Qo‘qon tarixi

The surviving entrance façade of Khudayar Khan Palace in Kokand.

Qo‘qon bir zamonlar ta’siri Farg‘ona vodiysidan ancha uzoqqa yoyilgan davlatning poytaxti edi. Bugun uning saroyi, diniy binolari va dafn majmualari xonlar, shoirlar, savdogarlar hamda hunarmandlar xotirasini saqlaydi. Shahar O‘zbekistonning XVIII–XIX asrlar tarixini chuqurroq tushunish uchun ayniqsa boy imkoniyat yaratadi.

Samarqandning eng mashhur yodgorliklaridan farqli ravishda, Qo‘qonning asosiy tarixiy obidalari ancha keyingi siyosiy davrga mansub. Bu farqni tushunish Markaziy Osiyo me’morchiligidagi rang-baranglikni ko‘rishga va har bir bezakli madrasani bir xil «Ipak yo‘li davri»ning yodgorligi deb qabul qilmaslikka yordam beradi.

Qo‘qondagi Xudoyorxon saroyining saqlangan kirish fasadi. Surat: Bgag · CC0.

Qo‘qon tarixiga qisqacha nazar

O‘rta asrlar: Qo‘qondagi manzilgoh geografik tavsiflarda tilga olinadi.
XVIII asr: minglar sulolasi Farg‘ona vodiysida davlat barpo etib, uni mustahkamlaydi.
XIX asr boshi: Qo‘qon kengayib, mintaqaning muhim siyosiy kuchiga aylanadi.
1842-yil: Buxoro bosqini jiddiy siyosiy inqiroz keltirib chiqaradi.
XIX asr o‘rtalari: Xudoyorxon ichki nizolar va Rossiya istilosi sharoitida tanaffuslar bilan hukmronlik qiladi.
1876-yil: Rossiya imperiyasi xonlikni tugatib, uning qolgan hududini qo‘shib oladi.
XX asr: inqilob va sovet hokimiyati shahar muassasalari hamda iqtisodiyotini o‘zgartiradi.
1991-yildan: Qo‘qon mustaqil O‘zbekistonda tarixiy meros va hunarmandchilik markazi sifatida rivojlanadi.

Farg‘ona vodiysining g‘arbiy darvozasi

Qo‘qonni alohida hukmdor qarorgohi sifatida emas, vodiy shahri sifatida ko‘rish uning mohiyatini yaxshiroq ochadi. Farg‘ona vodiysi tog‘lar bilan o‘ralgan keng dehqonchilik havzasidir. Undan yo‘llar g‘arbda Xo‘jand va Toshkentga, sharqda esa tog‘ dovonlari va Qashqarga olib borgan. Qo‘qon vodiyning g‘arbiy qismida rivojlangan: bu yerda vodiy ichkarisi bilan tashqi dunyo o‘rtasidagi ayirboshlash yirik bozorni ta’minlay olardi. Keyingi hukmdorlar ushbu geografiyani yaratmagan, balki mavjud mavqeni siyosiy ustunlikka aylantirishni o‘rganganlar.

Joylashuv bilan bir qatorda suv hal qiluvchi ahamiyatga ega edi. Katta shahar aholisi tayangan jadal dehqonchilik uchun yomg‘irning o‘zi yetmasdi. Ekinzorlar, ariqlar va manzilgohlar o‘zaro bog‘langan hududni tashkil etgan. Faqat saroy peshtoqiga qaragan sayyoh saroy hayotini ta’minlagan keng tizimni ko‘rmaydi: dalalar oziq-ovqat, qishloqlar mehnat va daromad, yo‘llar esa shahar ustaxonalari ishlatadigan materiallarni yetkazgan. Shu bois poytaxt tarixi hukmdor qarorgohi devorlaridan ancha tashqarida boshlanadi.

Farg‘ona shahrini Farg‘ona vodiysidan ham farqlash lozim. Hozirgi viloyat markazi XIX asr oxirida Rossiya hukmronligi davrida paydo bo‘lgan; vodiyning tarixi esa ancha qadimiy. Yangi ma’muriy shahar yuzaga kelishidan oldin Qo‘qon, Marg‘ilon va Andijon allaqachon salmoqli markazlar edi. Qadimgi Farg‘ona haqidagi ma’lumotlar odatda shu nomdagi hozirgi shaharga emas, butun hududga taalluqlidir. Bu farqni saqlash bir necha asrlik shahar tarixini chalg‘ituvchi bitta atamaga siqib qo‘ymaslik imkonini beradi.

G‘arbiy joylashuv Qo‘qonning poytaxt bo‘lishini muqarrar qilmagan. Bir qancha shaharlar aholi, dehqonchilik resurslari va siyosiy ta’sir uchun raqobatlashgan. Qo‘qonning keyingi muvaffaqiyati geografiya bilan birga ittifoqlar va qarorlar natijasi edi. Muayyan paytda hukmdor, savdogar, olim yoki hunarmand nega aynan bu yerga kelishni tanlaganini so‘rash foydali. Ularning har biri o‘z imkoniyatini ko‘rgan; shu tanlovlar birlashib, binolari bugungacha saqlangan poytaxtni asta-sekin shakllantirgan.

O‘rta asrlardagi Qo‘qon va shaharning boshlanishi masalasi

Qo‘qon Farg‘onaning o‘rta asrlardagi manzilgohlar tizimi haqidagi tadqiqotlarda uchraydi, ammo uning ilk shahar qiyofasi to‘g‘risidagi dalillar xonlik davri dalillaridan ancha kam. O‘rta asr geografi bir joyni tilga olishi o‘sha manzil ma’lum bo‘lganini ko‘rsatadi; bu devorlar o‘lchamini, aholi sonini yoki ko‘chalar ko‘rinishini o‘z-o‘zidan aniqlamaydi. Buning uchun arxeologiya va matnlarni sinchiklab qiyoslash kerak. Shuning uchun aniq tashkil topish yili haqidagi da’volarga saqlangan bitikdagi sanalardan ko‘ra ehtiyotkorroq yondashish zarur.

Kokand, Khokand va Qo‘qon shakllari turli yozuv va transliteratsiya qoidalariga mansub. Eski Yevropa kitoblaridagi shakl hozirgi o‘zbekcha yozuvlarga o‘rgangan o‘quvchiga begona tuyulishi mumkin. Bu farq manbalar boshqa-boshqa shaharlarni tasvirlaganini anglatmaydi. Ayni paytda tarixiy geografiyadagi o‘xshash nomlarni kontekstini tekshirmasdan bir xil deb bo‘lmaydi. Joy nomi davomiylikni saqlashi, manzilgohning o‘zi esa kattaligi, ahamiyati va hatto asosiy yashash markazini o‘zgartirishi mumkin.

Sayyoh uchun asosiy xulosa oddiy: shaharning yoshi bilan ko‘zga ko‘rinadigan obidalar yoshi alohida masalalardir. Qo‘qonning XVIII asrdan oldingi tarixi bor, biroq uning eng mashhur saqlangan me’moriy ansambllari asosan XVIII va XIX asrlarni ifodalaydi. Qadimiy manzilgohning yirik obidalari nisbatan yosh bo‘lishi mumkin. Tuproq, g‘isht va yog‘ochdan qayta-qayta qurilgan shaharlarda bu odatiy: kundalik binolar ta’mir talab qilgan, nufuzli homiylar esa eski inshootlar o‘rniga kattaroq loyihalar barpo etgan.

Shu sabab o‘rta asr zaminini mintaqaviy shahar dunyosining shakllanishi sifatida tushunish ma’qul. Bozorlar, dehqonchilik manzilgohlari, diniy jamoalar va yo‘llar ming hukmdorlaridan ancha oldin mavjud edi. Qo‘qon bo‘sh makonda paydo bo‘lmagan, balki shu dunyoni meros olgan. Keyingi yuksalish vodiy tarixiga yangi bob qo‘shadi; xonlikdan oldingi shaharlar, jamoalar va aloqalarni yo‘q qilmaydi yoki ularni bitta hukmdor oilasi tarixining oddiy muqaddimasiga aylantirmaydi.

