← O‘zbekistonning tarixiy shaharlari
Andijon sharqiy Farg‘ona vodiysida va Boburiylar davlatiga asos solgan temuriy shahzoda Bobur xotirasida muhim o‘rin tutadi. Uning tarixi unumdor voha, mintaqaviy saroy, XIX asrdagi savdo o‘sishi va zilzilaga moyil shaharning qayta-qayta tiklanishini bog‘laydi.
Ixcham muzeysimon eski shahardan farqli ravishda, Andijon o‘tmishini faol zamonaviy shahar ichidagi alohida binolar, yodgorliklar va hikoyalar orqali ochadi. Nima saqlanganini, nima qayta tiklanganini va nima xotirlash uchun yaratilganini tushunish tashrifni mazmunli qiladi.
Andijon tarixiga qisqacha nazar
- O‘rta asrlar: Andijon Farg‘ona vodiysining muhim shahar markazlaridan biriga aylanadi.
- 1483-yil: Andijonda Bobur tug‘iladi.
- XV asr oxiri: temuriy shahzodalar kurashi vodiyning siyosiy hayotini belgilaydi.
- XVIII–XIX asrlar: Andijon Qo‘qon xonligi tarkibida bo‘ladi.
- 1876-yil: Rossiya qo‘shib olishi vodiyni imperiya boshqaruviga o‘tkazadi.
- 1902-yil: kuchli zilzila shaharning katta qismini vayron qiladi.
- XX asr: qayta qurish, sovet boshqaruvi va sanoat Andijonni o‘zgartiradi.
- 1991-yildan: shahar mustaqil O‘zbekistonda rivojlanadi, Bobur uning tarixiy o‘zligida markaziy o‘rin egallaydi.
Sharqiy vodiy va shahar hayotining asoslari
Andijon Farg‘ona vodiysining sharqida, ekinzor, suv yo‘llari va yo‘llar zich jamoalar tarmog‘ini ta’minlagan muhitda rivojlangan. Uning ahamiyatini faqat uzoq savdo bilan tushuntirib bo‘lmaydi. Shaharga barqaror oziq-ovqat, qurilish materiali va mehnat ta’minoti, qishloqlarga esa bozor va maxsus xizmatlar kerak edi. Bu almashinuvlar biror sulola siyosiy markaz qilishidan oldin ham shaharni mintaqaviy tizimga kiritgan.
Vodiy geografiyasi bir necha tomonga harakatni rag‘batlantirgan. O‘sh va sharqiy yo‘nalishlar boshqa Farg‘ona shaharlari orqali g‘arbga ketuvchi yo‘llarni to‘ldirgan. Zamonaviy chegaralar eski savdo va oilaviy aloqalari ayni chiziqlarga mos kelmagan hududni bo‘ladi. Tarixiy xaritani o‘z davri kontekstida o‘qish kerak. Temuriylar yoki Qo‘qon xonlari vaqtida Andijon bilan bog‘liq siyosiy yerlar bugungi ma’muriy viloyatga teng emas.
Ko‘rinadigan shahar uzoq tarixning bir qatlami xolos. Qayta qurish, zilzila va kengayish uning qiyofasini ko‘p o‘zgartirgan. Yashash hududi ostidagi arxeologik qatlamlar ko‘chadan sezilmaydigan dalillarni saqlaydi. Shu sabab yaxlit o‘rta asr manzarasi yo‘qligi Andijonni yangi shahar qilmaydi. Tarix matnlar, saqlangan binolar, qazilma material va shahar makonining o‘zgaruvchi tashkilotidan yig‘iladi.
Qadimgi Farg‘ona va Mingtepaning alohida tarixi
Qadimgi Farg‘ona tarixi istehkomli manzilgohlar, dehqonchilik va Xitoy manbalarida qayd etilgan almashinuvlarni o‘z ichiga oladi. Hozirgi Marhamat yaqinidagi Mingtepa Andijon viloyatining muhim arxeologik joylaridan biridir. Katta mudofaa inshootlari va manzilgoh qoldiqlari islomdan oldingi vodiy shahar hayoti ko‘lamini tushuntiradi. U ko‘pincha Ershi bilan tenglashtiriladi, ammo qazilgan joyni qadimgi matndagi nom bilan bog‘lash talqin vazifasi bo‘lib qoladi.
