Toshkent tarixi

Entrance of Hazrati Imam Mosque in Tashkent

Toshkent ko‘pincha sayohatchining O‘zbekiston bilan ilk tanishuvi bo‘ladi, ammo uning keng shohko‘chalari ortida ancha qadimiy shahar yashiringan. Poytaxt vokzallari, hukumat binolari va turar joy mavzelari ortida sug‘oriladigan voha, savdo manzilgohi, islomiy markaz va mustamlaka ma’muriy poytaxti tarixi yotadi. Zilzilalar va qayta qurilishlar uning qiyofasini o‘zgartirgan, lekin oldingi barcha qatlamlarni yo‘qotmagan.

Shaharni shu qatlamlar orasida yurib yaxshiroq tushunish mumkin. Chorsu va eski mahallalar shahar hayotining bir shaklini saqlaydi; Anhor sharqidagi ko‘chalar boshqasini ko‘rsatadi; metro va qayta qurilgan maydonlar XX asrni hikoya qiladi. Zamonaviy Toshkent uchalasidan ham o‘sib chiqqan.

Toshkent tarixining qisqa xronologiyasi

Qadimgi davr: Chirchiq vohasida manzilgohlar rivojlanadi; Choch muhim mintaqaviy nomga aylanadi.
VIII asr: arablar istilosi vohani kengayayotgan islom dunyosiga qo‘shadi.
O‘rta asrlar: Shosh, keyinchalik Toshkent mintaqa siyosiy va savdo tarixida tilga olinadi.
XIX asr boshi: shahar Qo‘qon xonligi nazoratiga o‘tadi.
1865-yil: Rossiya qo‘shinlari Toshkentni bosib oladi.
1930-yil: Toshkent O‘zbekiston SSR poytaxtiga aylanadi.
1966-yil: zilzila keng ko‘lamli qayta qurish dasturiga turtki beradi.
1977-yil: Toshkent metrosining birinchi qismi ochiladi.
1991-yil: shahar mustaqil O‘zbekiston poytaxtiga aylanadi.

Choch, Shosh, Binkat va Toshkent nomi

Toshkent bilan bog‘liq nomlarning almashuvi tillar, siyosiy hokimiyat va manzilgohlarning uzoq tarixini ifodalaydi. Choch voha mintaqasi va uning asosiy shahar markazlarini bildirgan; Shosh arab yozma an’anasida tanish shakl edi. Binkat shu mintaqada rivojlangan shaharning o‘rta asr tavsiflarida uchraydi. Keyingi turkiy Toshkent nomi, odatda «tosh shahar» deb tushunilib, asta-sekin ustun bo‘ldi. Bu nomlar bir aholining qayta-qayta yo‘qolib, o‘rnini mutlaqo aloqasiz xalq egallaganini anglatmaydi.

Shahar bilan butun vohani farqlash ayniqsa muhim. O‘rta asr mualliflari ba’zan bitta nomni ikkalasiga ham ishlatgan, qo‘shni manzilgohlar nomlari esa zamonaviy yozilishda o‘xshash ko‘rinadi. Binkatni Angren va Sirdaryo qo‘shilishiga yaqin joylashgan alohida shahar — Banokat bilan adashtirmaslik kerak. Yozuvdagi kichik farq joylashuv va tarixiy vazifadagi katta farqni yashirishi mumkin. Shu sabab xaritalar va geografik tavsiflar sulolalar ro‘yxatidek foydalidir.

Toshkentning bugungi ma’muriy chegaralari ilgari alohida manzilgohlar, dehqonchilik maydonlari va yo‘llarga mansub yerlarni ham qamraydi. Zamonaviy megapolis ichidagi qadimgi arxeologik joy shaharning har bir keyingi shakli aynan o‘sha yerda markazlashganini bildirmaydi. Shahar rivoji avvalgi yashash bilan aloqani saqlagan holda ko‘chishi, kengayishi va qayta tartiblanishi mumkin. Hozirgi poytaxt bu tarixiy landshaftning bir necha qismini o‘ziga singdirgan.

Mehmon uchun nomlar shu jarayonni o‘qish usulidir. Muzeydagi Choch yozuvi tik turgan obidaga emas, ilk vohaga taalluqli bo‘lishi mumkin. Shoshiy deb atalgan olimning nomi geografik aloqani bildiradi, ammo aynan qaysi binoda o‘qiganini aniqlamaydi. Keyingi solnomadagi Toshkent so‘zi boshqa siyosiy va til muhitiga tegishli. Bu farqlar shaharning uzoq xronologiyasini bitta bahsli tug‘ilgan kunga qisqartirmasdan aniqroq qiladi.

Chorsu bozori: eski shahardagi zamonaviy bozor gumbazi. Surat: Adam Harangozó · CC BY-SA 4.0.

Chirchiq vohasi: shahar va dasht uchrashuvi

Toshkent sug‘oriladigan dehqonchilik yerlari bilan dasht va g‘arbiy Tyanshanga boradigan yo‘llar orasidagi qulay joyda rivojlangan. Chirchiq tizimi suvlari ekinlarni ta’minlagan, atrof landshaftlari esa turli resurslar va tirikchilik shakllariga yo‘l ochgan. Shahar tarixi shu muhitlar uchrashuvidan o‘sgan. U faqat dehqonchilik shahri ham, uzoq karvonlarning oddiy bekati ham bo‘lmagan.

O‘troq dehqonlar va ko‘chib yuruvchi chorvador jamoalar bir-biriga kerak mahsulotlarni almashgan. Don, mato va tayyor buyumlar bir tomonga, hayvonlar, chorvachilik mahsulotlari va boshqa resurslar boshqa tomonga harakatlanishi mumkin edi. Siyosiy munosabatlar doim tinch bo‘lmasa-da, savdo va amaliy hamkorlik mojarolar yonida davom etgan. Shaharning dashtga yaqinligi shimoliy yo‘llarda ta’sir izlagan ketma-ket hukmdorlar uchun uni qimmatli qilgan.

Suv boshqaruvi shahar iqtisodiyotining tayanchi edi. Ariqlar dalalar, bog‘lar va mahallalarni ta’minlagan, ularni saqlash jamoaviy mehnat talab qilgan. Ekin yerlarining joylashuvi odamlar o‘rnashuvi va yo‘llar rivojiga ta’sir ko‘rsatgan. Kanal amaliy suv manbai, chegara va shahar geografiyasida mo‘ljal bo‘lishi mumkin edi. Keyingi rejalashtirish, hatto zamonaviy yo‘l va binolar atrofni o‘zgartirganida ham, bu aloqalarning barchasini yo‘qotmagan.

Anhor kanali keyingi Toshkentni o‘qishda ayniqsa foydali, ammo uni boshqariladigan suv landshaftining uzoq tarixida tushunish kerak. Zamonaviy qirg‘oq inshootlari va dam olish vazifalari yangi qatlamlardir. Ular ortida vohaning suv taqsimoti va nazoratiga bog‘liqligi yotadi. Shahar yashilligi shu sabab poytaxt bezagigina emas. U qadimgi manzilgoh, imperiya rejalashtirishi va zamonaviy shahar hayotini bog‘laydigan ekologik tarixga tegishli.

Mahobatli binolardan oldingi arxeologiya

Toshkentning ilk tarixini tik turgan me’morchilikdan ko‘ra arxeologik joylar va muzey buyumlari orqali tushunish ko‘pincha osonroq. Shoshtepa va Ming O‘rik eng tanish islomiy obidalardan oldingi yashash bosqichlari dalillarini saqlaydi. Kengroq hududdagi boshqa joylar, jumladan Qanqa, katta shahar va siyosiy landshaftni tiklashga yordam beradi. Ular bitta qadimgi shaharning bir-birini almashtiradigan misollari emas.

Ming O‘rik ayniqsa ta’sirli, chunki saqlangan qoldiqlari zamonaviy shahar ichida turadi. Arxeologik material bilan bugungi binolar qarama-qarshiligi yashash tarixining chuqurligini ko‘rsatadi. Qazishmalar eski inshootlar, yuzalar va buyumlarning ayrim qismlarini ochadi, ammo saqlangan maydon tarixiy manzilgohning kichik ulushidir. Uni ilk Toshkentning to‘liq rejasi yoki qadimdan beri ochiq yotgan tegilmagan xaroba deb o‘ylash kerak emas.

