← O‘zbekistonning tarixiy shaharlari
Farg‘ona qadimiy vodiy nomini olgan, ammo hozirgi shahar nisbatan yosh. 1876-yilda Yangi Marg‘ilon sifatida asos solingan shahar Rossiya Qo‘qon xonligini egallagach ma’muriy markaz bo‘lib rivojlandi. Keng ko‘chalari, bog‘lari va jamoat binolari atrofdagi eski shaharlardan boshqa tarixni aytadi.
Farg‘onani tushunish shu farqdan boshlanadi. Hududning qadimgi tarixi ko‘plab manzilgoh va arxeologik joylarga tegishli; uni to‘liq XIX asrda asoslangan shaharga yozib bo‘lmaydi.
Farg‘ona tarixiga qisqacha nazar
- 1876-yilgacha: vodiyda manzilgoh, dehqonchilik va savdoning uzoq tarixi bor; hozirgi shahar keyingi rejali shaklida hali mavjud emas.
- 1876-yil: Qo‘qon xonligi Rossiyaga qo‘shib olingach Yangi Marg‘ilon tashkil etiladi.
- 1907-yil: shahar Skobelev deb qayta nomlanadi.
- 1924-yil: Farg‘ona nomini oladi.
- Sovet davri: boshqaruv, sanoat, ta’lim va uy-joy kengayishni rag‘batlantiradi.
- 1991-yildan: Farg‘ona mustaqil O‘zbekistonda mintaqaviy markaz sifatida davom etadi.
Farg‘onaning uch ma’nosi
Farg‘ona nomi vodiy, ma’muriy viloyat yoki zamonaviy shaharni anglatishi mumkin. Ular geografik tutashadi, ammo yagona xronologiyaga ega emas. Vodiy hozirgi shahar 1876-yilda yaratilishidan ancha oldin muhim manzilgohlarga ega edi. Qadimgi Farg‘ona qaydini o‘rta asr hukmdori, olimi yoki karvoni zamonaviy Farg‘ona ko‘chalariga kelganining dalili deb bo‘lmaydi.
Bu farq mintaqa joylari birga taqdim etiladigan turizmda ayniqsa muhim. Marg‘ilon ipak ustaxonalari, Qo‘qon saroyi va Rishton kulolchilik an’analari o‘z shaharlariga mansub. Farg‘onada turib ularni safar davomida ko‘rish mumkin, lekin ular shaharning ichki obidalari emas. Joylashuvni aniq saqlash vodiy rang-barangligini tushuntiradi.
Zamonaviy Farg‘onaning salmoqli o‘z tarixi bor: imperiya ma’muriy markazi yaratilishi, sovet davridagi o‘zgarishi va mustaqil O‘zbekistondagi rivoji. Keng ko‘cha, jamoat muassasasi va yashil makonlar tarixiy dalildir. E’tiborga loyiq bo‘lish uchun shaharga to‘qima qadimgi asos kerak emas; uning qadri Markaziy Osiyo shahar hayotining yaqinroq bobini ravshan ko‘rsatishidadir.
Zamonaviy shahardan oldingi vodiy
1876-yilgacha Farg‘ona vodiysida shahar, dehqonchilik manzilgohi va yo‘llarning murakkab tarmog‘i mavjud edi. Suv resursi ekinni qo‘llagan, tog‘ yo‘nalishlari havzani qo‘shni hududga bog‘lagan. Siyosiy markazlar o‘zgargan: Axsikent, Andijon va Qo‘qon turli davrda muhim bo‘lgan. Keyingi Farg‘ona asoslanishi hududda shahar hayotini boshlamadi, mavjud muhitga yana bir markaz qo‘shdi.
Bu eski tarix yangi shahar qanday ishlay olganini tushuntiradi. U unumdor tumanlar va mavjud savdo tarmoqlari yonida turdi, yaqin Marg‘ilon ayniqsa muhim qo‘shni edi. Ma’muriy manzilgoh eski mahallalardan atay alohida tashkil etilsa ham, boshqaruv o‘zi boshqargan jamiyatga tayangan. Yangi muassasa va meros iqtisodiy faoliyat munosabati Farg‘ona tarixining markaziy mavzularidan.