Mingtepa butun hozirgi Andijonning avvalgi nomi emas. Mintaqaviy sayyohlik tavsiflari ba’zan bir necha joyni bitta hikoyaga siqqani uchun farq muhim. Mingtepaga tashrif o‘z geografiyasi va xronologiyasiga ega alohida arxeologik safardir. Andijon bilan aloqasi tarixiy va mintaqaviy; bu hozirgi shahar sharqiy Farg‘ona bayonlaridagi har bir qadimgi manzilgohni egallaganining isboti emas.
Joy sayyohning nimaga qarashini ham o‘zgartiradi. Tuproq inshootlari, mudofaa perimetri va makon tuzilishi tik turgan bezakli binodan muhimroq bo‘lishi mumkin. Parcha qoldiqlarni tushunarli qilish uchun arxeologiyaga ko‘pincha reja va izoh kerak. Shu kutish bilan kelish joyning alohida hissasini ko‘rsatadi: keyingi saroy yoki madrasaning kichikroq nusxasini emas, vodiyning ilk shahar tizimlari dalillarini.
O‘rta asr Andijoni va siyosiy markaz yuksalishi
O‘rta asr qaydlari Andijonni Farg‘onaning o‘zgaruvchi manzilgohlar ierarxiyasiga joylashtiradi. Hokimiyat va shahar faoliyati vodiy markazlari orasida siljishi bilan uning ahamiyati oshgan. Poytaxt doimo bitta joyda qolishi shart emas edi. Hukmdorlar strategik, iqtisodiy va ma’muriy ustunliklarni tanlagan, urush va tabiiy o‘zgarish esa muvozanatni buzgan. Andijonning ko‘tarilishini alohida hodisa emas, shu keng tarix ichida o‘qish kerak.
Temuriylar davriga kelib shahar muhim boshqaruv qarorgohi bo‘lgan. Istehkomli shahar mudofaa, ma’muriyat, turar joy va savdoni birlashtirgan. Devor-darvozalar harakatni tartibga solgan, qal’a esa hukmdorning bevosita makonini aholidan ajratgan. Bular ramz bilan birga hokimiyatning amaliy vositalari edi. Ularni shaharni ushlab turish uchun zarur oziq, daromad va harbiy yordamga bog‘lab ko‘rganda ma’nosi ravshanlashadi.
Saqlangan matnlar aholining hayotidan ko‘ra shahzodalar harakatini ko‘proq yoritadi. Kim shaharni egallaganini bilish mahalla ariqni qanday tuzatgani yoki savdogar nizodan keyin qanday tiklanganini bilishdan osonroq. Muvozanatli tarix siyosiy xronologiyani asos qilib, bu notekislikni unutmaydi. Andijon raqib sulola shoxlari orasida almashgan o‘ljagina emas, odamlar yashab ishlagan joy edi.
Boburning bolaligi va temuriy merosi
Zahiriddin Muhammad Bobur 1483-yilda Andijonda tug‘ilgan. Otasi Umarshayx Mirzo orqali Temuriylarga, onasi oilasi orqali esa Mo‘g‘ulistonning chingiziy dunyosiga bog‘langan. Bu aloqalar uni keng siyosiy oilaga joylashtirgan, lekin qarindoshlik hamkorlikni kafolatlamagan. Nufuzli nasab shahzoda intilishini kuchaytirib, o‘xshash da’voli qarindoshlar bilan to‘qnashuvga ham olib kelishi mumkin edi.
1494-yilda otasi vafotidan keyin Bobur o‘n bir yoshida Farg‘onadagi hukmronlikni meros oldi. Mavqeyi shaxsiy qobiliyat bilan birga tarafdorlar, maslahatchilar va oilaviy munosabatlarga tayangan. Yolg‘iz yosh zabt etuvchi tasviri bola hukmdorga omon qolishda yordam berganlarni yashiradi. Oila ayollari, harbiy xizmatchilar va tajribali amaldorlar u harakat qilishni o‘rgangan siyosiy muhitga kirgan.