Tangalar, sopol va me’moriy parchalar turli savollarga javob beradi. Tanga siyosiy hokimiyat, iqtisodiy ayirboshlash yoki ishlatilgan yozuvni ko‘rsatishi mumkin. Sopol yashash ketma-ketligi va boshqa ishlab chiqarish markazlari bilan aloqani aniqlashga yordam beradi. Bezatilgan me’moriy parcha o‘zi kelgan xonaning barcha tomonlarini ochmasdan ham badiiy amaliyotni ko‘rsatadi. Dalillar birga o‘rganilganda kuchliroq bo‘ladi.

Yangi topilmalar paydo bo‘lishi bilan arxeologik talqin ham o‘zgaradi. Rasmiy yubileylar va ommabop tarixlar murakkab ketma-ketlikni ko‘pincha bitta yoshga soddalashtiradi. Bu xotirlash uchun qulay, lekin ilk yashash, shahar rivoji va keyingi siyosiy mavqe o‘rtasidagi farq o‘rnini bosmasligi kerak. Toshkent qadimiyligini tan olish uchun har savolga yakuniy raqamli javob shart emas. Saqlangan dalillarning o‘zi zamonaviy shohko‘chalar bergan ilk taassurotdan ancha qadimiy shaharni ko‘rsatadi.

Choch ilk o‘rta asrlar dunyosida

Ilk o‘rta asrlarda Choch voha hokimliklari, mintaqaviy hukmdorlar va turkiy siyosiy kuchlar bilan aloqalar mavjud Markaziy Osiyo dunyosiga kirgan. Mahalliy elitalar yakkalanib boshqarmay, yirik kuchlar orasida o‘z mavqeyini muvofiqlashtirgan. Savdo, diplomatiya va nikoh hukmron guruhlarni bog‘lagan, harbiy bosim esa muvozanatni o‘zgartirgan. Vohaning dasht yo‘llariga yaqinligi shu munosabatlarga alohida ahamiyat bergan.

Mintaqa ko‘pincha so‘g‘d savdosi va shahar hayoti bilan bog‘lanadigan keng madaniy muhitda qatnashgan. Tovarlar va g‘oyalar siyosiy chegaralarni kesgan tarmoqlar orqali harakatlangan. Islom mustahkamlanishidan oldin diniy amaliyot turlicha bo‘lgan; moddiy dalillar har bir jamoaning to‘liq tasvirini bermasa-da, turli an’analarni ochadi. Bitta buyum butun aholiga yagona o‘zlik berish uchun ishlatilmasligi kerak.

Ayirboshlash yonida mahalliy ishlab chiqarish ham muhim edi. Shaharga oziq-ovqat, asbob, qurilish materiali va malakali mehnat kerak bo‘lgan. Farovonlik uzoqdan kelgan qatnov kabi ekin yerlari bilan bozorlar aloqasiga ham bog‘liq edi. Zamonaviy «Ipak yo‘li» iborasi Chochni boshqa hududlar bilan bog‘laydi, ammo kundalik iqtisodiyotni hashamatli karvonlar hikoyasi ortida yashirishi ham mumkin. Tarixiy shahar bir paytning o‘zida bir necha ko‘lamda ishlagan.

Bu davr yozma manbalari notekis, ko‘p tavsiflar esa vohadan tashqarida yaratilgan. Ulardagi nom va toifalar mualliflar manfaatini aks ettiradi. Arxeologiya ularni to‘ldiradi, ammo har noaniqlikni hal qilavermaydi. Eng mas’uliyatli bayon ilk Toshkentni bog‘langan va o‘zgaruvchi mintaqaning qismi sifatida ko‘rsatib, manba to‘liq bo‘lmagan joyda aniq voqealarning to‘qima ketma-ketligidan qochadi.

«Jasorat» monumenti 1966-yilgi zilzila va shahar tiklanishini xotirlaydi. Surat: 26D · CC BY-SA 4.0.

Arablar istilosi va islomiy muassasalarning shakllanishi

Arab yurishlari VIII asr boshida Movarounnahrga kengayishning bir qismi sifatida Chochga yetib kelgan. Jarayon harbiy kuch, kelishuvlar va mintaqa bo‘ylab davom etgan qarshilikni o‘z ichiga olgan. Shaharni egallash va mustahkam hokimiyat o‘rnatish boshqa-boshqa yutuqlar edi. Solnomachi muvaffaqiyatli yurishni yozgani uchun siyosiy muhit birdan barqaror bo‘lib qolmagan.

Islomlashuv avlodlar davomida kechgan. Jamoat muassasalari, diniy ta’lim va huquqiy amaliyot o‘zgargan, tillar va mahalliy odatlar rivojlanishda davom etgan. Masjid jamoaviy ibodat va ommaviy hokimiyatning yangi joyini bildirgan, ammo xonadon e’tiqodining butun tarixini aytmagan. Hamma aholi bir paytda bir xil amaliyotni qabul qilgan deb tasavvur qilishdan ko‘ra bosqichma-bosqich bayon foydaliroq.

Shahar keng islom dunyosiga kirgani sari ilmiy va savdo aloqalari yangi yo‘nalishlarda kengaygan. Talabalar va ustozlar Markaziy Osiyo shaharlari bilan g‘arb yoki janubdagi uzoq markazlar orasida sayohat qilganlar. Kitoblar, huquqiy an’analar va diniy obro‘ shu yo‘llarda tarqalgan. Mahalliy muassasalar vohadan ancha tashqariga cho‘zilgan tarmoqlarda qatnashish orqali nufuz orttirgan.

Toshkentda keyinchalik islomiy ilmning muhimlashuvi shu jamlangan rivojlanishdan o‘sgan. Uni arablar istilosining ilk yillariga o‘zgarmagan holda ko‘chirish kerak emas. Islomlashuvni oldingi mintaqa tarixining tugashi deb ham bo‘lmaydi. Shahar dehqonchilik iqtisodiyoti, tillari va dasht bilan munosabatlari yangi siyosiy-diniy doirada ham rivojlanishni shakllantirishda davom etgan.

O‘rta asr shahri, rabodlar va savdo hayoti

O‘rta asr shahar tavsiflari mustahkamlangan markazlar, arklar va tashqi hududlarni ajratib, shahar qanday ishlaganini tushuntiradi. Toshkent bilan bog‘liq Binkat hukmdor qarorgohi atrofidagi ixcham devor ichidan kengroq rivojlangan. Bozorlar, ustaxonalar va turar joylar amaldagi shaharni eng mustahkam himoyalangan joylardan tashqariga yoygan. Rabodlar o‘sishi rasmiy rejalashtirish kabi iqtisodiy faoliyat va aholi sonini ham aks ettirgan.

Savdo kengayganda shahar tartibi o‘zgarishi mumkin edi. Darvozaga boradigan yo‘l do‘kon va ustaxonalarni tortgan; diniy muassasa atrofda yashashni rag‘batlantirgan; suvga kirish ayrim mashg‘ulotlar uchun qaysi joy qulayligini belgilagan. Natijadagi shahar shakli ko‘p odamlarning takroriy qarorlari orqali yaratilgan. Uni bitta hukmdor bir vaqtda loyihalagan bo‘lishi shart emas.

Toshkentning shimoliy aloqalari ketma-ket sulolalar davrida muhimligicha qolgan. Shahar Movarounnahrning o‘troq markazlarini boshqa voha shaharlari va dashtga yo‘llar bilan bog‘lagan. Bu mavqe daromad va ta’sir keltirgan, lekin siyosiy raqobatga ham ochiq qilgan. Toshkentni boshqargan hukmdor yaqin dehqonchilik yerlarining qiymatidan ortiq strategik ustunlikka ega bo‘lgan.

Saqlangan eski mahallalar to‘liq o‘rta asr rejasini saqlamaydi. Keyingi zarar, qayta qurilish va kengayish shaharni qayta-qayta o‘zgartirgan. Biroq tor turar joy yo‘laklari, yirik savdo yo‘llari va diniy muassasalar munosabati eski hayot tartibini tasavvur qilishga yordam beradi. Qadr har bir devor ming yil o‘zgarmay turgan deb o‘ylashda emas, munosabatlar tizimini tushunishdadir.

