Buxorodagi Qo‘sh madrasa: Modarixon va Abdullaxon

Qo‘sh madrasa — Buxorodagi fasadlari bir-biriga qaragan ikki ta’lim binosi: Modarixon va Abdullaxon madrasalari. «Qo‘sh» so‘zi juftlikni anglatadi. Bu yerda har bir imorat bilan birga ular orasidagi ko‘cha va me’moriy munosabat ham muhim.

XVI asrdagi ikki buyurtma

Abdullaxon II ning onasiga bag‘ishlangan Modarixon madrasasi odatda taxminan 1567-yilga sanalanadi. Hukmdorning o‘zi bilan bog‘liq ikkinchi madrasa 1588–1590-yillar atrofida qurilgan. Ansambl Buxoro siyosiy va ilmiy mavqeini mustahkamlagan Shayboniylar davriga mansub.

Madrasa amaliy vazifani bajargan: bu yerda fiqh, ilohiyot, arab tili va boshqa fanlar o‘qitilgan, talabalar yashagan, mudarrislar ishlagan. Ta’limga homiylik qilish diniy xizmat, oilaviy xotira va buyurtmachining obro‘sini birlashtirgan.

Nega fasadlar biroz burilgan?

Binolar mutlaqo simmetrik juftlik hosil qilmaydi. Keyinroq qurilgan madrasaning ozgina burilishi ba’zan hukmdor onasiga bag‘ishlangan binoga hurmat ifodasi sifatida talqin qilinadi. Bu keng tarqalgan me’moriy izoh, lekin qurilish sababini qat’iy tasdiqlovchi hujjat deb qabul qilinmasligi kerak.

Ikkala peshtoqqa ko‘chaning turli nuqtalaridan qarang. Ularning balandligi atrofdagi past binolardan ajralib turadi. Yurib borgan sari fasadlar munosabati qanday o‘zgarishini kuzating: ansamblni tushunish uchun bitta ro‘paradan olingan surat yetarli emas.

Hovli, hujralar va darsxonalar

Abdullaxon madrasasining hovlisini ikki qavatli hujralar o‘rab turadi. Rejada ta’lim va ibodat xonalari ham bor. Tantanali kirish kundalik o‘qish va yashashga mos kichikroq makonlarga olib kiradi.

Talabalar hayotini tasavvur qiling: mutolaa, dars, namoz va maishiy yumushlar hovli atrofida kechgan. Shunda katta fasad ortidagi binoning oddiy va amaliy tuzilishi yaxshiroq tushuniladi. Ochiq bo‘lmagan xonalarni esa ko‘rish uchun ruxsatsiz kirish kerak emas.

Koshin va yog‘och bezak

Ochiq g‘isht yuzalarini sirlangan bezak panellari bilan solishtiring. Naqshlar asosan peshtoq, burchak va kirishlarda jamlanib, binoning tuzilishini ta’kidlaydi. Abdullaxon madrasasi eshigidagi xotamkori — mayda yog‘och bo‘laklaridan tuzilgan geometrik bezak — alohida diqqatga loyiq.

Mayda detallarni yaqinroqdan, lekin tarixiy sirtga tegmasdan kuzating. Baland peshtoqdan eshikdagi nozik naqshga o‘tish obidaning inson o‘lchamidagi jihatini ochadi.

Tashrif rejasi

Ochiq xonalarga qarab 30–60 daqiqa ajrating. Avval ko‘chadan fasadlarni qiyoslang, keyin ruxsat etilgan hovliga kiring. Restavratsiya yoki hozirgi foydalanish tufayli ayrim qismlar yopiq bo‘lishi mumkin; ish tartibi va chiptani oldindan aniqlang.

Qulay oyoq kiyim kiying, ostona va zinapoyalarni hisobga oling. Yuqori qavatlar ochiq deb o‘ylamang. Diniy xonalarda kiyinish va osoyishtalik qoidalariga rioya qiling, odamlarni ruxsat bilan suratga oling.

Boshqa davr bilan qiyoslash uchun Ulug‘bek madrasasi, keyingi bezak uslubi uchun Abdulazizxon madrasasi mos. Yo‘nalishni Buxoro qo‘llanmasi bilan to‘ldiring.

Manbalar

• Meros.uz: Qo'sh Madrasa Ensemble
• UNESCO World Heritage Centre: Historic Centre of Bukhara
• UNESCO World Heritage Centre: Conservation assistance for Abdullakhan Madrasa
• Uzbekistan Travel: The Golden Age of Eastern Architecture
• www.meros.uz
• app.uzbekistan.travel

Asosiy surat: Modarikhon madrasah.jpg — Carpodacus, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.