Demak, Andijon Boburning tug‘ilgan joyidan ko‘proq edi. Bu uning boshqaruv haqidagi tushunchasi rivojlangan amaliy dunyoning qismi: qal’ali shaharlar, dehqonchilik boyligi, o‘zgaruvchi sadoqat va yer talashuvi. Afg‘oniston va Hindistondagi keyingi yutuqlar shu og‘ir Markaziy Osiyo tajribasidan o‘sdi. Ilk yillarni Boburiylar imperiyasiga qisqa kirish emas, salmoqli bob deb ko‘rish tashrifni chuqurlashtiradi.
Samarqand, Kobul va Hindiston sari yo‘l
Samarqand temuriy nufuzi tufayli Boburni kuchli jalb etgan. Uni egallashga urinishlar vaqtinchalik muvaffaqiyat, lekin boshqa joylarda katta yo‘qotish ham keltirgan. Bu shahzodalar siyosatidagi takroriy muammoni ko‘rsatadi: mashhur shaharni olish hukmdorning mavjud tayanchini hujumga ochishi mumkin. Poytaxtga egalik barqaror davlatni boshqarish bilan bir xil emas, ayniqsa harbiy tarafdorlar tomon almashtirganda.
Markaziy Osiyoda uzoq muddatli hokimiyat o‘rnata olmagan Bobur 1504-yilda Kobulni egalladi. Shahar yangi tayanch berdi, keyin maqsadlari shimoliy Hindistonga yoyildi. 1526-yil Panipat g‘alabasi Boburiylar hukmronligi asosini qo‘ydi. Bu bosqichlarni bitta uzluksiz yurishga siqib bo‘lmaydi. Faoliyatida zabt etish bilan birga mag‘lubiyat, ko‘chish, qayta tiklanish va moslashish ham bor edi.
Shunday qilib, Andijonning Boburiylar tarixi bilan aloqasi harakat va xotira hikoyasidir. Bobur olib ketgan madaniy dunyoga Markaziy Osiyo tili, adabiy did, bog‘ haqidagi tasavvur va manzarani kuzatish odati kirgan. Keyingi Boburiylar yutuqlari yangi muhitda, Janubiy Osiyo an’analari bilan uchrashuvda rivojlandi. Aloqa haqiqiy, ammo Boburning Farg‘onadagi bolaligi bilan avlodlari yaratgan imperiya farqini yo‘qotmasligi kerak.
«Boburnoma»ni tarixiy manba sifatida o‘qish
«Boburnoma» Boburga o‘z davri tarixida o‘zgacha jonli mavjudlik beradi. Unda yurish va siyosiy baholar bilan birga joylar, odamlar, o‘simliklar, taom va shaxsiy tajriba qayd etilgan. Matn manzarani shaxssiz hukmdorlar ro‘yxati emas, alohida kuzatuvchi orqali ko‘rsatadi. Oddiy tafsilotlarga e’tibor Farg‘ona vodiysi safarida ayniqsa qimmatli.
Shunga qaramay, xotira kitobi hamma narsani ko‘ruvchi qayd emas, bir qarashdir. Bobur nimani tasvirlashni tanlagan va odamlarni shahzoda hamda sarkarda mavqeyidan baholagan. Did, sadoqat va ko‘ngil qolish hikoyani shakllantiradi. Ishonchli tarjima va tahririy izoh asl matnni keyingi talqindan ajratadi; boshqa dalillar bilan qiyoslash qisqa parcha noaniq qoldirgan joy va voqealarni aniqlashtiradi.
Sayyoh uchun puxta tanlangan bir necha bo‘limni o‘qish lavha yoki saytdagi manbasiz iqtibosni takrorlashdan foydaliroq bo‘lishi mumkin. Muallif nimaga qaraganini kuzating: suv sifati, joyning mudofaaga qulayligi yoki mashhur mahsuloti. Bu kuzatishlar bugungi hududga qarash usulini beradi, ayni paytda yozilganidan beri besh asrda manzara o‘zgarganini eslatadi.
Bugungi Bobur xotira makonlari
Andijonning zamonaviy bog‘lari, haykallari va muzey ko‘rgazmalari Boburni shahar jamoat o‘zligining markaziga qo‘yadi. Bog‘ishamoldagi yodgorlik bog‘i mahalliy xotirani uning hayoti keng geografiyasiga bog‘laydi. Bunday joylar tarixiy shaxs bilan birga uni xotirlash haqidagi keyingi qarorni ham o‘ylashga chorlaydi. Qahramon XV–XVI asrlarda yashagan bo‘lsa ham, memorial dizayni zamonaviy xotira dalilidir.