Qaffol Shoshiy va Hazrati Imom an’anasi

X asr bilan bog‘liq olim Abu Bakr Qaffol Shoshiy Toshkent diniy xotirasida markaziy o‘rin egallaydi. Uning geografik nomi Shosh bilan aloqani bildiradi, ilmiy obro‘si esa keng islom dunyosiga tegishli. Davrning ko‘p allomalari kabi uni faqat bitta mahalliy bino orqali emas, ta’lim va ustozlik tarmoqlari orqali tushunish kerak.

Hazrati Imom majmuasi keyingi avlodlar homiyligi bilan shu xotira atrofida rivojlangan. Ziyoratgoh ilk aloqani saqlashi, uni o‘ragan me’morchilik esa bir necha keyingi davrga mansub bo‘lishi mumkin. Shu sabab saqlangan maqbara, madrasalar, masjidlar va zamonaviy qo‘shimchalarni sana va vazifasi bo‘yicha alohida o‘qish lozim. E’zozlangan shaxsning davri butun majmua qurilish sanasi emas.

Bunday ansambllar xotirani muassasalar bilan bog‘laydi. Ziyorat, ta’lim, ibodat va qo‘lyozma saqlash yonma-yon joylashishi mumkin, ammo bir xil faoliyat emas. Mehmonlar turli maqsad bilan keladi. Tarixiy qo‘lyozmaga qiziqqan kishi ibodat qiluvchi yoki talaba bilan bir hududda bo‘lishi mumkin. Bu yonma-yonlik sayrda e’tiborsiz qoldiriladigan noqulaylik emas, joy ahamiyatining bir qismidir.

Hazrati Imomning zamonaviy taqdimoti uning shahar muhitini ham o‘zgartirgan. Ochiq maydonlar va qayta tiklangan qismlar majmuaga yaqinlashish hamda uni suratga olishga ta’sir qiladi. Mehmon hozirgi ko‘rinishni qadrlab, u doim aynan shunday bo‘lmaganini tan olishi mumkin. Tarixiy suratlar, rejalar va puxta mahalliy izohlar meros obidalarni eng so‘nggi qayta qurilish bosqichidan ajratishga yordam beradi.

Qur’on qo‘lyozmasi va nisbat berish tarixi

Mo‘yi Muborak kutubxonasi bilan bog‘liq mashhur Qur’on qo‘lyozmasi Toshkentning eng tanilgan madaniy xazinalaridan biridir. U an’anaviy ravishda xalifa Usmon bilan bog‘lanadi; bu nisbat qo‘lyozmaning diniy va tarixiy ahamiyatida muhim rol o‘ynagan. An’anaviy bog‘lash bilan ilmiy sanalash boshqa-boshqa da’volardir. Ularni bir-birini avtomatik tasdiqlaydigan narsa sifatida ko‘rsatmaslik kerak.

Qo‘lyozma tadqiqoti yozuv, material, format va boshqa namunalarga qiyosni hisobga oladi. Ilk Qur’on qo‘lyozmalarini aniq sanalash qiyin bo‘lishi, keyingi tarixida bo‘shliqlar yoki bahsli bayonlar uchrashi mumkin. Mutaxassislar rivoyatda nomlangan shaxs bilan bevosita aloqani qabul qilmasa ham, e’zozlangan nisbat buyumni asrab, hurmat qilgan jamoalar haqida ko‘p narsa aytadi.

Qo‘lyozmaning joylar orasida ko‘chishi ham tarixning bir qismidir. Muqaddas va obro‘li kitoblar siyosiy rejimlar almashganda olib ketilishi, to‘planishi, topshirilishi va qaytarilishi mumkin edi. Ularning joylashuvi ilm bilan birga hokimiyatga ham bog‘liq bo‘lgan. Bugun Toshkent bilan bog‘langan qo‘lyozma bu aloqani mahalliy yaratilishdan emas, uzoq safardan keyin olgan bo‘lishi mumkin.

Mehmon uchun eng samarali yondashuv buyumning o‘zini ham, atrofidagi savollarni ham qadrlashdir. Uning hajmi, yozuvi va moddiy saqlanishi har bir ommabop da’voni so‘zma-so‘z qabul qilmasdan ham hayratlanarli. Diniy ahamiyatga hurmat puxta tarixiy izoh bilan mos keladi. Bu farq qo‘lyozmani ilk islom kitob madaniyati namunasi va Markaziy Osiyo xotirasida uzoq keyingi hayotga ega buyum sifatida tushunishga imkon beradi.

Temuriylar, Yunusxon va Farg‘ona bilan aloqalar

Toshkentning Temuriylar davri va XV asr oxiridagi tarixi uni bir necha raqib hokimiyat markazlariga bog‘laydi. Temur davrida Samarqand asosiy imperiya poytaxti edi, lekin Toshkent kabi shaharlar yo‘llar, resurslar va mintaqaviy nazorat uchun muhimligicha qolgan. Davr hikoyasini bitta hukmdor saroyining harakatiga tushirib bo‘lmaydi. Mahalliy muassasalar va aholi katta sulolaviy raqobat maydonida ahamiyatini saqlagan.

Yunusxon maqbarasi shu kech o‘rta asr siyosiy olami bilan saqlangan me’moriy aloqadir. Yunusxon Mo‘g‘ulistonning chig‘atoyiylar doirasiga mansub va Boburning ona tomondan bobosi edi. Bu munosabatlar Toshkentni Farg‘ona vodiysi hamda Temuriy shahzodalarning keng tarixi bilan bog‘laydi. Obida mahalliy joyni Andijon va Samarqand tarixida uchraydigan shaxslar bilan birlashtirish uchun qulay nuqtadir.

Oilaviy aloqalarning siyosiy oqibatlari bo‘lgan. Nikoh hukmdor xonadonlarini bog‘lagan, majburiyat yaratgan va yordam talabini kuchaytirishi mumkin edi. Bu aloqalar tinchlikni kafolatlamagan. Shahzodalar va qarindoshlari bir yurishda hamkor, boshqasida raqib bo‘lishlari mumkin edi. Bobur yoshligi o‘zgaruvchan ittifoqlarga boy; Toshkent shu tanlovlar qilingan mintaqaviy geografiyaning bir qismi bo‘lgan.

Saqlangan obida muhofaza haqidagi tanish savollarni ham tug‘diradi. Hozirgi ko‘rinish ta’mir va atrof shahar muhitidagi o‘zgarishlarni aks ettiradi. Uni ajratilgan buyum emas, qo‘shni muqaddas joylar va eski shahar bilan munosabatda o‘qish kerak. Maskan bevosita atrofidan ancha keng odamlar va joylar tarixiy tarmog‘ini tushuntiradi.

Shayboniylar shahri: Ko‘kaldosh va Baroqxon

XVI asr Toshkentni o‘zbek Shayboniylari o‘rnatgan o‘zgaruvchan siyosiy tartibga kiritdi. Shimoliy o‘rin va savdo aloqalari tufayli shahar nazorati qimmatli edi. U katta sulolaviy davlat ichida mintaqaviy hokimiyat qarorgohi bo‘la olar, mahalliy hukmdor va elitalar esa o‘z manfaatlarini ko‘zlar edi. Shu sabab Buxoro bilan munosabat vaqt davomida ham birlashuv, ham raqobatni o‘z ichiga olgan.

Chorsu yaqinidagi Ko‘kaldosh madrasasi shu davrning eng ko‘zga ko‘ringan me’moriy eslatmalaridan biridir. Savdo markazi yonidagi o‘rni diniy ta’lim va kundalik shahar hayoti yaqinligini ko‘rsatadi. Talabalar, savdogarlar, ibodat qiluvchilar va aholi bir-biriga tutash yo‘llardan foydalangan. Madrasa jamiyatdan tashqaridagi sof tafakkur makoni emas edi; u gavjum shahar ichida ishlagan va shahar hamda kengroq mintaqa resurslariga tayangan.