Mintaqaviy muzeylar arxeologik va etnografik to‘plam orqali uzoq zaminni ko‘rsatadi. Mehmon buyum qayerdan topilgani yoki yasalganiga qarashi kerak. Farg‘ona ko‘rgazmasi Quva, Mingtepa yoki o‘z davriga ega boshqa joyga oid bo‘lishi mumkin. Muzey manzili va buyum kelib chiqishi boshqa savollarga javob beradi. Ikkalasini o‘qish shaharni har tarixni o‘zlashtirmasdan vodiyga kirish nuqtasi qiladi.
Qo‘qon xonligining tugashi
Zamonaviy Farg‘ona 1876-yilgi Rossiya istilosi va Qo‘qon xonligi tugatilishidan keyin yaratilgan. Xonlik yirik mintaqaviy kuch edi, ammo XIX asrdagi harbiy bosim va ichki mojaro imkoniyatini toraytirgan. Yakuniy qo‘shib olish mustaqil saroy hokimiyatini tugatib, qolgan hududni imperiya Turkistoniga kiritdi. Siyosiy o‘zgarish ortidan yangi ma’muriy geografiya keldi.
Qo‘qon yo‘qolmadi, savdo va madaniy aloqalari davom etdi. Biroq boshqa viloyat markazini yaratish rasmiy hokimiyat joyini ko‘chirdi. Shu bois vodiy safarida eski hukmdor poytaxti bilan keyingi rejali ma’muriy shahar uchraydi. Ular turli boshqaruv va hokimiyat makonda qanday turishi haqidagi turli g‘oyalarni ifodalaydi.
O‘tishni faqat yangi me’moriy uslub kelishi deb bo‘lmaydi. U istilo, yer-daromad nazorati va qaror qabul qiluvchilarning o‘zgarishini qamragan. Yo‘llar, idoralar va bog‘lar yangi tartib qismi edi. Shahar rejasini siyosiy tarix bilan yonma-yon o‘qish dizayn va hokimiyat munosabatini ochadi.
Yangi Marg‘ilon: 1876-yildagi rejali asos
Yangi manzilgoh tarixiy Marg‘ilon yaqinida tashkil etilib, Yangi Marg‘ilon deb ataldi. Nom mavjud shahar bilan geografik aloqani tan olgan, lekin ikki joyning maqsadi va tarixi boshqa edi. Marg‘ilonning eski bozor va hunar jamoalari davom etgan, yangi manzil esa imperiya ma’muriyati va harbiy mavjudlikni joylashtirgan. Bu eski shaharning nomi o‘zgargan tumani emas, qo‘shni shahar edi.
Rejali asos hukumatga ko‘cha, rasmiy bino va turar joyni o‘z ustuvorligiga muvofiq joylashtirish imkonini berdi. Harakat, ko‘rinish va vazifalarni ajratish asrlar davomida bosqichma-bosqich o‘sgan shahardagidan atayroq uyushtirilgan. Bu eski shahar rejasiz yoki tartibsiz degani emas. Uning rejasi boshqa muassasa, cheklov va qaror ketma-ketligidan kelib chiqqan.
Sayyoh uchun qiyos darhol seziladi. Marg‘ilonda e’tibor ko‘pincha bozor, ustaxona va diniy muhitga qaratiladi. Farg‘onada ko‘cha ko‘lami va jamoat binosi atrofi tarixiy tajribaga kiradi. Ikkalasini ko‘rish yaqin ikki shahar bir-birini to‘ldiruvchi rol olib, mintaqa siyosiy hayotining turli bosqichlarini ifodalashini ko‘rsatadi.
Ko‘chalar boshqaruv ifodasi sifatida
Farg‘onaning ilk ma’muriy vazifalari shahar yadrosi tuzilishiga ta’sir qilgan. Qal’a, idoralar va hukumat ehtiyoji rivojlanish yo‘lini belgilagan. Keng yo‘l va ochiq maydon hokimiyatni eski poytaxtning yopiq hovli va burama yo‘laklaridan boshqacha ko‘rsatgan. Reja shunchaki estetik did emas, ma’muriyat amaliy ishlashining qismi edi.
Ko‘cha kengligi shahar qanday his qilinishini o‘zgartiradi: qarash yo‘li, harakat va binolar masofasini belgilaydi, ekilgan chetlar esa me’morchilik bilan yo‘lni bog‘laydi. Bir fasad tor ko‘cha va keng xiyobonda turlicha ta’sir qiladi. Bu aloqalarni o‘qish bezakdan nariga qarab, bino qaysi katta muhitda ishlashga loyihalanganini o‘ylashga undaydi.