Mintaqaviy markazdan ming hukmdorlari qarorgohigacha

Qo‘qon davlatining boshlanishi odatda XVIII asr boshlariga qo‘yiladi. Hukmdor oila o‘zbeklarning ming guruhiga mansub bo‘lgan; bu nom Xitoydagi Min imperatorlik sulolasiga aloqador emas. O‘xshash yozilish aslida bo‘lmagan qarindoshlikni tasavvur qildirmasligi uchun bu farq muhim. Dastlab hukmdorlar raqobatlashuvchi oilalar, diniy arboblar va mahalliy jamoalar orasida faoliyat yuritgan. Ularning hokimiyati bir martalik, hech kim e’tiroz bildirmagan ta’sis orqali emas, bosqichma-bosqich mustahkamlanish orqali kengaygan.

Poytaxtga hukmdor qarorgohidan ko‘proq narsa kerak edi. Daromad yig‘adigan, nizolarni kelishtiradigan, qo‘shin ta’minlaydigan va shahar tashqarisidagi jamoalar oldida hukmdorni ifodalaydigan kishilar zarur bo‘lgan. Diniy homiylar va ilmli oilalar qonuniylik hamda vositachilik bera olgan. Harbiy tarafdorlar kuch taqdim etgan, lekin mukofot kutgan. Savdogarlarga xavfsizlik foydali bo‘lsa-da, ular haddan tashqari talablarga qarshilik qilgan. Hukmdor shu guruhlar orqali ish ko‘rgan; ularning hamkorligini mutlaq kafolatlangan deb bo‘lmasdi. Xaritadagi yaxlit xonlik ortida ushbu muzokaralar yashiringan.

Qo‘qonning kuchayib borayotgan mavqeyi odamlarni shaharga tortgan. Saroy amaldorlar, soqchilar, xizmatkorlar, quruvchilar va mohir ishlab chiqaruvchilarga talab yaratgan. Diniy muassasalar mudarrislar va talabalarni jalb qilgan. Bu vazifalar bir-birini quvvatlagan: aholi ko‘payishi bozorni kengaytirgan, bozor esa yangi kelganlarning yashab qolishini osonlashtirgan. Poytaxtning jismoniy qiyofasi shu faoliyatlarning to‘planishidan shakllangan. Masjidlar, madrasalar, turar joy mahallalari va savdo maydonlarini birgalikda tushunish kerak; ular hukmdorlar faqat bezak uchun qurgan aloqasiz obidalar emas.

Dastlabki hukmdorlar ishlatgan unvonlarga ham e’tibor zarur. Biy va xon bir lavozimning ikki xil yozilishi emas edi. Unvonlar nasab, homiylik va oldingi an’analarga katta ahamiyat bergan siyosiy madaniyatda mavqe va hokimiyat da’volarini ifodalagan. Davlat kuchaygani sari hukmdorlar o‘zlarini yanada yuksak maqomda ko‘rsatgan. Poytaxt me’morchiligi bu jarayonda qatnashgan: katta diniy muassasa yoki tantanali darvoza saroy solnomasini hech qachon o‘qimaydigan kishilarga ham siyosiy da’voni ko‘rinadigan qilgan.

Nasab, rivoyat va hukmronlik huquqi

Markaziy Osiyo sulolalari ko‘pincha hokimiyatini shajara orqali izohlagan. Qo‘qonda Oltin beshik rivoyati hukmdor oilani nufuzli temuriy o‘tmish bilan bog‘lagan. Hikoya siyosiy o‘zlik ifodasi sifatida muhim, ammo uni zamonaviy tug‘ilish qaydi kabi o‘qib bo‘lmaydi. Tarixiy qiymatining bir qismi hukmdorlar qaysi ajdodlarga mansublikni da’vo qilgani va tinglovchilar qanday qonuniylik asoslarini tan olganini ko‘rsatishidadir. Asos solish rivoyati voqealarning so‘zma-so‘z bayoni bo‘lmasa ham, haqiqiy siyosatga ta’sir qilishi mumkin.

Temuriy nasabning jozibasini Samarqandni ko‘rgandan keyin tushunish osonroq. Temur poytaxti podshohlik, homiylik va madaniy yutuqlarning kuchli timsolini bergan. Keyingi hukmdorlarning muassasa va imkoniyatlari butunlay boshqacha bo‘lsa ham, ular bu xotiraga tayanishi mumkin edi. Qo‘qon saroyi XV asrni shunchaki takrorlamagan. U meros qolgan siyosiy tilning ayrim unsurlarini tanlab, Farg‘ona vodiysidagi yangi sulola ehtiyojlariga moslashtirgan.

Nasab hokimiyat manbalaridan faqat biri edi. Diniy homiylik, harbiy muvaffaqiyat, adolat, farovonlik va tarafdorlarni mukofotlash qobiliyati ham ahamiyatli bo‘lgan. Solnomada ajdodlari madh etilgan hukmdor baribir manfaatlari turlicha odamlarning sadoqatini saqlashi kerak edi. Bu ishonchli shohona til bilan beqaror taxt almashinuvi orasidagi tafovutni tushuntiradi. Qonuniylik tili tartibni ko‘rsatishga intilgan, amaliy boshqaruv esa shu tartibga qarshi chiqish mumkin bo‘lgan dunyoda kechgan.

Muzey yozuvini o‘qiyotganda yoki mahalliy rivoyatni eshitganda uch qatlamni ajratish foydali: tasvirlangan voqea, hikoya yozib olingan davr va uni qayta aytish maqsadi. XIX asrda XVIII asr hukmdori haqida yozilgan bayon oldingi tarix bilan birga keyingi siyosiy tashvishlarni ham ochishi mumkin. Bu usul hikoyalarni kamroq emas, ko‘proq qiziqarli qiladi. Sayyoh saroyning tasavvur dunyosini qadrlab, ayni paytda an’ana, hujjatli dalil va talqin o‘rtasidagi farqni saqlay oladi.

Norbo‘tabiy va o‘sayotgan shahar muassasalari

Norbo‘tabiy nomi XVIII asrning ikkinchi yarmida Qo‘qonning mustahkamlanishi bilan bog‘liq. Uning nomi, ayniqsa, shaharning asosiy tarixiy yo‘nalishiga kiradigan madrasa orqali saqlanib qolgan. Hukmdor va diniy maktab aloqasi siyosiy hokimiyatning kundalik shahar hayotiga qanday kirganini ko‘rsatadi. Madrasa mudarrislar, talabalar, xonalar va moliyaviy ehtiyojlarga ega uzoq muddatli muassasa edi. Uni tashkil etish binoning ochilish marosimidan keyin ham davom etadigan majburiyatlarni yaratgan.

Bunday muassasa bir vaqtning o‘zida bir nechta maqsadga xizmat qilishi mumkin edi. U ilm va ibodatni qo‘llab-quvvatlagan, homiy obro‘sini oshirgan va hukmdor xonadonini din bilimdonlari bilan bog‘lagan. Qurilish hamda doimiy sarf-xarajatlar orqali mahalliy iqtisodiyotga ham hissa qo‘shgan. Bu vazifalarni faqat shaxsiy taqvodorlikka yoki faqat manfaatparast targ‘ibotga tushirib bo‘lmaydi. Xonlikning siyosiy va ijtimoiy dunyosida diniy xizmat bilan ommaviy hokimiyat yaqin bo‘lgan, homiylar o‘z ishlarini bir nechta ma’noda anglaganlar.

Madrasani saroy bilan qiyoslash foydali. Hovli tuzilishi takrorlanuvchi xonalar va birgalikdagi ta’lim ritmiga e’tiborni qaratadi. Uning me’moriy ta’siri xon saroyi kirishidagi kabi ulkan namoyishga tayanmaydi. Eshik-deraza nisbatlari, hovli bilan yopiq xonalar munosabati va peshtoq ishlanishi muassasaning boshqacha qiyofasini ochadi. Vazminroq bino ham shahar haqida uning eng rangdor yodgorligi qadar ko‘p ma’lumot bera oladi.

