Xivadagi Ichan qal’a: devorlar, obidalar va piyoda yo‘nalish

Ichan qal’a — Xivaning mustahkamlangan ichki shahri va O‘zbekistonda me’moriy obidalar eng zich joylashgan maskanlardan biri. UNESCO uni baland tuproq devorlar himoyasidagi an’anaviy uylar, masjidlar, madrasalar, maqbaralar, saroylar, karvonsaroylar va bozorlar ansambli sifatida tasvirlaydi. Uning qimmati alohida binolar bilan bir qatorda butun shahar muhitining uyg‘unligidadir.

Ichki shahar tarixi ikki ming yildan ko‘proq davrni qamraydi, ammo bugun ko‘rinadigan yirik binolarning ko‘pi XVII asrdan XX asr boshigacha qurilgan. Shu tarixiy qatlamlarni tushunish keng tarqalgan xatodan saqlaydi: barcha ko‘cha va fasadlar bitta o‘zgarmagan o‘rta asr davriga tegishli emas.

Devorlar, reja va darvozalar

Hudud taxminan to‘g‘ri to‘rtburchak shaklida, janubdan shimolga cho‘zilgan. UNESCO tavsifida o‘lchamlari taxminan 650 ga 400 metr, devor balandligi o‘n metrgacha ekani ko‘rsatilgan. Dumaloq burjlar va qiya yuzalar Xivaning ifodali siluetini yaratadi.

Ota darvoza, Polvon darvoza, Tosh darvoza va Bog‘cha darvoza ichki shaharni atrofdagi Xiva bilan bog‘laydi. Imkon bo‘lsa, bir darvozadan kirib, boshqasidan chiqing. Bu oddiy yo‘nalish savdo, marosim va turar joy hududlarining mudofaa chegarasi bilan aloqasini ko‘rsatadi.

Kichik hududdagi boy meros

UNESCO obyekt ichida 51 ta tarixiy yirik inshoot va taxminan 250 ta turar joyni qayd etadi. Muhim obidalar orasida Juma va Oq masjidlari, Muhammad Aminxon, Muhammad Rahimxon va Olloqulixon madrasalari, Pahlavon Mahmud maqbarasi, saroylar, karvonsaroylar va savdo maskanlari bor.

An’anaviy uylar ham shaharning asliyatini saqlashda birdek muhim. Hovlilar, o‘ymakor yog‘och ustunlar, balandroq ayvonlar va shaxsiy yashash xonalari me’morchilik iqlim va ijtimoiy hayotga qanday moslashganini ko‘rsatadi. Ayrim ko‘chalarda hamon odamlar yashaydi: ularni faqat pulli obidalar orasidagi yo‘l deb emas, hurmat bilan qabul qiling.

Qulay piyoda yo‘nalish

Ota darvozadan kirib, Kalta Minor va Muhammad Aminxon madrasasidan boshlang, keyin Ko‘hna Arkka o‘ting. Bosh ko‘cha bo‘ylab g‘arbdan sharqqa, Muhammad Rahimxon madrasasi va Juma masjidiga boring. Kalta Minor, Ko‘hna Ark va Juma masjidi haqidagi batafsil maqolalar yo‘nalishni yaxshiroq o‘rganishga yordam beradi.

Ikkinchi aylanishni Pahlavon Mahmud maqbarasi, Islomxo‘ja majmuasi, Toshhovli saroyi va Polvon darvoza yaqinidagi Olloqulixon savdo ansambliga bag‘ishlang. Keyin markaziy yo‘ldan sokin yon ko‘chalarga buriling. Ularning ko‘lami, eshiklari va uy fasadlari shahar tuzilishini anglashga yordam beradi.

Tomosha nuqtalari va tashrif vaqti

Amaldagi kirish sharoitiga qarab, Ko‘hna Ark kuzatuv minorasi, Islomxo‘ja minorasi yoki devorlar yonidagi ruxsat etilgan joylardan balandroqqa chiqish mumkin. Har bir nuqta boshqa manzara beradi: kuzatuv minorasidan Kalta Minor atrofdagi binolar bilan ko‘rinadi, baland minora esa hovlilar va gumbazlarning zich joylashuvini ochadi.

Erta tong sokin ko‘chalar va fasadlardagi yumshoq yorug‘lik uchun qulay. Kunning ikkinchi yarmida devorlar uzun soya tashlaydi, tush payti esa issiq va keskin yorug‘ bo‘lishi mumkin. Sayrni ikki chiqishga ajrating, kun o‘rtasini soyali ichki zallar, tushlik yoki muzeyga qoldiring. Qo‘shimcha maslahatlar Xiva qo‘llanmasida bor.

Amaliy maslahatlar

Ichan qal’a ixcham, ammo ko‘p obidalarni shoshilmasdan ko‘rish ma’qul. Notekis qoplama va zinapoyalar sababli qulay poyabzal zarur. Yozda soya kam, shuning uchun dam olishni rejalang va salqinroq soatlarni tanlang.

Umumiy chipta bir nechta muzey-obidani qamrashi mumkin, biroq tarkibi o‘zgaradi: rasmiy kassada shartlarni aniqlang. Masjid va maqbaralarda hurmatli kiyinish qoidalariga amal qiling. Tashrif oldidan ish vaqti, narxlar, ta’mirlash sababli yopilishlar va suratga olish qoidalarini muzey, kassa yoki turar joyingizda tekshiring.

Ruxsat etilgan yo‘nalishlardan tashqarida tarixiy devor va binolarga tirmashmang. Aholi yoki sotuvchilarni yaqindan suratga olishdan oldin ruxsat so‘rang. Turar joy hovlilariga faqat taklif bilan kiring.

Ko‘p so‘raladigan savollar

Ichan qal’a qachon Butunjahon merosi obyektiga aylangan?

U 1990-yilda UNESCO Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan.

Ichki shaharning o‘lchami qancha?

UNESCO taxminan 650 ga 400 metr o‘lchamni qayd etadi; devorlar balandligi taxminan o‘n metrgacha yetadi.

Ichan qal’ada hali ham odamlar yashaydimi?

Ha. An’anaviy uylar va aholining kundalik hayoti tarixiy shahar muhitining bir qismidir.

Manbalar

Travel Guide Samarkand nashrining inglizcha qo‘llanmasi tarjimasi. Asl manbalar: UNESCO: Ichan qal’a va Uzbekistan Travel: Xiva. Amaliy ma’lumotlarni tashrif oldidan aniqlang.

Asosiy surat: Itchan Kala west gate.jpg by Bgag, Wikimedia Commons. CC0. Ko‘rsatish uchun o‘lchami o‘zgartirilgan.