Hazrati Imom hududidagi Baroqxon madrasasi XVI asrga yana bir muhim bog‘lanish beradi. Ikki muassasa turli shahar muhitida turadi, ularni bitta binoning o‘zaro almashinuvchi misollari deb bo‘lmaydi. Homiylari, tarixi va keyingi foydalanishi farq qiladi. Qiyoslash ta’lim me’morchiligi bozor atrofidagi muhitda ham, muqaddas hududda ham qanday qatnashganini ko‘rsatadi.

Saqlangan binolar zarar, ta’mir va vazifa almashinuvini boshdan kechirgan. Tarixiy qiymati har bir g‘isht asl bo‘lishiga bog‘liq emas. U qisman muassasa yoki joy davomiyligiga, qisman shakl, material va hujjatlarda saqlangan dalillarga tayanadi. Mas’uliyatli talqin shu qatlamlarni ajratadi. Tiklangan peshtoq oldingi me’moriy kompozitsiyani ifodalashi mumkin, ammo bugungi qiyofani yaratgan keyingi ishlar haqida ham izoh talab qiladi.

To‘rt daha va Yunusxo‘ja hokimiyati

XVIII asrga kelib Toshkent siyosiy hayotini kuchli mahalliy manfaatlar va raqobatlashuvchi mintaqaviy davlatlar orasidagi mavqe shakllantirgan. Shahar ko‘pincha turli mahalliy rahbarliklar bilan bog‘liq to‘rt yirik qism orqali tasvirlanadi. Dahalar rejadagi nomlargina emas edi. Ular manfaatlari doim birlashmagan shahar aholisi ichidagi ijtimoiy va siyosiy munosabatlarni ifodalagan.

Yunusxo‘ja XVIII asr oxirida yetakchi kuchga aylanib, dahalarni mustahkamroq hokimiyat ostida birlashtirgan. Uni maqbarada xotirlangan XV asrdagi Yunusxon bilan adashtirmaslik kerak. Nomlar o‘xshashligi ular orasidagi katta vaqt masofasini yashiradi. Biri kech o‘rta asr sulolaviy dunyosiga, ikkinchisi Toshkentning Qo‘qonga qo‘shilishidan oldingi mahalliy siyosiy birlashuviga tegishli.

Shaharning mustaqil harakat qilish imkoniyati harbiy resurs, daromad va atrof kuchlar bilan munosabatga bog‘liq edi. Joylashuv savdo afzalliklarini bergan, ammo shimoliy yo‘llarni boshqarmoqchi bo‘lgan hukmdorlar uchun Toshkentni nishonga ham aylantirgan. Mustahkamlash va diplomatiya shu sabab mahalliy hokimiyatni saqlashning amaliy talablari bilan chambarchas bog‘langan.

Bu davr keyingi Qo‘qon istilosi nega o‘zgarmas ma’muriyat tepasidagi nom almashinuvigina bo‘lmaganini tushuntiradi. Toshkentning o‘z siyosiy tajribasi va mahalliy elitalari bor edi. Katta xonlikka kirish shu manfaatlar bilan Farg‘ona vodiysidagi saroy o‘rtasidagi muvozanatni o‘zgartirdi. Keyingi tarix ham shaharning o‘zligi va iqtisodiy hayoti viloyat tayanch punktidan kengroq bo‘lgan mintaqaviy markaz ahamiyatini aks ettirdi.

Toshkent Qo‘qon xonligi tarkibida

Qo‘qon xonligi XIX asr boshida Toshkentni nazoratiga oldi. Manbalar ba’zan istilo va mustahkamlanishning ayrim bosqichlarini sanalashda farqlanadi. Shu bois bitta sanani butun izoh deb olishdan ko‘ra XIX asr boshini ko‘rsatish ko‘pincha foydaliroq. Asosiy o‘zgarish Farg‘onadagi hukmdor kuchining vodiy tashqarisidagi yirik shaharga yoyilishi edi.

Qo‘qon uchun shahar daromad, savdoga kirish va dasht tomon strategik o‘rin bergan. Boshqaruv hokimlar, harbiy kuchlar va mahalliy obro‘li kishilar bilan munosabatlarni o‘z ichiga olgan. Toshkent aholisi xonlikni soliqlar, majburiyatlar, tayinlovlar va siyosiy mojaro oqibatlari orqali his qilgan. Qo‘qondagi saroy bilan Toshkent ko‘chalari bitta hokimiyat tuzilmasining ikki uchiga tegishli edi.

Xonlikning o‘zi davr davomida doim barqaror bo‘lmagan. Taxt kurashlari va kuchli guruhlar raqobati boshqaruv imkoniga ta’sir qilgan. Buxoro hamda kengayayotgan Rossiya imperiyasi bilan munosabat qo‘shimcha bosim yaratgan. Toshkent qadrli bo‘lgani uchun bu kurashlarda muhim o‘lja edi, aholining savdo va kundalik hayot xavfsizligi istagi esa uzoq hukmdorlar ustuvorliklariga doim mos kelmagan.

Bu fon 1865-yilgi Rossiya istilosini tushunish uchun zarur. Voqea o‘zgarmas siyosiy manzarada kechmagan. Undan oldin bir necha kuch va mahalliy guruh turli manfaatlarni ko‘zlagan mintaqaviy raqobat bo‘lgan. Murakkablikni tan olish istiloning ahamiyatini kamaytirmaydi. U hokimiyat almashinuvi askar, amaldor, savdogar, diniy rahbar va oddiy xonadon uchun nega turli ma’no kasb etganini tushuntiradi.

1865-yilgi Rossiya istilosi

Mixail Chernyayev boshchiligidagi Rossiya qo‘shinlari 1865-yilda janglardan so‘ng Toshkentni egallab, yangi imperiya hokimiyatiga bo‘ysundirdi. Istilo Rossiyaning Markaziy Osiyodagi kengayishiga kirgan, ammo mahalliy harbiy va siyosiy vaziyatga ham bog‘liq edi. Shahar mudofaasi, suvga kirish, ichki bo‘linishlar va Qo‘qon bilan munosabat yurishga ta’sir ko‘rsatgan. Voqeani tinch ixtiyoriy qo‘shilish deb tasvirlash harbiy kuch va mustaqillik yo‘qotilishini yashiradi.

Mahalliy javoblar bir xil bo‘lmagan. Xavfsiz savdoga qiziqqan savdogar mavjud tartibga mavqeyi bog‘liq harbiy rahbar yoki amaldordan boshqacha baho berishi mumkin edi. Diniy yetakchilar va mahalla boshliqlarining xavfsizlik hamda aholiga muomala haqida o‘z tashvishlari bo‘lgan. Bu farqlar barcha aholi natijadagi siyosiy tizimni erkin tanlaganini anglatmaydi. Ular asosiy qarorlari ko‘pincha o‘z nazoratidan tashqarida bo‘lgan voqeaga odamlar qanday javob izlaganini ko‘rsatadi.

Bevosita oqibat yangi ma’muriyat o‘rnatishni talab qildi. Harbiy bosib olish va ishlaydigan mustamlaka poytaxtini rivojlantirish boshqa bosqichlar edi. Rossiya egallangan hudud va aholini qanday tashkil qilishini hal etishi kerak bo‘lgan. 1867-yilda Toshkent yangi Turkiston general-gubernatorligi markaziga aylanib, oldingi mahalliy ahamiyatidan ancha keng vazifa oldi.

Bu ma’muriy maqom keyingi o‘sishni shakllantirdi. Amaldorlar, askarlar, mutaxassislar va ko‘chib keluvchilar yetib keldi, investitsiya imperiya boshqaruvi ehtiyojlari ortidan bordi. Shahar Markaziy Osiyoning boshqa qismlari boshqariladigan va o‘rganiladigan bazaga aylandi. Kengayuvchi muassasalar ularni yaratgan tengsiz siyosiy tartibdan ajralmas edi. Shu sabab davr muzeylari va saqlangan binolari ham shahar rivoji, ham mustamlaka hokimiyati dalilidir.

Eski va yangi shahar: mustamlaka davridagi ajralish

Rossiya imperiyasi davrida mavjud shahar yonida yangi ma’muriy va turar joy tumani paydo bo‘ldi. Keng ko‘chalar, tartibli maydonlar, jamoat binolari va Yevropa me’moriy unsurlari eski tor yo‘llar, hovlilar, bozorlar va diniy muassasalardan farq qilgan. Bu Toshkentning asos solinishi emas edi. Ko‘p asrlik manzilgohga mustamlaka shahar markazi qo‘shilgan.