Nomning saqlanishi shahar xotirasi tanlab eslashini ham ko‘rsatadi. Qurilish, ta’lim va ta’mirga ko‘pchilik hissa qo‘shgan, ammo bino nomida homiyning shaxsi osonroq qoladi. To‘laroq tarix ikki haqiqatni birga ko‘radi: hukmdor asos solish bilan bog‘liq hokimiyat va resurslarni taqdim etgan, kamroq ko‘rinadigan ishchilar va foydalanuvchilarning avlodlari esa uni ishlatgan. Muassasa xon tarjimai holigagina emas, Qo‘qonning ijtimoiy tarixiga ham mansub edi.

Olimxon va hokimiyatning kengayishi

XIX asr bo‘sag‘asida Qo‘qon vodiy davlati mavqeyidan mintaqaviy kuch darajasiga ko‘tarila boshladi. Bu o‘zgarishda Olimxon markaziy o‘rin tutadi. Uning hukmronligi harbiy qayta tashkil etish va kengayish, jumladan XIX asr boshida Toshkentni egallash bilan kechgan. Bu Qo‘qon saroyini dashtga olib boradigan yo‘llar bilan bevosita bog‘lagan va olis hududlarni boshqarishni davlatning asosiy masalalaridan biriga aylantirgan. Kengroq yer ko‘proq resurs, shu bilan birga ma’muriyat va harbiy ta’minotga kattaroq talab degani edi.

Kengayishni zamonaviy xarita bo‘ylab bir rangning tekis va doimiy yoyilishi sifatida tasavvur qilmaslik kerak. Hokimiyat garnizon, hokim, soliq, o‘lpon yoki mahalliy yetakchilar bilan kelishuv shaklida namoyon bo‘lishi mumkin edi. Uning kuchi joy va vaqtga qarab o‘zgargan. Tog‘ tumanlari, dehqonchilik shaharlari va chorvador hududlar xonlikni bir xil boshdan kechirmagan. Tarixiy ta’siri hozirgi bir necha davlat chegarasidan o‘tgan siyosiy tuzilma haqida gapirganda shu notekislikni tushunish zarur.

Harbiy islohot saroydagi mavjud muvozanatni ham buzishi mumkin edi. Yangi askarlar yollagan yoki yangi amaldorlarni ko‘targan hukmdor eski tarafdorlar imkoniyatini o‘zgartirgan. Demak, markazlashtirish foyda ko‘ruvchilar bilan birga muxoliflarni ham yaratgan. Qo‘qon inqirozlari faqat hukmdorlarning oldindan aytib bo‘lmaydigan fe’l-atvoridan kelib chiqmagan. Ular xizmat, daromad, mavqe va hukmdorga yaqinlik uchun kurashlardan tug‘ilgan. Saroy bu kurashlarning ko‘rinadigan markazi bo‘lgan, oqibatlari esa butun davlat shahar-qishloqlariga yoyilgan.

Toshkentni avval ko‘rgan sayyoh uchun bu bob alohida tuyulgan ikki shahar tarixini bog‘laydi. Toshkentning XIX asrdagi muassasalari va Rossiya istilosidan oldingi mavqeyini faqat Toshkent ichidagi voqealar bilan tushuntirib bo‘lmaydi. Qo‘qon ham ushbu tarixning bir qismi edi. Keyinchalik Toshkentdan ayrilish Qo‘qonni zaiflashtirdi. Shaharlar o‘rtasidagi aloqani kuzatish har bir manzil alohida obidalar va hukmdorlar ketma-ketligi tarzida ko‘rsatilganda sezilmaydigan mintaqaviy siyosiy tizimni ochadi.

Umarxon: davlat boshqaruvi va adabiy saroy

Hukmdor va Amiriy taxallusli shoir sifatida eslanadigan Umarxon Qo‘qonning XIX asr boshidagi tarixiga o‘ziga xos madaniy tus beradi. Uning saroyi fors va chig‘atoy turkiy adabiy an’analarida qatnashgan. She’riyat jiddiy davlat ishlariga qo‘shilgan oddiy shaxsiy mashg‘ulot emas edi. U bilim, did, homiylik va ijtimoiy aloqalarni namoyon etish vositasi bo‘lgan. She’r yozish, undan iqtibos keltirish va uni tushunish kengroq ilmiy-adabiy suhbat dunyosiga qo‘shilish demak edi.

Saroy adabiyoti mualliflar bilan birga tinglovchi va o‘quvchilarga ham tayangan. She’r o‘qilishi, ko‘chirilishi, unga javob yozilishi yoki tazkiraga kiritilishi mumkin edi. Qo‘lyozma tayyorlash qog‘oz, siyoh, xattotlik hamda o‘quvchi va kotiblar mehnatini birlashtirgan. Moddiy buyum so‘zlarni zamonlar osha yetkazgan, og‘zaki ijro esa ularga ijtimoiy muhit bergan. Shu bois muzeydagi qo‘lyozma vitrinasini shahar tarixining bir qismi deb ko‘rish mumkin: u adabiy madaniyatni saqlagan xonalar, davralar va kasbiy aloqalarga ishora qiladi.

Saroyning adabiy tili zamonaviy milliy an’analar orasidagi sodda bo‘linishni ham murakkablashtiradi. Mualliflar bir nechta tilda yozib, juda keng hududdagi umumiy shakllardan foydalanganlar. Fors yoki chig‘atoy tilining qo‘llanishi Qo‘qon madaniyatini kamroq mahalliy qilmagan. Bu tillar mahalliy ijodkorlarga o‘z homiylari va auditoriyasiga murojaat qilish uchun shakllangan ifoda vositalarini bergan. Madaniy mansublik ko‘p qatlamli bo‘lgan: shahar bir vaqtning o‘zida vodiyga, xonlikka va keng adabiy dunyoga tegishli edi.

Shunga qaramay, Umarxon homiyligini uning hukmronligi siyosiy tarixi bilan yonma-yon ko‘rish lozim. Madaniy yutuqlar va harbiy intilishlar alohida davrlar emas edi. She’riyatni qo‘llagan saroy daromadni ham boshqargan, vodiy tashqarisida ta’sirga intilgan. Shu uyg‘unlik Qo‘qonni o‘rganishni sermazmun qiladi. Uning tarixi hukmdorlarni bir tomonda jangchilar, ikkinchi tomonda ma’rifatli homiylar deb qulay ajratishga bo‘ysunmaydi: ikki vazifa bir inson va bir muassasada yashashi mumkin edi.

Nodira va Qo‘qon tarixida ayollarning o‘rni

Nodira, boshqa yozuvlarda Nadira yoki Nadera, Qo‘qon bilan bog‘liq eng muhim shaxslardan biridir. Andijonga aloqador nufuzli oilada tug‘ilib, Umarxonning rafiqasi va mustaqil ijodkor shoira bo‘lgan. Uning shahar tarixidagi o‘rnini faqat «hukmdorning turmush o‘rtog‘i» degan ifoda bilan izohlab bo‘lmaydi. Ijodi va homiyligi uni xotirasi hukmdor xonadonining uy hayotidan ancha tashqariga chiqqan madaniyat arbobiga aylantirgan. U saroy tarixi, adabiyot va Markaziy Osiyo ayollari tarixini bog‘laydi.

Zodagon ayollar haqidagi saqlangan ma’lumotlar notekis. Ularning hayoti erkak qarindoshlar, saroy solnomalari, she’rlar, keyingi tarjimai hollar va xotirlash an’analari orqali tasvirlanishi mumkin; har birining ustuvor jihatlari boshqa. Nodiraning mashhurligidan barcha ayollar shunday imkoniyatga ega bo‘lgan degan xulosa chiqmaydi. Ta’lim va homiylikka kirish oila, boylik va mavqega bog‘liq edi. Ayni paytda ayollarni butunlay sukutdagi fon qilib ko‘rsatish shahar ijtimoiy va aqliy hayotini ta’minlagan ijodkorlar, muallimalar, homiylar va uy xo‘jaligi tashkilotchilarini unutish bo‘ladi.

