Buxorodagi Fayzobod xonaqohi: tarix va tashrif

Fayzobod xonaqohi — Buxorodagi osoyishta tarixiy obidalardan biri. Uning markaziy gumbazli zali, yon galereyalari va hujralari ibodat, so‘fiylar jamoasi hayoti hamda mehmondo‘stlik bir binoda qanday uyg‘unlashganini ko‘rsatadi.

Xonaqohning vazifasi

Asosan ta’limga xizmat qilgan madrasadan farqli ravishda xonaqoh so‘fiylar yig‘ilishi, ruhiy tarbiya va safardagi darveshlarni qabul qilish joyi bo‘lgan. Fayzobod besh vaqt va juma namozi o‘qiladigan masjid vazifasini ham bajargan. U shunchaki yodgorlik emas, jamoa hayotida qatnashgan muassasa edi.

Bino rejasini shu nuqtayi nazardan kuzating. Katta zal jamoaviy ibodatga, galereyalar harakatlanish va yig‘ilishlarga, hujralar esa vaqtincha yashashga xizmat qilgan. Ma’naviy hayot kundalik ehtiyojlardan ajralmagan.

Qurilishi va tarixi

Xonaqoh odatda 1598–1599-yillarga sanalanadi. Uni Mavlono Poyanda Muhammad Axsiy, Fayzobodiy nomi bilan ham tanilgan so‘fiy bilan bog‘lashadi. Bu davrda Buxoro diniy bilim va karvon savdosining muhim markazi bo‘lgan.

Tarixiy tavsiflarda asoschi 1601-yilda vafot etgani aytiladi. Binoning keyingi tarixi va ayrim xonalarning hozirgi vazifasi sayyohlik manbalarida bir xil darajada yoritilmagan. Shuning uchun barcha bo‘limlar ochiq yoki dastlabki vazifasida ishlaydi deb taxmin qilmaslik kerak.

Gumbaz, ravoqlar va ganch

Asosiy zal baland va yorug‘. Uning yonlarida kichik gumbazlar yopgan ravoqli galereyalar joylashgan. Pastroq yon qismlardan markaziy hajmga o‘tish binoga aniq ritm beradi. Bu yerda bezakning ko‘pligidan ko‘ra hajmlar va yorug‘lik munosabati muhim.

Makka yo‘nalishini bildiruvchi mehrob ortida uch qavat hujralar bo‘lgan. Ular xonaqohning yashash joyi sifatidagi vazifasini eslatadi. Hujralar yopiq bo‘lsa ham, ibodat zali bilan bog‘lanishini tasavvur qilish mumkin.

Ichki gumbazning ganch bezagi alohida e’tiborga loyiq. Tavsiflarda u «chaspak» usuli bilan bog‘lanadi. Tabiiy yorug‘lik naqshning bo‘rtma qismlarini qanday ochishini kuzating. Nozik ishlov tez suratga olib chiqib ketishdan ko‘ra sinchiklab qarashni talab qiladi.

Tashrifni tashkil qilish

Ichkari ochiq bo‘lsa, 30–45 daqiqa ajrating. Avval tashqi nisbatlarni, keyin ravoqlar, mehrob va gumbaz bezagini ko‘ring. Yaxshiroq surat uchun yopilgan hududlarga kirmang.

Ish vaqti, chipta, ichkariga kirish va suratga olish tartibini mahalliy xodimlardan aniqlashtiring. Namoz vaqtida ovozni pasaytiring; yelka va tizzalarni yopadigan kiyim tanlang. Talab qilingan joyda oyoq kiyimni yeching. Odamlarni roziligisiz suratga olmang, ganch bezak yaqinida chaqnoq ishlatishdan oldin ruxsat so‘rang.

Tarixiy ostona, zinapoya va tor yo‘laklar harakatni qiyinlashtirishi mumkin. To‘siqsiz kirish zarur bo‘lsa, oldindan tekshiring. Issiq kunda suv va quyoshdan himoya vositasi oling; sayr vaqtini binoning haqiqiy kirish tartibiga moslang.

Boshqa obidalar bilan qiyoslash

Xoja Zayniddin masjid-xonaqohi mahalla va so‘fiylik hayoti mavzusini davom ettiradi. Nodir Devonbegi xonaqohi esa Labihovuzning gavjum muhitida joylashgan. Umumiy yo‘nalish uchun Buxoro qo‘llanmasidan foydalaning.

Manbalar

• Meros.uz: Fayzabad Khanqah
• UNESCO World Heritage Centre: Historic Centre of Bukhara
• Uzbekistan Travel: Bukhara
• Uzbekistan Travel: History of Bukhara
• www.meros.uz
• app.uzbekistan.travel

Asosiy surat: Faizabad Khanakah. Bukhara.jpg — Umid1108, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.