Ajralish ko‘rinishdagina emas, ijtimoiy va siyosiy ham edi. Muassasa, xizmat va hokimiyatga kirishni mustamlaka tizimi belgilagan. Yangi tuman muhim ma’muriy vazifalar va o‘sayotgan ko‘chib kelgan aholini joylashtirgan, eski shahar esa ko‘plab mavjud muassasalar va kundalik hayot shakllarini saqlagan. Harakat va ayirboshlash ikkalasini bog‘lagan, ammo aloqa tengsizlikni yo‘qotmagan. Ikki maftunkor me’moriy uslub haqidagi oddiy tavsif ortdagi hokimiyat tuzilmasini o‘tkazib yuboradi.

Anhor bu tarixiy tartibni o‘ylashda foydali mo‘ljal bo‘lib qoladi, garchi keyingi o‘sish shaharni ancha katta va murakkab qilgan bo‘lsa ham. Bugungi yo‘llar va mahalla chegaralarini XIX asrga o‘zgarmay ko‘chirish kerak emas. Eski-yangi farqi zamonaviy Toshkentning har qismini izohlovchi doimiy chiziq emas, rivojlanishning muhim bosqichini tasvirlaydi.

Mehmon ko‘cha kengligi, bino yo‘nalishi va jamoat muassasalari o‘rnini qiyoslab mustamlaka tarixini ko‘rishi mumkin. Hovlili uy xususiylikni rejalashtirilgan shohko‘chaga qaragan qarorgohdan boshqacha tashkil qiladi. Rasmiy maydon hokimiyatni bozor chorrahasidan boshqacha ifodalaydi. Bu farqlar estetik did bilan birga ijtimoiy maqsadlarni ham aks ettiradi. Birga o‘qilganda imperiya rejalashtirishi eski jamiyat yonida taniqli ma’muriy muhit yaratishga qanday intilgani ochiladi.

Temiryo‘llar, savdo va mintaqaviy megapolisning o‘sishi

Temiryo‘l rivoji Toshkentni Markaziy Osiyo va Rossiya imperiyasining boshqa qismlari bilan yaqinroq bog‘ladi. XIX asr oxiri va XX asr boshida shaharga yetgan yo‘llar harakat tezligi va ko‘lamini o‘zgartirdi. Tovarlar endi butunlay hayvon transporti va mintaqa yo‘llarining eski birikmasiga bog‘liq emas edi. Temiryo‘l savdo qayerda jamlanishini va odamlar masofani qanday tasavvur qilishini o‘zgartirdi.

Vokzallar va bog‘liq obyektlarga yer, ishchi va xizmat kerak bo‘lgan. Transport infratuzilmasi atrofida omborlar, ta’mir ishlari va yangi bandlik shakllari rivojlandi. Shaharning ma’muriy markazligi bu o‘zgarishni kuchaytirib, kasbi va kelib chiqishi turli odamlarni tortdi. Toshkent mintaqani katta imperiya tizimiga bog‘laydigan safarlarda amaldor, askar, savdogar, talaba va muhojirlar o‘tadigan joyga aylandi.

Iqtisodiy oqibatlar notekis edi. Yaxshilangan transport bozorlarni kengaytirar, shu bilan birga ishlab chiqaruvchilarni yangi raqobatga duchor etib, tashqi talabga qaramlikni kuchaytirishi mumkin edi. Markaziy Osiyoda paxtaga bog‘liq savdo o‘sishi shu keng o‘zgarishga kirgan. Demak, temiryo‘l muhandislik yutug‘idan ko‘proq edi. U foyda va xarajatlari jamiyat bo‘ylab turlicha taqsimlangan ishlab chiqarish, savdo va hokimiyat qayta tashkilotining qismi bo‘lgan.

Temiryo‘l tarixi Ipak yo‘lining romantik tasviriga foydali qo‘shimcha beradi. Karvon transporti oldingi ustunligini yo‘qotganda Toshkent ahamiyati tugamagan. Shahar yangi tarmoqlarga moslashib, yangi vazifalar olgan. Zamonaviy vokzallar, sanoat hududlari va transport to‘plamlari o‘zgarish ichidagi davomiylikni hikoya qiladi: yo‘llar uchrashuvi muhim qolgan, ularni boshqargan texnologiya va siyosiy tizimlar esa o‘zgargan.

Romanov qarorgohi va imperiya kolleksiyalari

1891-yilda qurilgan Nikolay Konstantinovich Romanov qarorgohi imperiya davri Toshkentining eng o‘ziga xos saqlangan binolaridan biridir. Ko‘lami, bezak tafsilotlari va bog‘ muhiti uni eski shahar diniy obidalaridan ajratadi. Bino Romanov oilasi a’zosining asosiy imperiya poytaxtlaridan uzoqdagi hayoti hamda Rossiya elita madaniyatining Markaziy Osiyodagi kengroq ishtiroki tarixiga tegishli.

Qarorgohni siyosatdan uzilgan chiroyli bino emas, shu muhit ichida talqin qilish kerak. Elita kolleksiyalari, homiylik va olib kelingan buyumlar namoyishi o‘zlik va maqom o‘rnatish yo‘llari edi. To‘plamlar keyin jamoat muzeylariga qo‘shilib, xususiy uydan chiqqach yangi ma’no olishi mumkin edi. Muzey buyumi tarixi shu sabab badiiy yaratilish bilan birga uni yig‘ish sharoitlarini ham o‘z ichiga olishi mumkin.

Ommabop tavsiflarda binoga berilgan me’moriy yorliqlar turlicha. Barcha izohni uslub nomiga yuklashdan ko‘ra uning haqiqiy xususiyatlari va sanasini o‘rganish ishonchliroq. G‘isht terimi, bezak, ochilishlar va atrof yer bilan munosabat eski mahallalarning ichkariga yo‘nalgan uy me’morchiligidan boshqa yondashuvni ochadi. Bu farq Toshkentning XIX asrdagi o‘zgarishining bir qismidir.

Hozirgi vazifa va kirish tartibi o‘zgarishi mumkin, shu sabab tarixiy talqinni ichkariga kirish haqidagi amaliy va’dalardan ajratish kerak. Mehmon har bir xona doim ochiq deb o‘ylamasdan ham qarorgohning shahar rivojidagi o‘rnini tushunadi. Bu tamoyil boshqa ma’muriy yoki diplomatik binolarga ham tegishli: diqqatga sazovor joy sifatida saqlanish uni avtomatik ravishda cheklanmagan muzey qilmaydi.

Turli e’tiqod va jamoalar shahri

Toshkent aholisi migratsiya, imperiya boshqaruvi, savdo va keyingi sovet siyosati orqali tobora xilma-xil bo‘ldi. Musulmon jamoalari shahar hayotida markaziy bo‘lib qoldi, yahudiy, pravoslav, katolik va boshqa jamoalar esa muassasa va ibodat joylarini rivojlantirdi. Bu xilma-xillik bitta voqeada yaralmagan va har guruh har payt bir xil mavqega ega bo‘lganini anglatmagan.

Diniy binolar bu tarixni ko‘rinadigan qiladi. Masjid va madrasalar islomiy shahar hayotining turli davrlariga tegishli. Cherkov va boshqa muassasalar keyingi rejimlarda shakllangan yoki kengaygan jamoalarning migratsiyasi, homiyligi va ehtiyojlarini aks ettiradi. Ularni vaqtga bo‘ysunmas hamjihatlik ramzi sifatida ko‘rsatishdan ko‘ra sana va vazifasi bo‘yicha qiyoslash mazmunliroq. Tarixida yopilish, moslashtirish, tiklash va huquqiy sharoit o‘zgarishi bor.

Til yana bir qatlam qo‘shadi. O‘zbek, rus, tojik va boshqa tillar uy hayoti, boshqaruv, ta’lim va madaniyatda turli rol o‘ynagan. Ko‘p tilli shahar alohida, o‘ziga yopiq olamlarga bo‘linishi shart emas. Odamlar vaziyatga qarab til almashtiradi, muassasalar ish tilini o‘zgartiradi. Maktab va nashriyot tarixi bu siljishlarni tushunishda ayniqsa muhim.