Nodira she’riyatini o‘qishda adabiy ovoz bilan oddiy tarjimai holni farqlash kerak. Muhabbat, ayriliq, qayg‘u va sadoqat shakllangan she’riy an’analarga mansub mavzular edi. Ular shaxsiy tajriba bilan tutashishi mumkin, lekin har bir satrni sanasi aniq e’tirof deb bo‘lmaydi. Asar til, shakl va ishoralar tanlovi bilan badiiy yutuq sifatida tushunishga loyiq; uni faqat hukmdor nikohidagi voqealar dalili sifatida ishlatish yetarli emas.

Nodira 1842-yildagi Buxoro istilosi vaqtida o‘ldirilgan. Bu zo‘ravon uzilish keyingi xotirlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Faqat shu o‘limga qaratilgan tarix undan oldingi o‘n yilliklar madaniy faoliyatini yashiradi. Qo‘qonda uning xotirasini bir nechta bog‘liq mavzu orqali anglash ma’qul: adabiy mualliflik, homiylik, sulolaviy dafn va urush paytidagi saroyning himoyasizligi. Shunda romantik rivoyat yoki hukmdorlar ro‘yxatidagi qisqa fojeali izohdan ko‘ra ancha to‘liq portret yuzaga keladi.

Taxtdan tashqaridagi adabiy hayot

Qo‘qon adabiy hayoti hukmdor va malika yutuqlaridan kengroq edi. XIX asr boshidagi saroy bilan bog‘liq Gulxaniy hajv va axloqiy kuzatishlarni o‘z ichiga olgan ijodi bilan eslanadi. Uning mavjudligi adabiy muhitda madh bilan birga tanqid va kulgi ham bo‘lganini eslatadi. Saroy homiyligi bitta bir xil ohangni yaratmagan; yozuvchining tirikchiligi va adabiy mustaqilligi o‘rtasidagi munosabat murakkab bo‘lishi mumkin edi.

Keyingi Qo‘qon Muqimiy va Furqat kabi ijodkorlar bilan yaqindan bog‘liq. Ularning dunyosi Umarxon davridan farq qilgan: imperiya istilosi, yangi aloqa shakllari va o‘zgarayotgan ijtimoiy munosabatlar bilimli kuzatuvchi uchun boshqa mavzularni ochgan. Adabiyotni qo‘llovchi muassasalar o‘zgarsa ham, shahar kuchli adabiy o‘zligini saqlay oladi. Mustaqil saroyning yo‘qolishi she’riyat, yozishmalar, bahs yoki til rivojiga yakun yasamagan.

Adabiyot tarixi saroydan kamroq ko‘zga tashlanadigan joylarga ham e’tibor qaratadi. Talaba xonasi, muallim uyi, qog‘oz muomalada bo‘lgan ustaxona yoki kitobxonlar davrasi shahar aqliy hayotida ahamiyatli bo‘lishi mumkin edi. Bunday joylarning hammasi saqlanmagan yoki lavha bilan belgilangan emas. Sayyohlik yo‘nalishida yo‘qligi ularni tarixan ahamiyatsiz qilmaydi. Bu saqlangan yirik obidalar kundalik madaniy almashinuvning mo‘rt makonlaridan ko‘ra qimmat qurilishni ko‘proq ifodalashini eslatadi.

Sayyoh uchun eng foydali yo‘l shoir nomini portretdan nariga qarashga taklif deb bilishdir. U qaysi tilda yozgan, kimga murojaat qilgan, asari qanday tarqalgan va hayoti bilan bugungi xotirlash orasida nima o‘zgargan? Bu savollar adabiy merosni muloqot tarixiga aylantiradi. Ular Qo‘qonni Marg‘ilon, Andijon va Namangan bilan ham bog‘laydi: ularning yozuvchi va o‘quvchilari alohida madaniy orollar emas, bir-birini kesib o‘tgan aloqalar tizimiga mansub edi.

Jome masjidi va jamoaviy yig‘ilish me’morchiligi

Qo‘qondagi Jome masjidi saroydan butunlay boshqa me’moriy taassurot beradi. XIX asr boshidagi Umarxon homiyligi bilan bog‘liq bino keng yog‘och ustunli makoni bilan ajralib turadi. Tayanchlarning ketma-ketligi, chuqur soya va bezatilgan shift sekinroq kuzatishga chorlaydi. Binoning ta’siri faqat peshtoq balandligi yoki koshinli fasad yorqinligidan emas, takrorlanish hamda ochiq va pana maydonlar munosabatidan paydo bo‘ladi.

Yog‘och me’morchilik foydalanish ehtiyoji va iqlimga javob beradi. Soyali ayvon odamlar yig‘ilishini ta’minlab, havoning harakatiga imkon beradi; keng tom esa hovli bilan yopiq xonalar o‘rtasida o‘tish hosil qiladi. Bular estetik bo‘lishi bilan birga amaliy qarorlardir. Masjidda odamlarning joylashishi muhim: harakat, yo‘nalish va birga to‘planish imkoni uning vazifasiga asos bo‘ladi. Bitta o‘ymakor ustun surati detalni qayd etadi, butun makonni his etish esa shu detal umumiy loyihada qanday qatnashishini tushuntiradi.

Konstruktiv tayanch bilan uning bezagini alohida ko‘ring. Ustun yuk ko‘taradi; o‘ymakorlik uning yuzasiga qo‘shimcha ma’no va hunar qatlamini beradi. Shift to‘sinlari tartibli tuzilma yaratadi, uning ichida esa rangtasvir bezaklari turlicha bo‘lishi mumkin. Shunday qilib, turli mahoratlar bir ansamblda birlashadi. Saqlash masalasi ham tug‘iladi: yog‘och, bo‘yoq va suvoq turlicha eskiradi, shuning uchun ko‘rinadigan yuzada tarixiy material, keyingi ta’mir va yangi restavratsiya birga bo‘lishi mumkin. Bir tekis yorqinlik yoshning ishonchli o‘lchovi emas.

Masjid tarixi poytaxtning jamoat hayotiga mansub. Jome muassasasi ibodatni hukmdor hokimiyati ishtiroki bilan bog‘lagan, lekin kundalik tashvishlari saroy diplomatiyasidan uzoq bo‘lgan odamlarga ham xizmat qilgan. Uni Norbo‘tabiy madrasasi bilan qiyoslash ayniqsa foydali: biri birgalikda yig‘ilishni, ikkinchisi ta’lim tashkil etilishini aniqroq ko‘rsatadi. Ikkalasi diniy muassasalar shahar manzarasida turli vazifalarni bajarganini ochib beradi.

Xonlar qabristonlari va xotiraning yaratilishi

Qo‘qon hukmdorlari bilan bog‘liq Daxmai Shohon dafn ansambli e’tiborni boshqaruv namoyishidan sulolaviy xotirani saqlashga ko‘chiradi. Hukmdorning hokimiyati o‘limi bilan tugagan, ammo qabr shahar hayotiga ta’sir qilishda davom etgan. Avlodlar va homiylar oilani yod etgan, tashrifchilar uning nomlariga duch kelgan, dafn joyi muqaddas va tarixiy geografiyaga kirgan. Yodgorlik alohida hayotlarni nasab haqidagi uzoqroq yashaydigan bayonga aylantirgan.

Modarixon majmuasi bu manzaraga yana bir qatlam qo‘shadi. Hukmdor oilasi ayollarini xotirlash siyosiy solnomalarda erkak hukmdorlar almashinuvidan kamroq ko‘rinishi mumkin, lekin binolar ularning ahamiyatini qayd etadi. Lavha va bitiklar ifodasiga diqqat qilish lozim: xotirlanayotgan shaxs, binoni buyurtirgan homiy va xalq orasida shu joy bilan bog‘lanadigan kishi har doim bir xil bo‘lavermaydi. Qisqa sayyohlik tavsiflari bu farqlarni oson yo‘qotadi.

