Xivadagi Matniyoz Devonbegi madrasasi

Matniyoz Devonbegi madrasasi Muhammad Aminxon madrasasi va Kalta Minor yonidagi kichik obidadir. U Ichan qal’a qiyofasini ulkan peshtoqlar bilan birga ixcham ta’lim, savdo va yashash binolari ham yaratganini ko‘rsatadi.

Buyurtmachi va muassasa tuzilishi

Madrasa 1871-yilda xonning moliya vaziri bo‘lgan Muhammad Niyoz Devonbegi — Matniyoz buyurtmasi bilan qurilgan. Yonida yopiq bozor, ya’ni chorsu ham bunyod etilgan. Savdo va ta’limning qo‘shni joylashishi shahar jamoat vazifalari chambarchas bog‘langanini ifodalaydi.

Tarixiy tavsiflar 21 hujrani qayd etadi: o‘n to‘qqiztasi pastda, ikkitasi kirish tepasida. Darsxonalar, qishki masjid va kutubxona ham tilga olinadi. Tantanali eshik ortida mutolaa, o‘qish va yashashning kundalik muhiti bo‘lgan.

Sovet davrida bino turizm ehtiyojlariga moslashtirilgan. Tavsiflarda u restoran va mehmonlarga xizmat bilan bog‘lanadi. Hozirgi vazifasi hamda oddiy tomosha imkoniyatini tekshirish zarur: tarixiy madrasa har doim hovlisiga erkin kiriladigan muzey sifatida ishlamaydi.

G‘arbiy peshtoq

Asosiy kirish g‘arbga qaragan. Pastroq bino burchaklardagi kichik guldastalar bilan ajratilgan, bezak esa peshtoq atrofida jamlangan. Bu usul barcha devorni naqsh bilan qoplamasdan asosiy o‘tish joyini ta’kidlaydi.

Koshindagi o‘simliksimon islimiy naqshlarga qarang. Ikki tabaqali yog‘och eshik bu mavzuni o‘ymakorlikda davom ettiradi. Kirish tepasidagi marmar bitik fasadga nafaqat bezak, balki adabiy mazmun ham beradi.

Makon va ma’no

Yozuv bilim va ilmni ulug‘lab, ta’limni hurmat hamda yaxshi xotira bilan bog‘laydi. Bu muassasaning dastlabki vazifasiga mos. Matnni aniq o‘qish uchun joyidagi izoh yoki mutaxassis yordami foydali.

Uch gumbazli kichik dahliz ko‘chani hovlidan ajratadi. Kirishga ruxsat bo‘lsa, shu o‘tish va ichki makon nisbatlariga e’tibor bering. Talabalarning hujra, dars, kutubxona va namoz orasidagi kundalik harakatini tasavvur qiling. Shu orqali bino bezakli qobiq emas, ishlagan muassasa sifatida namoyon bo‘ladi.

Tashrif tartibi

Avval tashqaridan kuzatib, kattaroq qo‘shni madrasa bilan qiyoslang. Keyin hovliga kirish mumkinmi, u faol muassasaning bir qismimi — aniqlang. Surat uchun xizmat xonalaridan o‘tmang va mehmonlarga xalaqit bermang.

Ish vaqti, chipta yoki tashrif shartlari hozirgi foydalanishga bog‘liq. Tarixiy ostona va tor yo‘laklar to‘siq bo‘lishi mumkin; qulay kirishni oldindan tekshiring. Odobli kiyim tanlang, yog‘och o‘ymaga tegmang, odamlarni suratga olishni kelishing.

Yaqin joylar

Muhammad Aminxon madrasasi ta’lim binolari ko‘lamini qiyoslash imkonini beradi. Ko‘hna Ark yo‘nalishni siyosiy tarix bilan boyitadi. Ular orasidagi oddiy ko‘chalarga ham vaqt ajrating: katta-kichik binolar bog‘lanishi Ichan qal’aning asosiy qiymatlaridan biridir.

Manbalar

• UNESCO World Heritage Centre: Itchan Kala
• UNESCO Periodic Report: Itchan Kala conservation and adaptive reuse
• Uzbekistan Travel: Khorezm regional itinerary
• www.meros.uz
• whc.unesco.org
• www.meros.uz

Asosiy surat: Matniyaz Divanbegi Madrasa.jpg — Bgag, Wikimedia Commons, CC0.