Dastlabki reja tegilmay qolmagan. Keyingi qurilish, transport va muassasa almashinuvi foydalanishni o‘zgartirgan. Ko‘cha XIX asr chizig‘ini saqlab, butunlay boshqa aholi va iqtisodiyotga xizmat qilishi mumkin. Bu shahar tarixining ma’lumotli barqarorligidir: siyosiy tizim tez almashadi, yo‘l va uchastka asosi esa kundalik hayotni uzoqroq shakllantiradi.
Davlat binolari va keyingi hayoti
Sobiq harbiy gubernator qarorgohi shaharning rus drama teatri bilan bog‘liq. Bu rasmiy bino madaniy vazifa olishini ko‘rsatadi. Qayta foydalanish me’morchilik va foydalanuvchi munosabatini o‘zgartiradi: boshqaruv yoki elita yashashiga oid xona jamoat muassasasiga aylanadi. Bino saqlanadi, ijtimoiy ma’no esa yangilanadi.
Eski ma’muriy shaharga bog‘liq boshqa joylar ta’lim binolari va Ofitserlar uyini o‘z ichiga oladi. Qadri qisman dabdabali bezakda emas, atrof va muassasa tarixida. Kamtar rasmiy bino rejali markazning ish hayotini ancha keyin uning o‘tmishini ulug‘lash uchun qo‘yilgan haykaldan to‘g‘riroq tushuntirishi mumkin. Kim ishlatgan, nima vazifa bajargan, bu qanday o‘zgargan — asosiy savollar.
Muassasa yoshi bilan egallagan bino yoshini ajrating. Universitet avval boshqa maktab bo‘lgan binoda, teatr esa oldingi qarorgohda joylashishi mumkin. Hozirgi nom dastlabki maqsadni ko‘rsatmaydi. Farq jamoat me’morchiligi bo‘ylab yurishni hozirgi obyektlar ro‘yxati emas, tarixiy o‘zgarishlar ketma-ketligiga aylantiradi.
Skobelev nomi va imperiya xotirasi
1907-yilda Yangi Marg‘ilon istiloga aloqador rus harbiy arbobi sharafiga Skobelev deb ataldi. Shaharni qo‘mondon nomlash siyosiy bayonot edi. Imperiya harbiy yutug‘i manzil, xarita va kundalik nutqqa kirib, nomning o‘zi ommaviy xotirlashga aylandi. Tanlov o‘sha vaqtdagi hokimiyat ustuvorligini ifodaladi.
Joy nomi uni yaratgan vaziyatdan uzoq yashashi mumkin, ammo yangi rejim xotirani qayta belgilaganda o‘zgarish nishoniga ham aylanadi. Farg‘onaning ketma-ket nomlari hokimiyatning qisqa xronologiyasini beradi: Yangi Marg‘ilon qo‘shniga munosabatni, Skobelev imperiya shaxsini, Farg‘ona mintaqaviy o‘zlikni ta’kidladi. Har nom shaharni boshqacha tushunishga undagan.
Tarixiy manba sanasiga qarab shu shakllardan foydalanadi. Ularni tanish eski xarita va bayonni hozirgi joy bilan bog‘laydi. Shuningdek, har nom o‘zgarishi butunlay yangi manzilgoh yaratilgani degan xatodan saqlaydi. Bu holatda bir markaz turli siyosiy o‘zliklar orqali davom etib, rasmiy tavsifi almashsa ham ko‘cha va binolarni saqlagan.
Savdo, paxta va ma’muriy iqtisodiyot
Imperiya boshqaruvi vodiyni Rossiya iqtisodiyotiga, ayniqsa dehqonchilik va paxta orqali yaqinlashtirdi. Farg‘onaning ma’muriy roli uni shu tizim boshqaruviga kiritdi. Shahar tashqaridagi dalalar, qayta ishlash, transport va bozorga tayangan: ular amaldor, muassasa va xonadonlarni ta’minlagan. Asosan sanoat shahri deb bilinmasa ham ma’muriy markazning iqtisodiy asosi bor.
Temiryo‘l va o‘zgaruvchi transport Markaziy Osiyoda tovar hamda odam harakatini yangiladi. Ahamiyati harbiy bilan birga tijoriy edi. Tez va arzon tashish bozorni kengaytirishi, lekin uzoq xaridor va sanoat ishlab chiqaruvchiga qaramlikni oshirishi mumkin. Foyda va yuk teng taqsimlanmagan. Mintaqa iqtisodi o‘sishi har bir dehqon, ishchi yoki savdogar xavfsizroq yashaganini anglatmaydi.