Dafn me’morchiligi ostonalar, o‘ralgan makon va bezaklardan saroydagidan boshqacha foydalanadi. Uning ko‘lami yaqinroq, sokinroq bo‘lishi mumkin; vazifasi esa kundalik davlat ishini tashkil etish emas. Tashrifchining harakati ko‘cha shovqinidan xotira makoniga o‘tishni yaratadi. Ayniqsa diniy ahamiyati saqlangan joyda bunga hurmat bilan yondashish kerak. Meros bilan tanishish va ziyorat bir makonda kechishi, lekin maqsadlari bir xil bo‘lmasligi mumkin.

Bu ansambllar hukmdor o‘limidan keyingi homiylikni ham tushuntiradi. Yodgorlik yaratish tirik qarindoshlar mavqeyini mustahkamlashi, aziz insonni sharaflashi va avvalgilar bilan ko‘rinadigan aloqa o‘rnatishi mumkin edi. Ushbu niyatlar bir-birini inkor etmagan. Qo‘qonda she’riyat, qayg‘u va me’moriy xotira aloqasi dafn majmualarini saroyga ayniqsa qimmatli qo‘shimcha qiladi. Ular sulolaviy siyosatning insoniy va oilaviy oqibatlarini ko‘rsatadi.

Buxoro bosqini va 1842-yil inqirozi

Qo‘qon va Buxoro raqobati yerlar, yo‘llar va siyosiy ta’sir uchun kurashga tayangan. Uni ikki hukmdorning shaxsiy nizosi bilangina tushuntirib bo‘lmaydi. XIX asr boshiga kelib ikkala davlat Movarounnahr va unga qo‘shni hududlardagi kuchlar muvozanatini shakllantirishga intilgan. Ularning hokimiyat markazlari orasidagi shaharlar takroriy tortishuv obyektiga aylangan, mahalliy yetakchilar esa yirik kuchlar maqsadlarini hisobga olishga majbur bo‘lgan.

1842-yilda Buxoro amiri Nasrullo Qo‘qonga bostirib kirdi. Ko‘pincha Madalixon deb ataladigan Muhammad Alixon va hukmdor oila a’zolari o‘ldirildi; Nodiraning o‘limi ham shu fojiaga mansub. Bosib turish qisqa bo‘lgan, ammo oqibatlari chuqur edi. U mavjud saroy rahbariyatini yo‘qotib, tiklangan xonlikka kim hukmronlik qilishi haqidagi yangi kurashni boshladi. Shunday qilib, qisqa harbiy nazorat ancha uzoq siyosiy beqarorlikni keltirishi mumkin edi.

Poytaxt aholisi uchun bosqin rasmiy hujjatdagi ism almashishidan ko‘proq narsani anglatgan. Qurolli istilo mulk, tirikchilik va shaxsiy xavfsizlikka tahdid qilgan. Saroy xonadonlari va diniy muassasalar homiylarini yo‘qotishi, savdogarlar esa soliq hamda xavfsizlik noaniqligiga duch kelishi mumkin edi. Manbalar ko‘pincha oddiy oilalar tiklanishidan ko‘ra sarkardalar va qatllarga ko‘proq o‘rin beradi. Mas’uliyatli shahar tarixi bu nomutanosiblikni tan oladi, ammo dalillar saqlamagan shaxsiy kechinmalarni to‘qimaydi.

1842-yil voqealari Ipak yo‘li sivilizatsiyasi doimo uyg‘un bo‘lgan degan tasavvurni ham shubha ostiga qo‘yadi. Markaziy Osiyo davlatlari tovarlar, olimlar va san’at shakllarini almashgan, lekin vayronkor urushlar ham olib borgan. Nizoni tan olish mintaqa madaniy yutuqlarini kamaytirmaydi. Aksincha, ularni yuzaga keltirgan siyosiy dunyoga joylashtiradi. Qo‘qon binolari va adabiyoti ajoyib homiylikka ham, haqiqiy zo‘ravonlikka ham qodir jamiyatda paydo bo‘lgan.

Xudoyorxon va hashamatli fasad ortidagi beqarorlik

Xudoyorxonning siyosiy faoliyati bitta uzluksiz hukmronlik emas, takroran hokimiyatga kelish davrlaridan iborat. Uning nomidagi saroyni tushunish uchun bu muhim. Yodgorlik ko‘pincha boylik va qudrat timsoli sifatida ko‘riladi, holbuki homiysi ichki raqobat va kuchayuvchi tashqi bosim davrida boshqargan. Me’moriy ishonch siyosiy xavfsizlik bilan bir narsa emas. Hukmdor o‘z mavqeyini tasdiqlashi zarurligi uchun ham katta ko‘lamda qurishi mumkin edi.

Saroy ittifoqlarida manfaatlari vaqt davomida o‘zgargan bir qancha qudratli guruhlar qatnashgan. Davr bayonlari o‘troq va chorvador aholi yoki ayrim qabila guruhlari uchun umumiy nomlarni tez-tez ishlatadi. Bu atamalarni shoshilib o‘zgarmas zamonaviy etnik toifalarga aylantirmaslik kerak. Siyosiy safdoshlik ijtimoiy chegaralarni kesib o‘tgan; kishilar kengroq mansublik bilan birga oila, harbiy xizmat, joy va shaxsiy homiylik orqali harakat qilgan. Doim qarama-qarshi turgan ikki jamoa haqidagi sodda hikoya har bir inqirozni tushuntira olmaydi.

Daromad doimiy muammo bo‘lgan. Boshqaruv, mudofaa, sug‘orish va nufuzli qurilish resurs talab qilgan, aholiga qo‘yilgan talablar esa norozilik tug‘dirishi mumkin edi. Yukning qanday taqsimlanishi umumiy hajmi qadar muhim bo‘lgan. Savdogar, dehqon yoki harbiy yetakchi hukmdorni so‘ralgan soliq, berilgan imtiyoz va olingan himoyaga qarab turlicha baholagan. Shu bois saroy xarajatlari kanallar, bozorlar va davlat daromadini ta’minlagan xo‘jaliklar bilan bir tarixga mansub.

Xudoyorxon hukmronligini katta maqsadlar va zaiflik o‘rtasidagi taranglik orqali o‘qish ma’qul. Saroy hukmdor mehmonlar va fuqarolarga ko‘rsatmoqchi bo‘lgan narsani ochadi: ierarxiya, ulug‘vorlik va davomiylik. Siyosiy xronologiya esa shu tasvir ostidagi bosimlarni ko‘rsatadi. Ikkalasini birga hisobga olish binoni oddiy oltin davr ramzi yoki faqat mashhur bo‘lmagan hukmdorning isrofgarchilik loyihasi deb ko‘rishdan mazmunliroq tashrif yaratadi.

Xudoyorxon saroyining tashqi ko‘rinishini o‘qish

Saqlangan saroy kirish qismi Farg‘ona vodiysining eng taniqli manzaralaridan biridir. Ko‘tarilgan kirish yo‘li, katta peshtoq va boy bezatilgan yuzalar kelish taassurotini tartibga soladi. Tashrifchi hukmdor makonini oddiy shahar makonidan ajratish uchun qurilgan inshootga yaqinlashadi. Balandlik va naqsh birga ishlaydi: bino hokimiyatni shunchaki sig‘dirmaydi, balki u bilan uchrashuvni sahnalashtiradi. Kirmasdan avval ham odam ruxsat nazorat qilinishini tushunishi kerak bo‘lgan.

Saroy odatda Xudoyorxon hukmronligining keyingi davriga mansub sanaladi, tugallanishi esa ko‘pincha 1871-yil bilan bog‘lanadi. U Temur zamoniga emas, XIX asrga tegishli. Ko‘k koshinlar va ulkan darvozalar orasini yuzlab yillar ajratgan binolarni bir davrga o‘xshatishi mumkinligi sabab bu farqni ta’kidlash kerak. Qo‘qon saroyi Samarqandning mashhur temuriy ansambllari qurilganidan ancha keyin ham Markaziy Osiyoda me’moriy homiylik yashovchan bo‘lganini ko‘rsatadi.