Shahar xilma-xilligi majburiy ko‘chirish va qatag‘onning og‘riqli tarixini ham o‘z ichiga oladi. Migratsiya doim ixtiyoriy bo‘lmagan, boshpana topish tajribasini deportatsiya bilan adashtirmaslik kerak. Puxta bayon mehmondo‘stlik va madaniy almashinuvni tan olib, ayrim aholini Markaziy Osiyoga olib kelgan majburlovchi siyosatni ham aniq aytadi. Kelishning shu turli shakllari ajratilsa, Toshkent ijtimoiy tarixi boyroq ochiladi.

Jadid islohoti, gazetalar va yangi jamoat munozarasi

XX asr boshida Toshkent islohotchilik va nashriyotning muhim markaziga aylandi. Jadid muallimlari yangi o‘qitish usullarini targ‘ib qilib, o‘quvchilar uchun fanlar doirasini kengaytirishga intildilar. Ularning mehnati Rossiya imperiyasi va islom dunyosining boshqa joylaridagi jarayonlarga bog‘liq, ayni paytda mahalliy sharoitga javob edi. Islohot tashqaridan oddiy olib kelinib, o‘zgarmay tatbiq etilmagan.

Maktablar, gazetalar, adabiyot va teatr jamiyat kelajagini muhokama qilish imkonini berdi. Ta’lim masalalari til, hokimiyat, jamoat mas’uliyati, din va zamonaviy bilim munosabatiga aylanishi mumkin edi. Bahslarda qatnashganlar yagona dasturga ega emas edilar. Yangi g‘oyalar uchraganida va siyosiy imkonlar ochilib-yopilganida ularning pozitsiyalari o‘zgargan.

Toshkentning mintaqaviy ma’muriyat va aloqa markazi sifatidagi mavqeyi uni bunday almashinuvlar uchun muhim joy qildi. Bosma material shahar tashqarisiga yetgan, safarlar ziyolilarni boshqa islohotchilar bilan uchrashtirgan. Ommaviy munozara rivoji amaliy resurslarga: bosmaxona, qog‘oz, pul, tarqatish va matndan foydalana oladigan o‘quvchiga bog‘liq edi. Madaniy o‘zgarishning moddiy infratuzilmasi mavjud bo‘lgan.

Ko‘p islohotchi ziyolilarning keyingi taqdiri uzluksiz taraqqiyot haqidagi sodda hikoyaga yo‘l qo‘ymaydi. Inqilob va sovet qatag‘oni ularning ishlash sharoitini o‘zgartirdi. Ta’lim va madaniy yangilanishning ayrim umidlari boshqa shaklda amalga oshdi, odamlar va muassasalar esa ta’qibga uchradi. Merosni ham yutuq, ham yo‘qotish orqali tushunish kerak. Adibga bag‘ishlangan yodgorlik yoki muzey ko‘rgazmasi ko‘pincha ancha og‘ir tarjimayi holning oxirgi nuqtasidir.

Inqilob va sovet poytaxtining shakllanishi

1917-yil inqiloblari va keyingi mojarolar imperiya tartibini tugatdi, ammo birdan barqaror yoki teng siyosiy tizim yaratmadi. Toshkent Markaziy Osiyodagi inqilobiy hokimiyatning yirik markazi edi; vakillik va boshqaruv uchun kurash butun mintaqaga ta’sir qildi. Mahalliy musulmon siyosiy harakatlari, rusiyzabon ishchilar, askarlar va boshqa guruhlar manfaatlari bir xil emas edi. Yangi tartib mafkuraviy da’volar bilan birga mojarolar orqali yuzaga keldi.

Sovet respublikalari tashkil etilishi va Markaziy Osiyoning qayta tuzilishi siyosiy xaritani o‘zgartirdi. O‘zbekiston SSRning ilk poytaxti Samarqand bo‘lgan, hukumat 1930-yilda Toshkentga ko‘chgan. Ko‘chish shaharning ma’muriy rolini kuchaytirib, muassasalar, sanoat va infratuzilmaga qo‘shimcha sarmoya yo‘naltirdi. Rossiya Turkistoni markazi sifatidagi oldingi mavqe allaqachon bu rivoj uchun keng asos yaratgan edi.

Sovet hukmronligi mulk, ta’lim, diniy muassasalar va jamoat madaniyatini o‘zgartirdi. Kengaygan o‘qish va yangi imkonlar majburlash, siyosiy qatag‘on va diniy hayot cheklovlari bilan yonma-yon mavjud bo‘ldi. Bular butunlay boshqa shaharlarga ta’sir etgan alohida tarixlar emas. Ular bir xonadon va mahallani turlicha shakllantirgan. Oila ta’limga kirishdan foyda ko‘rib, ayni paytda bir muassasa yo‘qolishi yoki qarindosh ta’qibini boshdan kechirishi mumkin edi.

Jismoniy shahar ham ijtimoiy o‘zgarishlar bilan birga o‘zgardi. Yangi binolar va rejalar respublika poytaxti intilishlarini ifodalagan, eski hududlar moslashtirilgan yoki qayta qurilgan. Demak, Toshkentning zamonaviy ko‘rinishi 1966-yilgi zilziladan ancha oldin boshlangan. Ilk sovet davrini tushunish falokatni har bir keng ko‘cha yoki XX asr binosining haddan tashqari qulay izohiga aylantirishdan saqlaydi.

Urush davri Toshkenti: evakuatsiya, mehnat va boshpana

Ikkinchi jahon urushida Toshkent Sovet Ittifoqining nemis qo‘shinlari tahdid qilgan yoki egallagan qismlaridan evakuatsiya qilingan odamlar, sanoat jihozlari va madaniy muassasalarni qabul qildi. Ko‘chish uy-joy, oziq-ovqat va xizmatlarga ulkan talab qo‘ydi. U shahar aholisi va iqtisodiyotini ham o‘zgartirdi. Favqulodda sharoitda kelgan zavod va mutaxassislar urushdan keyin ham muhim qolib, yirik sanoat va ta’lim markazi o‘sishiga hissa qo‘shishi mumkin edi.

Boshpana tajribasi shahar xotirasida muhim o‘rin tutadi. Uy va yaqinlarini yo‘qotgan oilalar Markaziy Osiyoda panoh topgan, mahalliy xonadonlarning bolalarga g‘amxo‘rligi haqidagi hikoyalar ayniqsa ahamiyatli bo‘lgan. Shomahmudovlar oilasi turli kelib chiqishdagi bolalarni bag‘riga olgani uchun keng xotirlanadi. Shunday shaxsiy hikoyalar aks holda ma’muriy statistikaga qisqarib qoladigan harakatga insoniy ko‘lam beradi.

Mehmondo‘stlikni urush hayotining amaliy qiyinchiliklari yonida tushunish kerak. Resurslar oz, mahalliy aholining o‘zi harbiy xizmat, tanqislik va yo‘qotishlardan aziyat chekardi. Ko‘p odamni qabul qilish xonadon, muassasa va amaldorlardan mehnat talab qilgan. Shu harakatni eslash boshpana tarixini do‘stlik haqidagi oddiy shiorga qaraganda mazmunli qiladi. U oziq, turar joy, parvarish va bosim ostidagi kundalik qarorlar orqali amalga oshgan.

Yozuvchilar, ijrochilar va boshqa ziyolilar kelishi bilan madaniy hayot ham o‘zgardi. Toshkent oldingi faoliyati boshqa joylarda kechgan odamlarning uchrashuv maskaniga aylandi. Evakuatsiyada o‘rnatilgan aloqalar adabiyot, teatr va shaxsiy xotirada iz qoldirdi. Urush shahri shunday qilib ham favqulodda omon qolish joyi, ham urushdan keyingi o‘zligiga ta’sir etgan almashinuvlar muhiti bo‘lgan.

Alisher Navoiy teatri va mintaqaning madaniy poytaxti

Alisher Navoiy teatri Toshkentning XX asr madaniy tarixidagi muhim obidadir. Uning rivoji sovet O‘zbekistonida yirik sahna muassasalari yaratilishi va respublika poytaxtining me’moriy intilishlariga tegishli. Urushdan keyin bitkazilgan bino zamonaviy teatr dasturini turli o‘zbek shaharlari va hududlarining badiiy an’analariga ishora qiluvchi bezaklar bilan birlashtirgan.

