Buxorodagi Govkushon majmuasi: madrasa, masjid va minora

Govkushon XVI asr madrasasi, jome masjid, minora va suv hamda savdoning tarixiy muhitini birlashtiradi. Eski ko‘chalar orasidagi notekis reja Buxoro diniy, savdo va turar joy mavzelari birga qanday rivojlanganini tushuntiradi.

Tarix va nom

UNESCO hujjatlarida madrasa Xoja Kalon ansambliga kirib, tarixiy markazning muhim shayboniy obidasi hisoblanadi. Nom Govkushon, Gaukushon va Gaukushan shakllarida uchraydi. Odatda oldingi mol so‘yish joyi yoki go‘sht bozori bilan bog‘lanadi.

Madrasa 1570-yilga sanalib, jo‘yboriy diniy muhitdagi Xoja Kalon — «Buyuk xoja» deb tanilgan Xoja Sa’dga bog‘lanadi. Shimoldagi, ko‘pincha Xoja masjidi deyiladigan jome odatda 1598-yilga qo‘yiladi.

Ansambl o‘nlab yillar davomida shakllangan. Tavsiflardagi nom va sana farqi bir vaqtda qurilganlikni anglatmaydi: madrasa XVI asr oxirini, masjid va boshqa qismlar kvartal rivojining davomini ifodalaydi.

Madrasaning noodatiy shakli

Binoda hovli bor, lekin rejasi trapetsiyasimon deb tasvirlanadi. Sabab tarixiy ko‘chalar ayrilishidir. Quruvchilar mukammal to‘rtburchakni majburlash o‘rniga mavjud shahar geometriyasiga moslashgan.

Rasmiy peshtoq va ixchamroq hovlini solishtiring. Hujra, dars va namoz xonalari muassasaning kundalik ishini eslatadi. Rejaning o‘zi atrofdagi shahar izini saqlaydi.

G‘isht va bezak yuzalari

Pishiq g‘isht konstruksiya ham, naqsh hamdir. Joylashuv, relyef va geometriya o‘zgarishi uzoqdan vazmin, yaqindan nozik tartibli yuza yaratadi.

Kirish yonida sirli o‘simlik motivi va xattotlik panellari uchraydi. Rang va chiqintining mayda farqlarini ko‘ring: badiiy boylik doim butun yuzaning yorqin qoplamasini talab qilmaydi.

Masjid va minora

Shimoliy masjid jome markazi bo‘lgan. Uning peshtoq, hovli ravoqlari va ibodat xonalarini madrasa bilan birga o‘qing. Torayuvchi g‘isht tanasi va fonarsimon tepali minora ansambl qismlarini bog‘laydi.

Tarixiy tavsiflarda balandlik taxminan 19,5 metr; manbalarda ozgina farq bo‘lishi mumkin. Minoraga chiqish tom darajasidagi ravoqli o‘tish bilan an’anaviy bog‘lanadi. Bu turistga ko‘tarilish ruxsatini anglatmaydi.

Pastdan bezak tasmalari tepaga qarab qanday yengillashishini kuzating. Past Buxoro fonida nisbatan kichik minora ham ifodali mo‘ljal bo‘ladi.

Yo‘qolgan kanal

Madrasa va masjid orasidan avval Shohrud kanalining tarmog‘i o‘tgan. XX asrda yopilgan, shuning uchun bugun ochiq suv yo‘lini kutmang. Oldingi o‘rni muhim: suv yo‘nalish, kundalik gigiyena, salqinlik va muloqotni belgilagan.

Asrash hujjatlarida hudud tarixiy hovuzlari va jamoat makonlarini tiklash muhokama qilingan. Obodonlashtirish va kirish o‘zgaradi; zamonaviy qoplamani o‘zgarmas tarixiy muhit deb qabul qilmang.

Amaliy tashrif

30–60 daqiqa ajrating, eski ko‘chalardan piyoda yaqinlashing: ansambl mahallaga qanday joylashgani ravshanroq. So‘ng ochiq hovliga kiring. Ertalab yoki kun oxiri yurish va suratga qulay.

Alohida bino, chipta va ta’mir cheklovini avval tekshiring. Diniy xonada yelka va tizzani yoping, past gapiring, xodimga amal qiling. Tarixiy terimga suyanmang.

Tashqi surat odatda ichkaridan osonroq. Chaqnoq va odam suratini aniqlang. Notekis qoplama, zina va tor ostona aravachada qiyin; qulay yo‘lni oldindan biling.

Markaz bo‘ylab yo‘l

Govkushonni Poyi Kalon bilan solishtirib, savdo toqlari, Mag‘oki Attori va Labihovuzga davom eting. Somoniylar maqbarasi g‘isht san’atining oldingi ixcham namunasini qo‘shadi. Umumiy yo‘l Buxoro qo‘llanmasida.

Manbalar

• UNESCO World Heritage Centre: Historic Centre of Bukhara
• Meros.uz: Khodja Gaukushan Ensemble
• UNESCO: State of Conservation documentation for Bukhara
• Uzbekistan Travel: History of Bukhara
• whc.unesco.org
• www.meros.uz

Asosiy surat: Gaukushon madrasa 01.jpg — Davide Mauro, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.