Bezaklar mintaqaviy hunar aloqalarini ham ochadi. Koshin, o‘yma yog‘och, rangli yuzalar va ganch ishlari turli materiallar hamda malaka talab qilgan. Saroy Qo‘qon va qo‘shni markazlar mahoratiga, jumladan Rishton bilan bog‘liq kulolchilik an’analariga tayangan. Shuning uchun tayyor fasad bir homiy nomini olib yursa ham, jamoaviy yutuqdir. Yuzani bitta rang-barang naqsh deb ko‘rishdan ko‘ra turli bezak tizimlari tutashgan joylarni kuzatish ko‘proq ma’lumot berishi mumkin.

Dastlabki saroy majmuasining faqat bir qismi saqlangan. Hozirgi old tomon va muzey yo‘nalishini XIX asrdagi butun qarorgoh deb qabul qilmaslik kerak. Yo‘qolgan hovlilar, xizmat xonalari va turar joylar ancha katta faoliyat muhitining qismlari edi. Mavjud bo‘lsa, reja yoki rekonstruksiya bu ko‘lamni anglashga yordam beradi. U tantanali ko‘rinish yashiradigan saqlash mehnati, oziq-ovqat ta’minoti, xavfsizlik va ma’muriyat haqida ham savol tug‘diradi.

Saroy ichida: xonalar, martaba va mehnat

Hukmdor saroyi bir vaqtning o‘zida turar joy, boshqaruv markazi va marosim joyi bo‘lgan. Bu vazifalar kirishning turli tartiblarini talab qilgan. Ommaviy qabul xonasi, xazina, xizmat yo‘lagi va shaxsiy xona bir xil kishilarni qabul qilmagan. Makonlar ketma-ketligi ierarxiyani harakat orqali ifodalagan: kim kirishi, kim kutishi va kim hukmdorga qanchalik yaqinlashishi mumkin? Me’morchilik ijtimoiy munosabatlarga jismoniy shakl bergan.

Bezak shu farqlarni kuchaytirishi mumkin edi. Boy ishlangan shift yoki puxta hoshiyalangan eshik xona mavqeyiga e’tibor tortgan, boshqa makonning nisbatan soddaligi esa boshqa vazifani anglatishi mumkin bo‘lgan. Faqat vitrinalardagi buyumlarga emas, yuqoriga va xonalar o‘rtasidagi o‘tishlarga qarash foydali. Saqlangan yuzalar binoning o‘zi marosim taassurotini qanday yaratganini tushuntiradi. Muzey jihozlari va lavhalari yana bir tarixiy qatlam qo‘shadi, lekin atrofdagi me’morchilikni to‘sib qo‘ymasligi kerak.

Muzeyga aylanish saroyni ko‘rish usulini o‘zgartiradi. Hozirgi mehmon odatda saroy hayotidagi kirish qoidalariga emas, tushuntirish uchun tuzilgan yo‘nalishga amal qiladi. Buyumlar boshqa joydan keltirilgan bo‘lishi, hozirgi ko‘rgazma esa xonaning dastlabki tarkibini takrorlamasligi mumkin. Bu muzey chalg‘itadi degani emas: bino tarixi va uning ichida taqdim etilgan tarix o‘zaro bog‘liq, ammo alohida. Lavha qaysi qatlamni tasvirlayotganini so‘rash tajribani aniqroq qiladi.

Saroy yo‘qlik haqida o‘ylashga ham chorlaydi. Xizmatkorlar, soqchilar, ustalar va yetkazib beruvchilar uning ishlashi uchun zarur edi, lekin ularning ismlari hukmdor va amaldorlar nomlaridan kamroq saqlangan. Qolgan xonalar elita hayotini ko‘rsatadi, uni ta’minlagan odamlarga esa faqat qisman qarash imkonini beradi. Yaxshi tashrif saroyni shaharga kirish nuqtasi qiladi, keyin tasvirni kengaytirish uchun diniy muassasalar, bozorlar va mahallalarda davom etadi.

Bozorlar, ustaxonalar va poytaxtning moddiy hayoti

Qo‘qonning ahamiyati boshqaruv bilan birga ishlab chiqarish va ayirboshlashga tayangan. Saroy nufuzli tovarlarga talab yaratgan, ammo shahar ishlarining ko‘pi oddiyroq ehtiyojlarga xizmat qilgan: kiyim, asbob, oziq-ovqat, transport anjomlari va uy buyumlari. Ustaxona xo‘jaligi malakali mehnatni savdogar va xaridorlarga bog‘lagan. Saroydagi mahsulotlar ancha keng tizimning faqat yuqori qismini ifodalaydi. Kundalik idish va matolar ba’zan bitta noyob shohona buyumdan ko‘ra turmush haqida ko‘proq ma’lumot beradi.

Mehnat taqsimoti shahar chegarasidan tashqariga yoyilgan. Xomashyo dehqonchilik tumanlari yoki uzoq yetkazib beruvchilardan kelgan, tayyor mahsulotlar esa mintaqa bozorlarida aylangan. Marg‘ilon bilan bog‘liq ipak, Rishton bilan bog‘liq kulolchilik va Qo‘qon savdosi o‘zaro tutash vodiy iqtisodiyotiga mansub edi. Bunday joy assotsiatsiyalari foydali, ammo ularni qat’iy yakkahokimlik deb ko‘rmaslik kerak. Hunarmandlar ko‘chgan, naqshlar tarqalgan, xaridorlar o‘z shahri tashqarisida tayyorlangan narsalarni sotib olgan.

Savdo ishonch va axborot talab qilgan. Bitim sifat, vazn, qiymat va sherikning ishonchliligi haqidagi baholarga bog‘liq edi. Qarz va shaxsiy aloqalar jismoniy yo‘lning o‘zi qadar ahamiyatli bo‘lishi mumkin edi. Bu savdo shahri siyosiy maqomini yo‘qotgach ham nega ta’sirini saqlashini tushuntiradi. Tijoriy bilim, shakllangan aloqalar va mohir ishchilar yangi hukumat boshqa ma’muriy markazni tanlagani uchungina g‘oyib bo‘lmagan.

Bugungi hunarmandchilik namoyishlari shu tarixni davom ettiradi, lekin turizm, ko‘rgazmalar va zamonaviy didga ham javob beradi. Yangi tayyorlangan buyum naqshi an’anaviyligi uchungina qadimiy yodgorlikka aylanmaydi. Uning qadri ustaning mahorati va usul davomiyligida bo‘lishi mumkin. Buyum qanday ishlab chiqarilgani, qanday material ishlatilgani va qaysi qismlari mahalliy ekanini so‘rash «hammasi asrlar davomida o‘zgarmagan» degan umumiy da’vodan ko‘ra Qo‘qon merosiga mazmunliroq aloqa yaratadi.

Rossiya istilosi va xonlikning tugashi

XIX asr davomida Rossiyaning harbiy kengayishi Qo‘qonning harakat erkinligini izchil qisqartirdi. 1865-yilda Toshkentning bosib olinishi katta burilish bo‘lib, xonlikni muhim shahardan mahrum qildi va mintaqa kuchlar muvozanatini o‘zgartirdi. Qo‘qon hukmdorlari diplomatiya, savdo kelishuvlari va harbiy choralar orqali javob berishga uringan, ammo tanlovlari toraygan. Ichki notinchlik va tashqi bosim tobora bir-birini kuchaytirgan.

Yakuniy inqiroz Xudoyorxonga qarshi qo‘zg‘olon, uning Rossiya himoyasiga ketishi va keyingi taxt kurashlarini o‘z ichiga olgan. 1876-yilda Rossiya imperiyasi xonlikni tugatib, qolgan hududini imperiya Turkistoniga qo‘shdi. Bu sana mustaqil davlatning tugashini bildiradi, Qo‘qonning shahar sifatida yo‘qolishini emas. Bozorlar, xonadonlar va madaniy aloqalar davom etdi, biroq endi asosiy qarorlar boshqa joyda qabul qilinadigan ma’muriy va iqtisodiy tartib ichida yashadi.