Ramziy qabr yoki yodgorlikni Boburning Kobuldagi haqiqiy dafn joyi bilan chalkashtirmaslik kerak. Bolaligiga bag‘ishlangan muzey ham o‘z-o‘zidan saqlangan temuriy qarorgoh bo‘lib qolmaydi. Bu farqlar xotira joyi qadrini kamaytirmaydi; qanday makon ekanini va qaysi savollarga javob berishini ochadi. Memorial jamoa mashhur shaxs bilan vaqt va masofa osha qanday bog‘lanishni tanlashini ko‘rsatadi.
Muzey buyumlari kelib chiqishga ham e’tibor talab etadi. Asl qo‘lyozma, nusxa, keyingi nashr, portret va kontekst buyumi turlicha hissa qo‘shadi. Maqomi aniq bo‘lsa, reproduksiya olis aslni ko‘rishga imkon beradi. Bobur davridan nima qolganini, uni izohlash uchun nima yaratilganini so‘rash har bir ko‘rgazmani bolaligining bevosita moddiy dalili deb ko‘rishdan kuchliroq tushuncha beradi.
Qo‘qon xonlari davridagi Andijon
XVIII–XIX asrlarda Andijon Qo‘qon xonligi tarkibida edi. Sharqiy joylashuvi unga Qo‘qondagi saroydan boshqa vazifa bergan. Shahar bozor, hunar, dehqonchilik va diniy muassasalarni ta’minlab, davlatning keng siyosiy kurashlarida qatnashgan. Eng ko‘zga tashlanadigan xon homiyligi boshqa joyda bo‘lsa ham, viloyat markazi iqtisodiy jihatdan salmoqli bo‘lishi mumkin edi.
Sug‘orish shahar taqdirini hukmdorlar va mahalliy jamoalar maqsadlariga bog‘lagan. Ekin maydonini kengaytirish aholi va daromadni qo‘llagan, lekin kanallar mehnat va muntazam ta’mir talab qilgan. Andijon bilan yaqin Shahrixon munosabati qisman manzilgoh va suv boshqaruvi tarixiga mansub. Bu shahar o‘sishi bitta katta bino emas, butun qishloq hududidagi o‘zgarishlarga tayanishi mumkinligini eslatadi.
Mahalliy homiylar ta’lim, ibodat va turar joy me’morchiligiga hissa qo‘shgan. Xonlarga qaratilgan tarixlar ba’zan ularning ahamiyatini yashiradi. Masjid yoki hovlili uy hukmdor xonadonidan tashqaridagi odamlarning resursi va didini ochadi. Shu jihatdan shahar Qo‘qon saroyini to‘ldiradi: xonlikni ta’minlagan keng jamiyat o‘z muassasa va muhitini qanday tashkil etganini ko‘rsatadi.
Imperiyaga qo‘shilish va 1898-yil qo‘zg‘oloni
1876-yildagi Rossiya qo‘shib olishi Qo‘qon xonligini tugatib, Andijonni imperiya ma’muriy tizimiga kiritdi. Harbiy mavjudlik, temiryo‘l aloqalari va yangi savdo tartiblari shaharning vodiy hamda uzoq bozorlar bilan munosabatini o‘zgartirdi. Ayrim aholiga imkoniyat, boshqalarga yangi nazorat va iqtisodiy qaramlik shakllarini olib keldi.
1898-yilda diniy yetakchi Dukchi eshon tarafdorlari Andijon yaqinidagi rus qo‘shinlariga hujum qildi. Qo‘zg‘olon muvaffaqiyatsiz bo‘lib, qatllar, qamoq va boshqa og‘ir jazolar bilan yakunlandi. Voqea mustamlaka boshqaruviga qarshilik tarixiga mansub, ammo sababini bitta motivga tushirib bo‘lmaydi. Istilo va iqtisodiy o‘zgarishdan ta’sirlangan hududda diniy hokimiyat, ijtimoiy buzilish va imperiya nazoratiga qarshilik bir-biri bilan tutashgan.