Teatr zamonaviy jamoat binosi mintaqaviy hunarmandchilikni qanday qo‘shganini tushunishda ayniqsa foydali. O‘ymakorlik, ganchkorlik va boshqa bezak san’atlari vazifasi hamda tashkiloti madrasa yoki saroydan farqli muassasaga joylashtirilgan. An’ana shunchaki avvalgi muhitida saqlanmagan; u yangi madaniy dastur uchun tanlangan va moslashtirilgan. Natija ham sovet me’morchiligi, ham mahalliy badiiy mahorat tarixiga kiradi.

Qurilish yapon harbiy asirlari mehnati bilan ham bog‘liq. Bu faktni xalqaro hamkorlikning faqat tantanali hikoyasiga singdirib yubormay, bino tarixining bir qismi deb tan olish kerak. Urush asirligi sharoiti ixtiyoriy madaniy almashinuvdan farq qiladi. Obida badiiy yutuqni ifodalash bilan birga majburiy mehnat va urush oqibatlari dalillarini ham saqlashi mumkin.

Ishlayotgan teatr sifatida bino faqat me’moriy eksponat bo‘lmay, tomoshalarni qo‘llab-quvvatlashda davom etadi. Tomoshabinlar, musiqachilar, sahna ishchilari va xizmat xodimlari unga bugungi hayotni beradi. Spektaklga kirgan mehmon tashqarisini ko‘rgandan boshqa tarixiy tomon bilan uchrashadi. Bino davom etuvchi vazifasi bor muassasa sifatida tushunilsa, ikkala tajriba ham qimmatli.

1966-yil aprel: falokat va qayta qurilish masalasi

1966-yil 26-aprel zilzilasi Toshkentga, ayniqsa zaif uy-joylarga katta zarar yetkazdi. Uning ta’sirini faqat magnituda soni bilan tushunib bo‘lmaydi. Zilzila chuqurligi va joyi, binolar holati hamda yashash zichligi oqibatlarga ta’sir qiladi. Ko‘p aholi yaroqli uyidan ayrildi, shahar shoshilinch boshpana va tiklash ehtiyojiga duch keldi.

Falokat butun Ittifoqdan ishchi va resurslar jalb etilgan yirik sovet qayta qurish dasturining boshlanishi bo‘ldi. Yangi ko‘p qavatli mavzelar, yo‘llar va jamoat obyektlari poytaxt ko‘lamini o‘zgartirdi. Tiklash shoshilinch ehtiyojlarni hal etib, rejalashtiruvchilarga zamonaviy hayot haqidagi g‘oyalarni amalga oshirish imkonini ham berdi. Favqulodda tiklanish va uzoq muddatli qayta rivojlantirish bir-biriga bog‘landi.

Natija yutuq va yo‘qotishlarni birlashtirdi. Yangi uy eski turar joyda bo‘lmagan xizmatlarni berishi mumkin, ko‘chirish esa qo‘shnichilik aloqalari va tanish kundalik tartibni o‘zgartirgan. Yo‘lak yoki hovlining yo‘qolishi faqat eskirgan tuzilmani olib tashlash emas, ijtimoiy muhitni yo‘qotish ham bo‘lishi mumkin edi. Boshqa tomondan, an’anaviy ko‘rinishni asrash xavfsizlik va infratuzilma muammolarini o‘zi hal qilmagan. Tanlovlar madaniy bilan birga amaliy edi.

Zilzila barcha tarixiy binolarni yo‘q qilmagan, qayta qurish ham butunlay bo‘sh joydan boshlanmagan. Imperiya rejalashtirishi va oldingi sovet rivoji shaharning katta qismini allaqachon shakllantirgan. Keyingi qayta qurilishlar yana o‘zgarish qo‘shgan. Tarixiy aniq bayon shu sabab 1966-yilni barcha zamonaviy Toshkentni izohlaydigan yagona voqea emas, uzoq o‘zgarish ichidagi katta burilish deb oladi.

«Jasorat» monumenti va jamoat xotirasi

«Jasorat» monumenti zilzila va undan keyingi tiklanishni xotirlaydi. Kompozitsiya yorilgan blok hamda falokatning qayd etilgan onini oilani ifodalovchi guruh bilan bog‘laydi. Atrof relyeflar qayta qurishning jamoaviy mehnatiga murojaat qiladi. Monument sovet davrida yaratilgan, uning badiiy tili tanish inson qiyofalari orqali bardosh, himoya va hamkorlik g‘oyalarini ifodalaydi.

Xotirlash voqeadan muayyan ma’nolarni tanlaydi. Monument har bir zararlangan mahalla yoki tiklashdagi qiyin qarorni hujjatlashtirishga urinmay, jasorat va birdamlikni ta’kidlaydi. Bu uning axborot qiymatini kamaytirmaydi. U falokat ommaga qanday taqdim etilganini hamda davlat va rassom shahar tiklanishini qaysi fazilatlar bilan bog‘lamoqchi bo‘lganini ko‘rsatadi.

Mehmonlar shu ommaviy hikoyani atrof qurilgan muhit bilan taqqoslashi mumkin. Uy-joy mavzelari, yo‘llar va qolgan eski tuzilmalar boshqa dalil shakllaridir. Oilaviy xotira ayni davrni ko‘chish, mehnat va kundalik hayotni qayta qurish orqali tasvirlaydi. Monument, shahar landshafti va shaxsiy guvohlik turli savollarga javob beradi. Birgalikda ular har birining yolg‘iz bayonidan to‘liqroq tarix yaratadi.

Joyning bugungi ijtimoiy hayoti ham bor: aholi va to‘y qatnashchilari tashrif buyuradi. Bu foydalanish yodgorlik qanday oddiy shahar geografiyasiga qo‘shilishini ko‘rsatadi. Ma’nosi ochilgan lahzada butunlay qotib qolmaydi. Keyingi avlodlar u bilan uchrashib, qayta talqin qiladi va zilzila xotirasini o‘sib-o‘zgarayotgan shaharga olib o‘tadi.

Metro: transport, me’morchilik va shahar timsoli

Toshkent metrosining birinchi qismi 1977-yilda, qurilish o‘sha o‘n yillik boshida boshlanganidan so‘ng ochildi. U o‘sayotgan shahar ehtiyojiga javob berib, yirik me’moriy loyihaga ham aylandi. Bekatlar alohida bezak dasturlariga ega jamoat interyerlari sifatida o‘ylangan. Marmar, sopol, yorug‘lik va konstruktiv shakl kundalik safarni tarix, madaniyat, ilm-fan va shahar intilishlari tasvirlari bilan uchrashuvga aylantirgan.

Bekatlarning hammasi bitta loyiha yoki davr mahsuli emas. Turli liniya va davomlar yondashuv, texnologiya va resurslar o‘zgarishini aks ettiradi. Hatto eski tarmoq ichida har bir bekatni o‘z kompozitsiyasi bilan ko‘rish kerak. Ravoqli makon, ustun qatori va devoriy tasvir yo‘lovchi tajribasini turlicha tashkil etadi. Harakat va xavfsizlikning amaliy talablari vizual dastur yonida mavjud.

Mustaqillikdan keyin nomlar va ramzlar o‘zgardi. Hozirgi bekat nomi ochilgan paytdagi nom bo‘lmasligi mumkin. Bunday o‘zgarish metroda jamoat xotirasi siljishini o‘qishga imkon beradi. Me’morchilik qoladi, unga bog‘langan siyosiy ma’no esa o‘zgaradi. Tarmoq ishlayotgan infratuzilma ichida davomiylik va qayta talqinni o‘rganish usulini beradi.

Mehmon uchun metro ham transport, ham dizayn sifatida eng mazmunli. Undan ish yoki o‘qishga ketayotganlar yer osti muzeyidagi fon ishtirokchilari emas. Harakatni to‘smasdan me’morchilikni kuzatish uning asosiy vazifasiga hurmatdir. Bekatlar Toshkent merosi eski diniy obidalar bilan birga zamonaviy muhandislik va jamoat san’atini ham qamrashini ko‘rsatadi.