Mustamlaka istilosi hokimiyat bilan shahar makoni munosabatini o‘zgartirdi. Muassasalar boshqa vazifaga o‘tkazilishi, mulk egallanishi va yangi ma’muriy hududlar tashkil etilishi mumkin edi. Saroy oldingi rolini bajarmay qo‘ydi, yangi viloyat poytaxti esa keyinchalik hozirgi Farg‘ona shahriga aylangan joyda rivojlandi. Shu o‘zgarish vodiyda eski savdo markazlari bilan keyingi rejalashtirilgan ma’muriy shahar yonma-yon mavjudligining bir sababidir. Ularning turli ko‘cha chizig‘i va bino turlari bir siyosiy o‘zgarishning jihatlarini saqlaydi.

Bu o‘tishni tasvirlaydigan til muhim. «Rivojlanish» va «modernizatsiya» transport, ta’lim yoki infratuzilmadagi haqiqiy o‘zgarishlarni bildirishi mumkin, lekin siyosiy mustaqillik yo‘qolishi va mustamlaka tengsizligini yashirmasligi lozim. Shu bilan birga, istiloga e’tibor bergan tarix mahalliy odamlar qanday moslashgani, kelishgani va ijod qilishda davom etganini ham tekshirishi kerak. Qo‘qonning keyingi hayoti oddiy taraqqiyot hikoyasi ham, xonlardan keyingi bo‘sh oraliq ham emas edi.

Paxta, temiryo‘l va o‘zgarayotgan savdo shahri

Imperiya hukmronligida Farg‘ona vodiysi Rossiya iqtisodiyotiga, ayniqsa paxta yetishtirish va savdosi orqali, yanada yaqinroq bog‘landi. Qo‘qonning tijoriy mavqeyi ushbu tizimda muhim bo‘lib qoldi. Iqtisodiy oqibatlar savdogarlardan tashqari dehqonlar, ishchilar va tirikchiligi ekin hamda ayirboshlash o‘zgarishlariga bog‘langan oilalarga yetib bordi. Daromad keltiradigan ekin uzoq xaridorlarga va tashqaridan keltiriladigan oziq-ovqatga qaramlikni ham yaratishi mumkin edi.

Temiryo‘l transporti harakatning ko‘lami va sur’atini o‘zgartirdi. Yo‘llar va karvon aloqalari birdan yo‘qolmadi, ammo yangi bog‘lanishlar tovarlarning bozorga yetishi, axborot va amaldorlar qanchalik tez yurishini o‘zgartirdi. Temiryo‘l ham madrasa singari shahar tarixiga mansub. U tijoriy imkoniyatlarni va vodiy bilan imperiya markazlari munosabatini qayta shakllantirishga yordam berdi, yangi ish joylari va shahar kengayish yo‘nalishlarini yaratdi.

Iqtisodiy o‘zgarish bir tekis kechmagan. Ayrim savdogar va vositachilar imkoniyat topgan, boshqalar raqobat yoki qarzga duch kelgan. Shahar boyidi degan umumiy hukm ijtimoiy guruhlar orasidagi muhim farqlarni yashirishi mumkin. Kim foyda ko‘rgani va kim yukni ko‘targanini aniqlash tarixni aniqroq qiladi. Masalan, ulkan savdo binosi katta xususiy boylikni ko‘rsatishi mumkin, ammo atrofdagi hamma shu farovonlikdan bahramand bo‘lganini isbotlamaydi.

Bu davr Qo‘qondagi odamlar va muassasalar xilma-xilligini ham kengaytirdi. Shahar vodiyning eski tarmoqlari bilan yangi imperiya aloqalari uchrashadigan joyga aylandi. Uning tarixini faqat xonlik me’morchiligiga cheklangan yo‘nalish bilan to‘liq ko‘rsatib bo‘lmaydi. Keyingi binolar, transport infratuzilmasi, maktablar va savdo tumanlari Qo‘qon saroyidan ayrilishga moslashib, mintaqa iqtisodiyotida muhim o‘rin saqlagan asr haqida dalil beradi.

Islohot, ta’lim va inqilob yillari

XX asr boshiga kelib Markaziy Osiyo aqliy hayotida ta’lim, ijtimoiy islohot va siyosiy vakillik haqida bahslar mavjud edi. Odatda jadidlar deb ataladigan islohotchilar o‘qitish va jamoat muhokamasiga yangi yondashuvlarni ilgari surgan. Ular allaqachon boy ilm an’analariga ega jamiyat ichida faoliyat yuritgan; masala fikrning aqliy bo‘shliqqa ilk bor kelishi emas edi. Nima o‘qitilishi, bilim qanday tarqalishi va jamoalar o‘zgarayotgan sharoitga qanday javob berishi muhokama qilingan.

1917-yil inqiloblari yangi imkoniyatlar va nizolarni ochdi. Noyabrda markazi Qo‘qonda bo‘lgan harakat Turkiston muxtoriyati hukumatini e’lon qildi. Muxtoriyat XIX asr xonligidan alohida voqea bo‘lib, uni xonlikning oddiy tiklanishi deb tasvirlamaslik kerak. Tarafdorlari podsho hokimiyati qulagach Turkistonning siyosiy kelajagini muhokama qilganlar. Bu qurultoylar, raqobatlashuvchi tashkilotlar va vakillik haqidagi bahslar dunyosi edi.

Tajriba qisqa umr ko‘rdi. 1918-yil boshida Toshkent soveti bilan bog‘liq kuchlar uni tor-mor etdi, Qo‘qon esa og‘ir zo‘ravonlik va vayronagarchilikka uchradi. Voqea mintaqa inqilobiy tarixining belgilovchi sahifalaridan biriga aylandi. Bayonlar ayrim tafsilotlar va qurbonlar sonida kelishmaydi, shu bois dalilsiz aniq raqamlardan qochish ma’qul. Asosiy holat ravshan: siyosiy hokimiyat uchun kurash shaharga dahshatli oqibat keltirdi va undan keyingi kengroq mojaroga hissa qo‘shdi.

Bu voqealar saroy hikoyasi yonida o‘rin olishi kerak, chunki ular Qo‘qon 1876-yildan keyin ham siyosiy ahamiyatini saqlaganini ko‘rsatadi. Shahar faqat xotiralar bilan yashovchi sobiq poytaxt emas edi. U boshqaruv va muxtoriyat haqidagi yangi taklifning maydoniga aylandi. Shu taklif va uning zo‘ravonlik bilan tugatilishini tushunish XX asr boshi Markaziy Osiyo tarixi hamda milliy xotira haqidagi zamonaviy munozaralarda nega muhimligini ochadi.

Sovet Qo‘qoni: muassasalar, kundalik hayot va meros

Sovet hokimiyati vodiyning siyosiy va iqtisodiy tuzilmalarini qayta tashkil etdi. Qishloq xo‘jaligi, sanoat, ta’lim va boshqaruv yangi tizimlarga kiritildi; diniy muassasalar esa cheklovlar va oldingi vazifalarining ko‘pini yo‘qotishga duch keldi. O‘zgarishlar kundalik hayot tartibiga ta’sir etdi: odamlar qayerda o‘qishi, qanday ishlashi, mulkni qaysi muassasalar nazorat qilishi va ommaviy o‘zlik qanday ifodalanishi o‘zgardi. Bu ma’muriy bino ustidagi bayroq almashishidan ancha keng jarayon edi.

Tarixiy binolar turlicha saqlanib qoldi. Ba’zilari yangi maqsadga moslashtirildi, ayrimlari qarovsiz qoldi, boshqalari muzey yoki muhofaza obyektiga aylandi. Saqlash binoni himoya qilib, uni yaratgan jamoa bilan munosabatini o‘zgartirishi ham mumkin edi. Me’moriy obida sifatida talqin etilgan madrasa dastlabki ta’lim va xayriya tartiblari bilan ishlagan madrasa singari faoliyat yuritmasdi. Bu farq moddiy saqlanish va muassasa davomiyligi alohida savollar ekanini tushuntiradi.