Qo‘zg‘olon qanday tasvirlangani ham muhim. Imperiya amaldorlari uni xavfsizlik va diniy tashkilot nuqtayi nazaridan, keyingi bayonlar esa qarshilikning boshqa hikoyalari ichida talqin etgan. Qarashlarni tanqidiy o‘qish bir rejim tilining yagona izohga aylanishiga yo‘l qo‘ymaydi. Shahar uchun oqibat aniq edi: jazo va kuchaygan nazorat qisqa hujum lahzasidan ancha uzoqdagi odamlar hayotini o‘zgartirdi.
Jome majmuasi va XIX asr oxiridagi homiylik
Jome me’moriy majmuasi Andijonning eng muhim saqlangan tarixiy ansambllaridan. Qurilishi 1885–1892-yillar bilan bog‘lanadi. Demak, u Rossiya qo‘shib olganidan keyingi davrga mansub: xonlik yo‘qolganda mahalliy diniy homiylik shunchaki tugamagan. Majmua vodiy me’moriy an’analari ichida ibodat va ta’lim vazifalarini birlashtirgan.
Minora, hovli tuzilishi va yopiq joylarni muassasa qismlari sifatida o‘qish kerak. Madrasaga yashash va o‘qish sharoiti, masjidga jamoaviy ibodat tashkiloti zarur edi. Bu vazifalar aloqasi rejani faqat bezak ro‘yxatidan yaxshiroq tushuntiradi. Jami, Jome va juma masjidi kabi nomlar ko‘p joyda uchraydi; tavsif aynan shu tarixiy majmuaga tegishli ekanini tekshirish lozim.
Majmuaning 1902-yil zilzilasidan omon qolishi unga alohida ahamiyat beradi. Keyingi restavratsiya va muzey foydalanishi yangi tarixiy qatlamlar qo‘shadi. Mehmon na butunlay tegilmagan XIX asr binosini, na shunchaki zamonaviy qayta qurilmani ko‘radi. Qaysi qismlar saqlangani, qanday ta’mirlangani va joylar qanday moslashtirilgani foydali savollardir. Ular muhofazani diqqatga sazovor joy ortidagi ko‘rinmas ish emas, hikoyaning qismiga aylantiradi.
1902-yil zilzilasi va qayta qurilgan shahar
1902-yilgi vayronkor zilzila Andijon shahar tarixining hal qiluvchi voqeasi bo‘ldi. Katta hududlar zararlandi yoki buzildi, tiklash ko‘cha va mahallalar qiyofasini o‘zgartirdi. Falokat uzoq o‘tmishga ega joyda nega kamroq butun eski bino borligini tushuntiradi. Me’moriy saqlanish shaharning ilk ahamiyati bilan birga zaiflik va tiklanishni aks ettiradi.
Zilzila shahar hayotini imkonli qiladigan tizimlarni ham buzadi. Uy-joy, suv ta’minoti, savdo va jamoat muassasalari bir vaqtda zararlanishi mumkin. Tiklanish oilalarning tezkor ehtiyojlari bilan birga material, yo‘nalish va yerdan foydalanish qarorlarini o‘z ichiga oladi. Qayta qurilgan shahar ham tarixiy dalildir. Keyingi shakli tagidagi eskiroq, «haqiqiyroq» shaharni yopibgina qolmay, falokatga javobni qayd etadi.
Saqlangan obidani ko‘rganda har bir ko‘rinadigan qism zarar ko‘rmagan deb xulosa qilmang. Ta’mir tomni almashtirishi, devorni mustahkamlashi yoki bezakni yangilashi mumkin. Restavratsiya ma’lumoti bularni asl materialdan ajratadi. Bino tarixi ta’mirlanish va qayta ishlatilish qobiliyatini ham qamrab oladi; Andijon davomli mehnatni ayniqsa ravshan ko‘rsatadi.
Ahmadbek hoji uyi va turar joy me’morchiligi
Zilziladan keyin XX asr boshida qurilgan Ahmadbek hoji bilan bog‘liq uy badavlat shahar xonadoni tarixini ochadi. Uning ko‘lami masjid yoki memorialdan boshqa. Hovli rejasi, mehmon kutish joylari va bezak uyda qulaylik, mehmondo‘stlik va maqom qanday tashkil etilganini ko‘rsatadi. Xususiy homiy tanlovi davr haqida davlat obidasi qadar ma’lumot berishi mumkin.
