Xivadagi Arab Muhammadxon madrasasi: bunyod etilishi va qayta qurilishi

Arab Muhammadxon madrasasi Ichan qal’adagi shunday yodgorliklardan biridirki, unda asos solingan sana bilan saqlanib qolgan binoning yoshini farqlash muhim. Uning tarixi XVII asrdan boshlanadi, biroq bugungi ko‘rinishining katta qismi XIX asrdagi qayta qurilish bilan bog‘liq. Ta’lim va ibodat maskanlari ta’mirlanib, kengayib borgan tirik shahar uchun bunday tarixiy qatlamlar tabiiydir.

1616-yilda asos solinishi

Madrasaning bunyod etilishi 1616-yilga va 1603–1621-yillarda Xorazmni boshqargan Arab Muhammadxon nomiga bog‘lanadi. O‘sha davrda Xivaning xonlik poytaxti sifatidagi mavqeyi kuchaygan. Madrasa shahar hayotining bir qismi bo‘lish bilan birga hukmdorning ilm va diniy ta’limga homiyligini ham ifodalagan.

Yodgorlik haqidagi ayrim hikoyalarda avvalgi kichik madrasaning sotib olingani aytiladi. Buni bino tarixini bayon qilish an’anasi sifatida tushunish lozim: bu ma’lumot ilk majmuaning barcha tafsilotlarini aniq tiklashga yetmaydi.

XIX asrda nima o‘zgargan

1838-yilda, Olloqulixon davrida madrasa jiddiy qayta qurilgan. Binoning kengayishi va ikkinchi qavatning paydo bo‘lishi shu bosqich bilan bog‘lanadi. Shuning uchun hozirgi majmuani to‘liq 1616-yildan o‘zgarmay qolgan bino deb atash to‘g‘ri emas.

Tomosha vaqtida oddiy savol foydali: qaysi qism ilk qurilishga, qaysisi keyingi qayta qurilishga, qaysisi zamonaviy ta’mirga mansub? Maxsus bilim bo‘lmasa ham, bu savol g‘isht terimi, eshik-derazalar va devorlar tutashuviga diqqat bilan qarashga undaydi.

Kichik ta’lim majmuasining tuzilishi

To‘rtburchak hovli madrasa xonalarini birlashtiradi. Hujralar, dars xonalari va ibodat joyi kundalik foydalanishga mo‘ljallangan ixcham muhitni yaratgan. Bu yerda g‘ishtning o‘zi ham bezak unsurlari kabi muhim ifoda vositasidir.

Bosh fasaddagi peshtoq, yozuv va burchak minorachalariga e’tibor bering. So‘ng tantanavor kirishni sokin ichki hovli bilan solishtiring. Bu farq ko‘cha hayoti bilan o‘qish va yashash uchun ajratilgan ichki makon qanday chegaralanganini ko‘rsatadi.

Tashrif va yaqin yodgorliklar

Ochiq qismlarni ko‘rish uchun taxminan 20–40 daqiqa ajratish mumkin. Alohida xonalarga kirish va ulardan bugungi foydalanish tartibini joyida aniqlang. Tarixiy nom butun bino doimo muzey sifatida ochiq degani emas.

Ichkarida osoyishtalikni saqlang, yopiq eshiklardan o‘tmang va odamlarni suratga olishdan avval ruxsat so‘rang. Kichik tarixiy binolarda sayyohlar yo‘li mahalliy aholining mehnati bilan yonma-yon kelishi mumkin.

Sayrni Juma masjidi va Ichan qal’aning boshqa obidalariga davom ettirish qulay. Arab Muhammadxon madrasasi xonlik poytaxtining ulug‘vorligidan tashqari, uning ta’lim maskanlari asrlar davomida qanday o‘zgarganini ham ko‘rsatadi.

Manbalar

• Meros.uz: Arab Muhammad-Khan Madrasah, Khiva
• UNESCO World Heritage Centre: Itchan Kala
• UNESCO monument list for Itchan Kala
• app.uzbekistan.travel
• www.meros.uz
• uzbekistan.travel

Surat: Arab Mohammed Khan Madrassa 02.jpg — Davide Mauro, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.