Sovet davri shoirlar va hukmdorlar haqidagi jamoat xotirasini ham shakllantirdi. Adabiy arboblar asarlarining muayyan talqinlari orqali ulug‘lanishi, xonlik esa ko‘pincha tengsizlik va zulm mavzulari bilan tasvirlanishi mumkin edi. Bunday talqinlar qabul qilinish tarixining bir qismidir. Ularni o‘tmishning yagona o‘qilishi sifatida qabul qilish o‘rniga eski saroy bayonlari va keyingi milliy hikoyalar bilan birga o‘rganish lozim. Har bir davr Qo‘qon tarixining ayrim tomonlarini alohida ta’kidlagan.

Ayni paytda oilaviy bilimlar, mahalliy hunarlar va mahalla munosabatlari ahamiyatli bo‘lib qoldi. Katta siyosiy o‘zgarishlar har bir odat yoki xotirani o‘chirmaydi. Davomiylik va uzilish bir xonadon yoki kasb ichida yonma-yon mavjud bo‘lishi mumkin. Hozirgi hunarmand bilimi bir necha tashkiliy sharoitdan o‘tgan, oilaning joy bilan aloqasi esa rasmiy nom va jamoat foydalanishi o‘zgarsa ham saqlangan bo‘lishi mumkin. Shaharning XX asr tarixi davlat siyosati bilan birga shu kichik tajribalardan tuzilgan.

Mustaqil O‘zbekistondagi Qo‘qon

O‘zbekiston 1991-yilda mustaqil bo‘lgach, Qo‘qon merosi milliy tarix va turizmda yana ko‘proq ko‘rina boshladi. Xonlik, uning me’morchiligi va adabiy siymolari mamlakat madaniy merosining muhim qismlari sifatida taqdim etildi. Muhofaza, muzey talqini va ommaviy tadbirlar bu jarayonga hissa qo‘shadi. Ular tirik shahar mehmonlarni qabul qilar ekan, tarixiy joylarning xususiyati va foydalanish usullarini qanday saqlashi mumkinligi haqida amaliy savollar ham tug‘diradi.

Restavratsiya yodgorlikni bir lahzada qotirib qo‘yish emas. Binoda ilk qurilish materiali, keyingi ta’mir va zamonaviy aralashuvlar bo‘lishi mumkin. Rang, material, yetishmayotgan qismlar va tashrifchi kirishi haqidagi qarorlar o‘tmish qanday ko‘rinishiga ta’sir qiladi. Eng foydali tushuntirish shu qatlamlarni anglashga yordam beradi. Toza va to‘liq yuza ko‘zga ta’sirchan bo‘lishi mumkin, biroq tarixiy savollar nima saqlangani, nima almashtirilgani va ish qaysi dalillarga tayanganiga tegishli.

Hunar tarix bilan zamonaviy hayot orasidagi yana bir aloqadir. Ko‘rgazma va festivallar mohir ustalarga e’tibor tortadi, turizm esa olib ketish qulay buyumlar va namoyishlarga talab yaratadi. Bu imkoniyatlar tirikchilikni qo‘llab-quvvatlashi, ayni paytda uslub va ishlab chiqarish tanlovlariga ta’sir etishi mumkin. Natija XIX asr bozorining aynan nusxasi emas, tirik hunarmandchilik iqtisodiyotidir. O‘zgarishni qadrlash sayyohga tarixiy ildizlarni tan olgan holda zamonaviy ishni o‘z mezonlari bilan baholash imkonini beradi.

O‘zbekiston bo‘ylab sayohatga Qo‘qonning eng kuchli hissasi uning o‘ziga xosligidir. U Samarqand, Buxoro va Xivaning yaxshi tanish hikoyalariga nisbatan kechki xonlik, adabiy saroy, vodiy iqtisodiyoti va inqilobiy tajriba tarixini qo‘shadi. Uni o‘sha shaharlarning kichikroq nusxasi deb ko‘rmaslik kerak. Qo‘qon obidalari boshqa tarixiy savollarga javob beradi; shaharga o‘z hikoyasini aytishga imkon berilganda ularning qadri ravshanlashadi.

Shaharning tarixiy qatlamlari bo‘ylab yo‘nalish

Siyosiy muhitni anglash uchun saroydan boshlang, lekin davom etishdan oldin uning sanasi va to‘liq saqlanmaganini tushunishga vaqt ajrating. Kirish qismi hukmdor namoyishini, qolgan xonalar saroy hayoti tartibini, muzey talqini esa kengroq davlatni ochadi. Bular butun tarix emas, uning asosini beradi. U yerda tug‘ilgan savollarni shaharning qolgan qismiga olib chiqing: qurilishga kim pul bergan, makondan kim foydalangan va dastlabki muassasa yo‘qolgach nima sodir bo‘lgan?

Jome masjidida e’tiborni hukmdorga kirishdan jamoa yig‘ilishiga ko‘chiring. Yog‘och tayanchlar, shift bezagi hamda quyosh bilan soya orasidagi harakatni kuzating. Norbo‘tabiy madrasasida homiylik va ta’lim aloqasini o‘ylang. Xonlar dafn majmualarida oila o‘limdan keyingi xotirani qanday saqlashga intilganini ko‘ring. Bu joylarni qiyoslash ularni suratga chiroyliligiga qarab tartiblash yoki islom me’morchiligining o‘zaro almashtiriladigan misollari deb ko‘rishdan ko‘ra ko‘proq ma’lumot beradi.

Savdo va kundalik shaharga ham vaqt qoldiring. Ustaxona yoki bozordagi uchrashuv obida bezagini davom etayotgan amaliy hunar bilan bog‘lashi mumkin; asosiy diqqatga sazovor joylar ortidagi ko‘chalar esa bugungi Qo‘qon ko‘lamini ko‘rsatadi. Xususiy va diniy makonlarni hurmat qiling, eski ko‘ringan har bir binoni ommaga ochiq diqqatga sazovor joy deb o‘ylamang. Zamonaviy hayotni o‘tmishni ko‘rishga to‘siq deb tasavvur qilishdan ko‘ra, aholi shahardan hozir qanday foydalanishini kuzatish tarixiy tushunishni kuchaytiradi.

Oxirida Qo‘qonni vodiyning boshqa qismlari bilan bog‘lang. Marg‘ilon ipak va savdo tarixini ochadi; Andijon Bobur xotirasi va boshqa shahar xronologiyasini qo‘shadi; Namangan hamda Shahrixon manzilgoh, sug‘orish, din va hunar o‘rtasidagi boshqa munosabatlarni ko‘rsatadi. Birgalikda ular Qo‘qon xonligi paydo bo‘lgan mintaqaviy dunyoni tushuntiradi. Saroyni yolg‘iz turgan chiroyli buyum emas, shu aloqalar markazi sifatida ko‘rganda u yanada mazmunli bo‘ladi.

Tashrif davomida tarixni anglash

Siyosiy tarix uchun saroydan boshlang, keyin uni Jome masjidi va Norbo‘tabiy madrasasi bilan qiyoslang. Xotirlash va homiylikni tushunish uchun sulolaviy dafn majmuasini ham qo‘shing. Bu joylar birgalikda yolg‘iz saroydan ko‘ra to‘liqroq tasvir beradi.

Qo‘qon Marg‘ilon, Namangan va Shahrixon uchun ham foydali tarixiy qiyosdir. Ushbu shaharlar butun xonlikni ta’minlagan savdo, diniy va sug‘orish muhitini ochib beradi.

Manbalar va qo‘shimcha o‘qish

Kokand, Qo‘qon va Khokand turli tillar hamda tarixiy nashrlarda uchraydigan yozilish shakllaridir.

O‘zbekiston tarixini o‘rganishda davom eting

Barcha 17 shahar tarixi · Samarqand · Marg‘ilon (ingliz tilida) · Andijon (ingliz tilida)

Surat asl sahifadan saqlandi; muallif va litsenziya rasm ostida ko‘rsatilgan.