Shu kontekst Farg‘onani eski savdo shaharlari bilan ko‘rish sababini ochadi. Rasmiy markaz va ishlab chiqaruvchi muhit bir tizim qismlari. Marg‘ilon matosi va Qo‘qon savdogarlari ma’muriy ko‘chada ko‘rinmaydigan faoliyatni ko‘rsatadi. Farq qaysi shahar «haqiqiyroq» musobaqasi emas, hududni ta’minlagan turli vazifalar dalilidir.
Inqilob va 1924-yildagi Farg‘ona nomi
1917-yildan keyingi to‘lqinlar vodiyga mojaro va yangi siyosiy tizim olib keldi. Podsho hokimiyati tugashi kim boshqarishi haqida darhol tinch kelishuv bermadi. Mintaqaviy kurash va sovet hokimiyati o‘rnatilishi muassasa hamda turmushni o‘zgartirdi. Zamonaviy shahar tarixi shu jarayonlarga mansub; Qo‘qon muxtoriyatining aniq voqealari esa Qo‘qonga tegishli bo‘lib, o‘sha joylashuvni saqlashi kerak.
1924-yilda shahar Farg‘ona nomini oldi. Imperiya qo‘mondoni xotirasi o‘rniga hududning geografik nomi kelishi jamoat o‘zligini o‘zgartirdi. Meros reja saqlangan, lekin binolar boshqa vazifaga o‘tib, yangi muassasalar yaratilgan. Nomlash keng qayta tashkil etishning qismi, shaharni yo‘qdan butunlay qayta qurish emas edi.
Davr Markaziy Osiyo ma’muriy chegaralarini ham o‘zgartirdi. Vodiy respublikalar, keyinchalik mustaqil davlatlar orasida bo‘lindi, eski iqtisodiy va oilaviy aloqalar esa davom etdi. Farg‘onani shu geografiyada tushunib, bugungi chegara har eski davrni tasvirlaydi deb o‘ylamaslik kerak. Xarita abadiy tartib emas, muayyan vaqtdagi hokimiyat tashkilotini ko‘rsatadigan hujjatdir.
Sovet sanoati va o‘sayotgan aholi
Sovet davrida sanoat, ta’lim va viloyat boshqaruvi Farg‘ona kengayishiga hissa qo‘shdi. Yangi ish joylari va uylar dastlabki yadrodan tashqariga chiqdi. Shahar tarixi o‘suvchi aholi uchun bandlik, transport va xizmat tashkilotiga ko‘proq qaratildi. Bu XIX asr manzilgohini o‘zgarmas saqlash emas, rejali asosga yangi qatlam qo‘shish edi.
Sanoat faqat zavod binosi orqali emas, ish vaqti, qatnov, malaka ehtiyoji va uy joylashuvi orqali ham kundalik hayotni o‘zgartiradi. Do‘kon, maktab va transport shu ehtiyojlarga bog‘liq rivojlanadi. Shuning uchun ijtimoiy tarixni taniqli fuqarolik binolari bilan birga oddiy tumanlardan ham o‘qish mumkin. Odamlar ishlagan va yashagan joylar tarixiy qaydning qismidir.
Sovet shahri yangi maqsadga moslashadigan eski binolarni ham meros oldi. Natijada eski fazoviy asos va yangi muassasa birlashdi. Imperiya ko‘chasi sovet madaniyat maskaniga olib borishi, oldingi rasmiy qarorgoh jamoaga xizmat qilishi mumkin. Farg‘onaning nisbatan yoshligi asrlar qayta qurilishi ketma-ketlikni yashirgan shahardan ko‘ra qatlamlarni osonroq ajratadi.
Ta’lim, teatr va mintaqaviy madaniyat
Farg‘onaning viloyat markazi roli ta’lim va madaniy muassasalarni ham qamraydi. Universitet, teatr va muzey shaharni doimiy aholigagina emas, butun vodiy odamlariga bog‘laydi. Talaba va tomoshabin hududiy munosabatlarni shaharga olib keladi, muassasa esa bilim hamda xotira aylanishiga ta’sir qiladi. Ularning tarixi sanoat va boshqaruv bilan birga shaharning davomli ahamiyatini tushuntiradi.
