Samarqanddagi Afrosiyob: qadimiy shahar va devoriy rasmlar muzeyi

Afrosiyob — Samarqandning hozirgi tarixiy markazidan shimolda joylashgan qadimiy shahar hududi. Sayyoh ko‘nikkan gumbazlar o‘rnida bu yerda tepaliklar, mudofaa devorlari izlari va sobiq mahallalar maydoni ko‘rinadi. Tashrifning asosiy mazmuni shu landshaftni anglash va uni muzeydagi topilmalar bilan bog‘lashdir.

Tuproq tepaliklari ostidagi qadimiy Samarqand

Shahar xarobasi ikki yuz gektardan ortiq maydonni egallaydi. Manzilgoh miloddan avvalgi I ming yillikka borib taqaladi; qadimgi Samarqand Maroqanda nomi bilan ham tanilgan. Uning tarixi Temuriylar davrining ulkan binolaridan ancha qadimiydir.

Afrosiyob nomi Eron epik an’anasidagi, «Shohnoma» orqali mashhur bo‘lgan afsonaviy qahramon bilan bog‘liq. Bu shaharni aynan shu nomli tarixiy hukmdor qurgani isbotlangan degani emas. Arxeologik sanalar va adabiy rivoyatlar turli savollarga javob beradi.

Sug‘d shahri va mashhur devoriy rasmlar

Sug‘diy Samarqand Markaziy Osiyoning savdo va diplomatik aloqalarida qatnashgan. Sopol buyumlar, tangalar, shisha va dafn anjomlari aholi, hunarmandchilik va madaniy aloqalarni o‘rganishga xizmat qiladi. VII asrga oid marosimlar va elchilar tasvirlangan devoriy rasmlar ayniqsa mashhur.

Bu rasmlar faqat chiroyli tasvir emas. Kiyimlar, odamlarning joylashuvi va qo‘lidagi buyumlar saroy aloqalari hamda hokimiyat haqidagi tasavvurlarni o‘rganishga yordam beradi. Ayrim sahnalar talqini olimlar orasida muhokama qilinadi, shuning uchun ommabop izoh har doim yagona talqin bo‘lavermaydi.

Avval muzey, keyin shahar xarobasi

Mashhur rasmlarni ochiq tepaliklardan emas, Afrosiyob muzeyidan izlash kerak. Muzey zarur yo‘nalish beradi: shahar rejasi, tarixiy qatlamlar va tuproq do‘ngliklar o‘rnida qanday binolar bo‘lgani haqida tasavvur hosil qiladi.

Muzeydan so‘ng hudud boshqacha ko‘rinadi. Mavjud chizmalardan foydalanib, mustahkamlangan markaz, turar joylar va mudofaa chiziqlarini ajratishga harakat qiling. Butun qadimiy shahar tiklangan yoki har bir joy batafsil ekspozitsiyaga aylantirilgan deb kutmaslik kerak.

O‘rta asr qatlamlari va 1220-yil

Somoniylar, keyin Qoraxoniylar davrida shahar rivojlanishda davom etgan. Bozorlar, masjidlar, hammomlar, ustaxonalar va suv ta’minoti uning tarixida muhim o‘rin tutgan. Afrosiyob qadimning bitta o‘zgarmas manzarasini emas, Samarqandning uzoq davom etgan hayotini ko‘rsatadi.

1220-yildagi mo‘g‘ullar istilosi og‘ir burilish bo‘lgan. Vayronagarchilik va keyingi hayot o‘zgarishlari faol shahar qurilishining boshqa hududlarga siljishiga ta’sir ko‘rsatgan. Bu butun Samarqand butunlay yo‘qolgan degani emas: shahar o‘zgargan makoniy shaklda yashashni davom ettirgan.

Amaliy yo‘nalish

Ochiq hududda soyali joylar kam, shuning uchun ob-havo va kun vaqti sayr qulayligiga ta’sir qiladi. Ruxsat etilgan yo‘llardan yuring, yopiq qazishmalarga tushmang va hatto kichik sopol parchalarini ham olib ketmang: ularning topilgan o‘rni tadqiqot uchun ahamiyatli.

Yaqinda Shohi Zinda va Xoja Doniyor maqbarasi bor. Masofalarni hisobga olib reja tuzing, shunda muzey va arxeologik hudud boshqa suratga olish bekatlari orasidagi qisqa to‘xtash bo‘lib qolmaydi.

Suratlar va tarixiy manzaralar

Manbalar

• Asl maqola ingliz tilida

Suratlar asl maqoladan saqlandi; ma’lum mualliflar va arxiv sanalari izohlarda ko‘rsatilgan.