom ilmining yirik o‘choqlaridan biriga aylandi. Saqlangan shahar manzarasida Somoniylar va Qoraxoniylar davri, Ulug‘bek bilan bog‘liq temuriylar merosi, Shayboniylar va keyingi hukmdorlar davridagi keng qurilish ishlari aks etadi.
Tarixiy markaz 1993-yilda UNESCO Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Uning qimmati faqat alohida binolarda emas, fuqaroviy, savdo, turar joy va diniy me’morchilikning o‘zaro aloqasida hamdir. Shu sababli piyoda yurish shahar tuzilishini anglashning yaxshi usuli: yo‘lning o‘zi uning qanday tashkil topganini ko‘rsatadi.
Asosiy obidalar
Sayrni hukmdorlarning mustahkamlangan qarorgohi — Ark qal’asidan boshlang. Keyin Bolo Hovuz va Somoniylar bog‘ini ko‘ring. Ismoil Somoniy maqbarasi naqshli g‘isht terishning ifoda imkoniyatlarini namoyish etadi.
Poyi Kalon ansambli Buxoroning ulug‘vor markazidir. U Kalon minorasi, Kalon masjidi va Mir Arab madrasasini birlashtiradi. Sharqroqda savdo toqlari Labi Hovuzga olib boradi; bu ansambl eski shaharning ijtimoiy markazlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Batafsil maqolalar: Ark qal’asi, Somoniylar maqbarasi, Poyi Kalon va Labi Hovuz.
Madrasalar, masjidlar va savdo toqlari
Ulug‘bek va Abdulazizxon madrasalari yuzma-yuz joylashgan: ularni taqqoslash bezak didining vaqt o‘tishi bilan o‘zgarganini ko‘rsatadi. Mag‘oki Attor shahardagi eng qadimiy masjid joylaridan birining tarixiy qatlamlarini saqlaydi. Kichikroq va keyinroq qurilgan Chor Minor to‘rt burchak minorasi tufayli tanilgan.
Toqi Zargaron, Toqi Telpakfurushon va Toqi Sarrofon ixtisoslashgan savdo faoliyatini eslatadi. Gumbazli inshootlar issiqni yumshatib, muhim chorrahalardagi harakatni tartibga solgan. Hozir do‘konlarning ko‘pi sayyohlarga xizmat qiladi, ammo diqqat bilan ko‘rsangiz, mahalliy hunar an’analari bilan bog‘liq kashta, metall buyumlar, miniatyura, mato va o‘ymakorlik asarlarini topasiz.
Ikki kunlik amaliy yo‘nalish
Birinchi kun: Arkdan Bolo Hovuz va Somoniylar maqbarasiga boring, so‘ng kechki yorug‘lik uchun Poyi Kalonga qayting. Ikkinchi kun: Labi Hovuzdan boshlang, savdo toqlari orqali juft madrasalarga o‘ting, keyin Chor Minor yoki hunarmand ustaxonasiga yo‘l oling. Bu tartib markaziy yo‘lakdan ortiqcha qayta-qayta yurishni kamaytiradi.
Uchinchi kunga Bahouddin Naqshband majmuasi, Chor Bakr, Sitorai Mohi Xosa yoki Fayzulla Xo‘jayev uy-muzeyini qo‘shish mumkin. Ular ulug‘vor markazdan tashqaridagi tarixni ham ochadi. Ayniqsa piyoda aylaniladigan hududdan uzoq joylar uchun transport va kirish tartibini mahalliy joyda aniqlang.
Amaliy maslahatlar
Markaziy Buxoroning ko‘p obidalari piyoda ko‘rishga qulay. Erta boshlang, kunning eng issiq paytida dam oling va g‘ishtli fasadlar iliq tusga kiradigan quyosh botishi oldidan sayrni davom ettiring. Qulay poyabzal zarur: yo‘l qoplamasi notekis bo‘lishi mumkin.
Masjid, madrasa va maqbaralarning alohida kirish qoidalari hamda chiptalari bo‘lishi mumkin. Ta’mirlash ishlari yo‘nalishlarni o‘zgartirishi mumkin. Ish vaqti, narxlar, yopiq hududlar va suratga olish qoidalarini rasmiy kassa, muzey yoki turar joyingizda aniqlang. Ibodat joylarini hurmat qiling, tarixiy inshootlarga tirmashmang va odamlarni yaqindan suratga olishdan oldin ruxsat so‘rang.
Ko‘p so‘raladigan savollar
Buxoroga necha kun ajratish kerak?
Asosiy obidalar uchun ikki to‘liq kun. Uch kun muzeylar, ustaxonalar va eski markazdan tashqaridagi joylarni ham ko‘rishga imkon beradi.
Tarixiy markazni piyoda aylanish mumkinmi?
Ha, asosiy maskanlar ixcham hududda. Yozgi issiq va notekis yo‘llar tufayli sekinroq yurish ma’qul.
Buxoro UNESCO ro‘yxatiga qachon kiritilgan?
Buxoroning tarixiy markazi 1993-yilda ro‘yxatga olingan.
Manbalar va tahririyat izohi
O‘zbekcha matn Travel Guide Samarkand nashrining inglizcha qo‘llanmasi asosida tayyorlandi. Asl maqolaning asosiy manbalari quyida keltirilgan. Amaliy ma’lumotlarni safarga yaqin vaqtda yana tekshiring.
Sayohatni Xiva qo‘llanmasi va tarixiy shaharlar ro‘yxati bilan davom ettiring.
Asosiy surat: 2012 Bukhara 8043235697.jpg by Mats Skölving from Stockholm, Sweden, Wikimedia Commons. CC BY-SA 2.0. Ko‘rsatish uchun o‘lchami o‘zgartirilgan.