Teatr muassasa an’anasi va jismoniy binodan birga foydalangani uchun ko‘rsatmalidir. Sahna eski inshootda bo‘lishi, repertuar va auditoriya esa o‘zgarishi mumkin. Bino tarixi va madaniy tashkilot tarixi bog‘liq, lekin bir xil emas. Ularni ajratish truppa asoslangan sanani bugun ijro etayotgan devorlarga berish xatosidan saqlaydi.
Ta’lim muassasalari ham dastur, maqom va joy almashinuvi orqali rivojlanadi. Jamoat binolari eski foydalanish izini saqlab, yangi ehtiyojga xizmat qiladi. Mehmon ularni bezakli to‘xtash joyi emas, ishlayotgan muassasa sifatida ko‘rishi foydali. Kirish cheklangan bo‘lsa ham, tashqi muhit va hujjatli tarix Farg‘ona ijtimoiy rivojining ko‘pini tushuntiradi.
Viloyat muzeyi: turli joy va davr buyumlari
Viloyat tarixi va madaniyati muzeyi Farg‘onani keng vodiy bilan bog‘laydi. Arxeologiya, kundalik buyum va keyingi tarix ko‘rgazmasi bir joyga turli davrlarni keltiradi. Mehmon kenglikdan qiyos uchun foydalanib, ko‘rsatilgan joylar farqini saqlashi kerak. Zamonaviy muzey qadimgi buyumni saqlashi atrof shaharni xuddi shunday qadimiy qilmaydi.
Kelib chiqish foydali yo‘l ko‘rsatadi: buyum qayerda qazilgan, kim yasagan, to‘plamga qanday kirgan? Savollar topilmani sovg‘a qilingan uy buyumi yoki zamonaviy nusxadan ajratadi. Har biri ma’lumotli, ammo boshqa tarixiy da’voni qo‘llaydi. Yorliqni puxta o‘qish ko‘pincha yosh yoki qimmat haqidagi tashqi taassurotdan ko‘proq tushuncha beradi.
Hududiy to‘plam umumiy sayohat bayonida kam ko‘rinadigan kichik jamoa tarixini ham saqlaydi. Qishloq uy buyumi mehnat, ovqat yoki oilani saroy obidasi ocholmaydigan tarzda ko‘rsatadi. Muzeyning vazifasi faqat nufuzli narsalarni namoyish qilish emas. U xilma-xil ijtimoiy tarixni ochib, sayyohning shahar bazasini asosiy yo‘nalishdan tashqari joylarga bog‘laydi.
Al-Farg‘oniy: meros va yashash joyi farqi
Lotin an’anasida Alfraganus nomi bilan tanilgan Ahmad al-Farg‘oniy nomi orqali keng hududga bog‘liq o‘rta asr astronomidir. Uning zamonaviy Farg‘onada xotirlanishi shaharni mashhur ilmiy merosga tutashtiradi. Bu u XIX asrda tashkil etilgan shaharda yashagan degani emas. Memorial o‘tmishga munosabatni ifodalaydi, o‘rnatilgan joyda yashaganlikni isbotlamaydi.
Farq muhim: mintaqaviy o‘zlik uzoq davrni qamraydi, alohida shahar esa yoshroq. Astronom ishlari o‘rta asr islom dunyosining ilmiy aloqalari va keyingi bilim uzatilishiga tegishli. Hozirgi xotira uni hudud uchun mazmunli meros deb tanlaydi. Ikkala tarixni tushunish lozim, lekin hozirgi shaharda o‘rta asr rasadxonasi bo‘lgan degan to‘qima bayonga qo‘shmaslik kerak.
Haykal va park ilm jamoat makonida qanday ifodalanishini ham ko‘rsatadi. Olim kundalik sayr, fuqarolik o‘zligi va mehmon tajribasiga kiradi. Memorial qadimgi mutafakkirga kirish bilan birga zamonaviy qadriyat dalilidir. Shu qarash shaharni mumkin bo‘lmagan bino yoki muassasa davomiyligini da’vo qilmasdan mintaqa o‘tmishini sharaflashga imkon beradi.