Tashqi va ichki makon o‘tishiga qarang. Hovli yorug‘lik, havo va uy faoliyati uchun himoyalangan joy beradi, soyali ayvon esa ochiq va yopiq xonalar orasida vositachilik qiladi. Bezak mehmon qabul qilinadigan joyda to‘planishi mumkin. Bu did bilan birga ijtimoiy foydalanishni ifodalaydi. Binoni chiroyli shiftlar to‘plami emas, harakat va munosabatlar muhiti sifatida tasavvur qilish tushunishni osonlashtiradi.
Sana uni imperiya davridagi tiklanish va savdo o‘sishiga joylashtiradi. Mintaqa iqtisodiyotida orttirilgan boylik mahalliy mahoratni davr didi bilan qo‘shgan qarorgohda ifodalanishi mumkin edi. Shu bois uy Jome majmuasiga foydali qiyos: biri zilziladan oldingi ommaviy diniy homiylikni, ikkinchisi undan keyingi uy dunyosini ochadi.
XX asr va zamonaviy shahar
Inqilob va sovet hokimiyati butun vodiyda boshqaruv, ta’lim, diniy muassasa va mehnatni o‘zgartirdi. Andijonda sanoat va turar joy tumanlari rivojlandi, eski mahalla aloqalari esa o‘zgaruvchi shahar tizimida davom etdi. Bu ish joylari va uylar ham tarixga kiradi, garchi Bobur yoki XIX asr oxiri obidalaridan kamroq diqqat tortsa ham.
1991-yilgi mustaqillikdan keyin milliy va mahalliy meros yangi ommaviy ifoda shakllarini oldi. Bobur merosi ayniqsa ko‘zga tashlanadi, Andijonni Markaziy Osiyo hamda Boburiylar tarixiga bog‘laydi. Zamonaviy muzey va memoriallarni nimani eslash haqidagi faol tanlov sifatida tushunish kerak. Ular shaharni shakllantirgan savdo, din, qayta qurish va kundalik hayotning xilma-xil tarixlarini almashtirmaydi.
Sayyohga mo‘ljallangan ushbu solnoma madaniy va me’moriy tarixga e’tibor beradi. Uni Andijonning zamonaviy siyosiy tajribasi to‘liq bayoni deb bo‘lmaydi. Eng foydali umumiy tasvir — o‘z joy tuyg‘usini saqlab, takroran o‘zgargan shahar: sharqiy vodiy markazi, temuriy qarorgoh, Qo‘qon davlati shahri, imperiya va sovet shahri, mustaqil O‘zbekistonning tirik mintaqaviy markazi.
Tashrifda tarixni anglash
Boburga oid muzey yoki memorialni saqlangan diniy me’morchilik va tarixiy hovlili uy bilan birga ko‘ring. Bu uchta bir-birini to‘ldiruvchi qarash beradi: shaxsiy xotira, jamoat muassasalari va uy hayoti.
Mingtepaga yo‘lni davom ettirsangiz, uni o‘z kontekstiga ega mintaqaviy arxeologik safar deb biling. Andijon, qadimgi hududiy joylar va butun vodiy bog‘langan, ammo tarixiy bayonda hech biri boshqasini almashtirmasligi kerak.
Manbalar va qo‘shimcha o‘qish
Andijan va Andijon shahar nomining inglizcha va o‘zbekcha shakllaridir. Viloyatdagi diqqatga sazovor joy shahar ichida bo‘lishi shart emas.
- Encyclopaedia Iranica: Bobur
- O‘zbekiston Yoshlar ishlari agentligi: Boburning Andijonda tug‘ilishi
- Uzbekistan Tourism: Andijon viloyati
- Uzbekistan Tourism: Andijon viloyati tarixiy joylari
- Uzbekistan Tourism: Jome me’moriy majmuasi
- Encyclopaedia Iranica: Qo‘qon xonligi
- Encyclopaedia Iranica: Andijon
- Encyclopaedia Iranica: 1898-yil qo‘zg‘oloni
- UNESCO Dastlabki ro‘yxati: Farg‘ona–Sirdaryo yo‘lagi, jumladan Mingtepa
- Uzbekistan Tourism: Bobur yodgorlik bog‘i
O‘zbekiston tarixini o‘rganishda davom eting
Barcha 17 shahar tarixi · Samarqand · Namangan · Farg‘ona
Surat asl sahifadan saqlandi; muallif va litsenziya rasm ostida ko‘rsatilgan.