Sovet modernizmi, mozaikalar va kundalik shahar

Toshkentning kech sovet me’morchiligi mehmonxonalar, madaniyat maskanlari, ma’muriy binolar, uy-joy va yirik jamoat interyerlarini o‘z ichiga oladi. Ayrimlari alohida obida sifatida tanilgan, boshqalari shahar bo‘ylab oddiy yo‘lda uchraydi. Birgalikda ular salmoqli tarixiy qatlamdir. Poytaxtni faqat Samarqand yoki Buxoro obidalariga o‘xshash binolar orqali tushunib bo‘lmaydi.

Mozaika va bezak panellari san’atni kundalik muhitga kiritgan. Ular mehnat, ilm-fan, mintaqa tarixi yoki zamonaviy jamiyat tasvirlarini ulug‘lashi mumkin edi. Vizual til turlicha bo‘lgan, mahalliy badiiy unsurlar ba’zan umumiy sovet ifodasi bilan birlashgan. Asarlar muayyan bino va auditoriya uchun yaratilgan. Panel moddiy jihatdan saqlansa ham, joyidan ajratish uning ma’nosini o‘zgartirishi mumkin.

Uy-joy mavzelari ham tarixiy e’tiborga loyiq. Ko‘p qavatli uylar, hovlilar, maktablar va do‘konlar eski mahallalardan boshqa kundalik hayotni tashkil qilgan. Standartlashtirish qurilishni tezlashtirgan, mahalliy moslashuv esa iqlim va ijtimoiy amaliyotga javob bergan. Keyin aholi bu muhitlarni o‘zgartirib, o‘ziga xos qilgan. Tuman tarixi dastlabki reja bilan birga odamlar uni vaqt davomida qanday yashashga mos qilganini ham qamraydi.

Zamonaviy me’morchilikni saqlash bahslari qadimgi masjid atrofidagidan farq qiladi, ammo tarixiy jihatdan kam emas. Bino shu qadar tanish bo‘ladiki, qadri o‘zgartirilmaguncha yoki olib tashlanmaguncha sezilmaydi. Foydalanish, parvarish va jamoat bog‘liqligi uslubiy baho kabi muhim. Toshkentning zamonaviy qatlami hali tirik xotiraga yaqin, shu sabab talqini ayniqsa boy va ba’zan bahslidir.

Chorsu: eski savdo joyi ustidagi zamonaviy gumbaz

Chorsu Toshkentning uzoq savdo tarixini bugungi hayot bilan bog‘lash uchun eng yaxshi joylardan biri. Nom chorrahani eslatadi; bozor hududi bino va shahar shaklidagi katta o‘zgarishlar davomida ahamiyatini saqlagan. Suratlarda tanish ulkan gumbaz zamonaviy tuzilmadir. Atrofdagi joy eski tarixga ega ekan, uni saqlangan o‘rta asr tomi deb ta’riflash kerak emas.

Bozor davomiyligi qisman faoliyatda yotadi. Oziq-ovqat, ziravor, non, meva-sabzavot va uy-ro‘zg‘or buyumlari aholi bilan birga mehmonni ham tortadi. Mahsulot doirasi shaharni qishloq xo‘jaligi hududlari va tashqi ta’minot tarmoqlariga bog‘laydi. Bozor yetkazish, saqlash, tozalash, kelishish va doimiy xaridor munosabatini talab qiladigan ishlovchi iqtisodiy muassasadir. Tarixiy ahamiyati me’morchilik kabi shu kundalik ishlarda ham ko‘rinadi.

Yaqindagi Ko‘kaldosh madrasasi bilan munosabat eski markazni tushuntiradi. Savdo, ta’lim, ibodat va uy-joy bir-biriga yaqin rivojlangan. Bu yaqinlik har manzilni alohida sayr bekati sifatida olishdan mazmunliroq. Qisqa yurish bozor, asosiy yo‘llar va sokinroq turar joy ko‘chalari o‘rtasidagi ko‘lam o‘zgarishini ochadi.

Fotograf va mehmon uchun oddiy xushmuomalalik tajribani yaxshilaydi. Yaqin portret olishdan oldin so‘rang va sotuvchilar ishlayotganini unutmang. Bozor Ipak yo‘lining sahnalashtirilgan tiklanishi emas. Uning qadri o‘zgarayotgan poytaxt ichida shahar ayirboshlashining davom etishi va moslashishidadir. Shu moslashuvni tushunish Chorsuga ham o‘rta asr tarixida, ham XX asr o‘zgarishida o‘rin beradi.

Mustaqillik, yangi nomlar va bugungi poytaxt

1991-yildan Toshkent mustaqil O‘zbekiston poytaxtidir. Mustaqillik jamoat makonlari, yodgorliklar va muassasalarning siyosiy ma’nosini o‘zgartirdi. Sovet tizimiga bog‘liq nomlar almashtirildi yoki qayta talqin qilindi, oldingi o‘zbek va Markaziy Osiyo tarixiy siymolari esa yangi e’tibor oldi. Bu o‘zgarishlar shaharni milliy o‘zlikni namoyish etishning markaziy maydoniga aylantirdi.

Nom almashtirish tarixiy tanlov shaklidir. U jamiyat yoki hukumat qaysi shaxs va voqealarni omma oldiga qo‘ymoqchi ekanini belgilaydi. Jismoniy ko‘cha yoki maydon qolishi, nomi va ramziy aloqalari o‘zgarishi mumkin. Eski xarita yoki suratga qaragan mehmon shu sabab nom o‘zgarishini butunlay yangi joy qurilishidan ajratishi kerak. Poytaxtda meros makonning yangi siyosiy talqin olgan ko‘plab misollari bor.

Yangi diniy binolar, ishbilarmonlik hududlari, uy-joy va infratuzilma yana qatlamlar qo‘shdi. Tiklash va qayta qurish sharoitni yaxshilashi bilan birga eski mahalla va binolar saqlanishi haqida savol tug‘diradi. O‘sayotgan megapolis ehtiyojlarini muhofaza bilan moslashtirish doim oson emas. Shahar tarixi faqat me’moriy suratlarda ko‘ringan natijalar emas, raqobatdagi ehtiyojlar qanday kelishtirilishini ham qamraydi.

Bugungi Toshkent shu bois saqlab qo‘yilgan o‘rta asr shahri ham, ildizsiz butunlay yangi poytaxt ham emas. Qadimgi voha, islomiy muassasalar, mustamlaka tumani, sovet infratuzilmasi va mustaqillik milliy makonlari o‘zaro bog‘liq qoladi. Tarixga qiziqqan mehmon vazifasi shu munosabatlarni tanishdir. Har davrni bitta sodda tasvirga majburlash o‘rniga o‘z o‘rnida ko‘rsak, shahar ancha tushunarli bo‘ladi.

Tashrifda tarixni qanday o‘qish mumkin

Eski shaharning savdo va ta’lim muhitini tushunish uchun Chorsu va Ko‘kaldoshdan boshlang.
Hazrati Imomga boring, tarixiy binolarni keyingi tiklash va qo‘shimchalardan ajrating.
Imperiya davri ko‘chalari va Romanov saroyini eski mahallalar bilan qiyoslang.
XX asrni o‘rganishda «Jasorat» monumenti va metro me’morchiligidan foydalaning.
Tarix muzeyiga vaqt ajrating: ilk Toshkent ko‘pincha tik turgan obidalardan ko‘ra arxeologiyada yaxshiroq ko‘rinadi.

Alohida diqqatga sazovor joylar haqida Toshkent bo‘yicha qo‘llanmalarimizni ko‘ring.

Manbalar va qo‘shimcha o‘qish

Sanalar bugun ko‘rinadigan har bir inshoot yoshini emas, tarixiy voqealarni bildiradi. Tiklash va qayta qurish Toshkent tarixining bir qismidir.

O‘zbekiston tarixini o‘rganishda davom eting

Barcha 17 shahar tarixi · Samarqand · Shahrisabz (ingliz tilida) · Termiz (ingliz tilida)

Suratlar asl sahifadan saqlandi; mualliflar va litsenziyalar har bir rasm ostida ko‘rsatilgan.