Bog‘lar, soya va shahar tajribasi
Farg‘onaning daraxtli ko‘chalari va parklari uning xarakterida muhim. Ular bino ko‘rinishini va jamoat makoni ishlatilishini shakllantiradi. Soya to‘xtash joyi beradi, yo‘laklar idora, turar joy va hordiqni bog‘laydi. Bular diqqatga sazovor joylar orasidagi manzaragina emas, keng shakli bilan tanilgan shaharning dizayni va davomli parvarishidir.
Bog‘ ham mehnat manzarasi. Daraxt va ekinga suv, qarov va almashtirish kerak, ko‘rinishi mavsumda o‘zgaradi. Hozirgi yashillik eski reja tamoyilini saqlashi mumkin, lekin har daraxt dastlabki emas. Dizayn davomiyligi va material davomiyligi farqi park uchun ham me’morchilikdagidek muhim. Jonli qismlar yangilansa ham tarixiy xiyobon taniladigan qoladi.
Sayyoh uchun jamoat makoni ma’muriy tarixni to‘ldiruvchi bugungi Farg‘onani ochadi. Oila, talaba va ishchi bir asosdan turli maqsadda foydalanadi. Buni kuzatish shaharni rejalash tarixining mavhum mashqiga aylantirmaydi. Ko‘cha va bog‘lar oldingi hokimiyat niyatini qayd etgani uchungina emas, kundalik hayotni hamon qo‘llagani uchun muhim.
Mustaqil O‘zbekiston va shaharning o‘z hikoyasi
1991-yildan Farg‘ona mustaqil O‘zbekistonda viloyatning ma’muriy va iqtisodiy markazi bo‘lib davom etdi. Meros shaharga yangi qurilish, xizmat va jamoat makoni qo‘shildi. Imperiya rejasi, sovet kengayishi va bugungi rivoj yonma-yon qatlamli muhit yaratdi. Mehmon ko‘rgan hamma narsani bir davr tushuntirmaydi.
Turizm Farg‘onani ko‘pincha safarlar bazasi deb ko‘rsatadi, ammo o‘z tarixiga ham vaqt arziydi. Eski jamoat ko‘chalarida yurish, muzey va moslashtirilgan binolar yangi siyosiy markaz qanday yaratilib, qayta talqin etilganini ochadi. Tajriba o‘rta asr eski shahardan farq qiladi; aynan shu farq O‘zbekiston sayohatiga hissasidir.
Eng kuchli yo‘nalish qo‘shnilarni o‘zligini saqlab bog‘laydi. Marg‘ilon eski savdo va mato hayotini, Qo‘qon sobiq saroy poytaxtini, Rishton alohida hunarni ochadi. Farg‘ona ularni hozirgi hududga tutashtirgan ma’muriy va XX asr bobini beradi. Birgalikda ular hamisha bir nechta markaz, o‘zgaruvchi aloqa va odamlar harakatidan tuzilgan vodiyni ko‘rsatadi.
Tashrifda tarixni anglash
Eski ma’muriy ko‘chalar, park va muzeyni o‘rganib, Farg‘onani Marg‘ilon bilan qiyoslang. Xonlik saroy me’morchiligi uchun Qo‘qonga davom eting. Farq siyosiy kuch qanday ko‘chganini va shaharlar alohida vazifani qanday saqlaganini ochadi.
Hududiy safarda har joy manzilini tekshiring. Rishton kulolchiligi, Marg‘ilon ipagi va Qo‘qon saroyi «Farg‘ona turizmi» umumiy nomida targ‘ib etilsa ham o‘z shaharlariga mansub.
Manbalar va qo‘shimcha o‘qish
Fergana, Ferghana va Farg‘ona yozilish variantlaridir. Tarixni o‘qiganda nom shahar yoki vodiyni anglatishini tekshiring.
- Uzbekistan Tourism: Farg‘ona asoslanishi va nomlari
- Encyclopaedia Iranica: Qo‘qon xonligi va qo‘shib olinishi
- UNESCO: Marg‘ilonning alohida hunar merosi
- Encyclopaedia Iranica: XVIII–XIX asr Markaziy Osiyosi
- Uzbekistan Tourism: Farg‘ona me’morchiligi va madaniy muassasalari
- Farg‘ona hokimligi: viloyat muzeyidagi o‘lkashunoslik to‘plami
O‘zbekiston tarixini o‘rganishda davom eting
Barcha 17 shahar tarixi · Samarqand · Qarshi · Nurota (ingliz tilida)
Surat asl sahifadan saqlandi; muallif va litsenziya rasm ostida ko‘rsatilgan.
