Xivadagi Sayid Alovuddin maqbarasi

Sayid Alovuddin maqbarasi Ichan qal’a ichidagi kichik ziyoratgohdir. Oddiy g‘ishtli tashqi ko‘rinish ortida nafis koshinli dahma joylashgan. Bu yerda shoshilmaslik kerak: ixcham makon va ustalarning nozik ishi Xorazmdagi ziyorat hamda tasavvuf an’anasini ochadi.

Tarixiy qatlamlar

Sayid Alovuddin mahalliy an’anada diniy ustoz va so‘fiy shayx sifatida eslanadi. Vafoti odatda 1303-yilga sanaladi. Maqbara XIV asr bilan bog‘lanadi, ammo dastlabki qurilishning aniq vaqti to‘liq ravshan emas. U vafotidan bir necha o‘n yil keyin bunyod etilgan degan qarash ham bor.

Rivoyat maqbara yaratilishini Sayid Alovuddinning shogirdi deb ataladigan Amir Kulol bilan bog‘laydi. Ommabop tavsiflarda «quruvchi», «me’mor» va «homiy» atamalari bir xil qo‘llanmaydi. Shu sababli bu nisbatni an’anaviy tarixiy bog‘lanish sifatida bayon qilish ma’qul.

Bino bir necha bor ta’mirlangan. XIX asrda ziyorat va ibodat uchun kichik xona qo‘shilgan. Olloqulixon davridagi 1825-yil restavratsiyasi haqidagi tavsif kirish, tokchalar, pol va suvoqni tilga oladi. Hozirgi ko‘rinish eski asos bilan keyingi o‘zgarishlarni birlashtiradi.

Ikki xona

Dafn joyi bo‘lgan go‘rxona bilan tashrifchilar uchun ziyoratxonani farqlang. Bu bo‘linish marhum xotirasi va davom etuvchi ziyorat amaliyoti qanday uyg‘unlashganini ko‘rsatadi.

Tashqarida dabdabali mozaika deyarli yo‘q. Kichik g‘isht hajm va gumbaz shakllari ichkaridagi asosiy badiiy detal uchun sokin fon yaratadi. Tashqi soddalik bilan ichki bezak o‘rtasidagi farq obidaning muhim xususiyatidir.

Koshinli dahma

Ko‘tarilgan qabr usti inshooti yashil, ko‘k, firuza va oq tusli sirlangan plitkalar bilan qoplangan. O‘simliksimon naqshlar bo‘rtma ishlangan. Bu usul boshqa ko‘plab obidalardagi tekisroq geometrik bezakdan farq qiladi.

Gullar takrorlanishi, och rangli yozuvlar va tuslarning almashishiga qarang. Mayda ko‘lam muhim: bitta umumiy surat barcha detallarni bermaydi. Koshinlarga tegmang va surat uchun to‘siqlardan egilmang. Dahma bir vaqtning o‘zida e’zozlanadigan joy va tarixiy ashyodir.

Tashrif tartibi

Kirish ochiq bo‘lsa, odatda 15–30 daqiqa yetadi. Ibodat paytida ziyoratchilarga vaqt va joy bering. Tashrifni shovqinli suratga olishga aylantirmang, odobli va yopiqroq kiyim tanlang.

Kirish qoidalari, Ichan qal’a umumiy chiptasi, suratga olish hamda ta’mirlash cheklovlarini joyida tekshiring. Chaqnoqni faqat ruxsat bilan ishlating. Kichik xonalar, ostona va notekis yo‘l harakatlanishi cheklangan mehmonlarga qiyinchilik tug‘dirishi mumkin; oldindan aniqlashtirish foydali.

Sayrni davom ettirish

Ixcham ziyoratgohni hashamatliroq Pahlavon Mahmud maqbarasi bilan solishtiring. Juma masjidi yog‘och ustunlar va xira yorug‘lik orqali boshqa muhit yaratadi. Obidalar orasida Ichan qal’a ko‘chalariga ham vaqt ajrating: atrofdagi shahar maqbaraning o‘rnini tushunishga yordam beradi.

Manbalar

• UNESCO World Heritage Centre: Itchan Kala
• Meros.uz: Sayid Allauddin Mausoleum, Khiva
• Meros.uz: Sayid Olovuddin Mausoleum, historical description
• whc.unesco.org
• www.meros.uz
• www.meros.uz

Asosiy surat: Sayid Alaouddine mausoleum general view from outside.JPG — Faqscl, Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0.