Varaxsha: Buxorodan arxeologik sayohat

Buxorodan taxminan 45 kilometr g‘arbdagi Varaxsha vohaning mashhur islomiy ansambllardan oldingi tarixini tanishtiradi. Bugun bu, avvalo, arxeologik manzara: tuproq tepaliklar, mudofaa qoldiqlari va saroy hududi. Sayohat tiklangan zallarni kutadigan emas, yo‘qolgan shahar izlarini o‘qishga qiziqadigan mehmonlar uchun mos.

Shahar va buxorxudotlar qarorgohi

Manzilgohning paydo bo‘lishi miloddan avvalgi IV–III asrlar bilan bog‘lanadi. Muhim saroy va mudofaa bosqichlari esa milodiy birinchi ming yillikka tegishli. Varaxsha Buxoro–Xorazm yo‘lida joylashgan va vohaning sug‘orish tizimiga tayangan.

Shahar arab istilosidan oldin va uning dastlabki davrida Buxoroni boshqargan buxorxudotlar qarorgohi sifatida tanilgan. X asr tarixchisi Narshaxiy mustahkamlangan maskan, kanallar va saroy haqida yozgan. Uning hikoyasi joy ahamiyatini tushuntiradi, ammo arxeologik reja o‘rnini bosmaydi.

Saroy va devoriy rasmlar

Meros tavsiflarida saroy V asrga sanaladi, undan foydalanish IX asr boshigacha davom etgani aytiladi. XX asr qazishmalari, ayniqsa V. A. Shishkin tadqiqotlari Qizil va Sharqiy zallar kabi tantanali xonalarning rasmlarini mashhur qilgan.

Hukmdorlar, hayvonlar va ov tasvirlari islomdan oldingi Markaziy Osiyo saroy madaniyatini aks ettiradi. Biroq oddiy sayrda mashhur asl rasmlarni ochiq devorlarda ko‘raman deb kutmang. Joyning o‘zida asosan yo‘qolgan me’morchilik hajmlari va izlari kuzatiladi.

Tanazzul suv ta’minoti va mintaqaviy hayotdagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq. Uzoq davom etgan tashlab ketilish jarayonini bitta vayronagarchilikka bog‘lash soddalashtirish bo‘ladi. Asosiy materiallarda Varaxsha UNESCOning dastlabki ro‘yxatida ko‘rsatiladi; bu Butunjahon merosi asosiy ro‘yxatiga kiritilgan degani emas.

Nimalarni ko‘rish mumkin?

Avval baland ark va manzilgohning atrofdagi yerlar orasidagi o‘rnini kuzating. Keyin g‘arbiy qismdagi janubiy qal’a devori yonida bo‘lgan saroy hududiga e’tibor bering. Bu yerda odatiy fasadlardan ko‘ra yer relyefidagi chiziqlar muhim.

Bilimli gid ko‘rinadigan shakllarni qazilgan xonalar, savdo va sug‘orish bilan bog‘lashga yordam beradi. Har bir tepalikka chiqish xavfsiz emas: ruxsat etilgan yo‘l va mustahkam yuzada qoling.

Safarga tayyorgarlik

Mashina va qaytish safarini oldindan kelishing. Xarobalar yonida tasodifiy transport bo‘lishiga tayanmang. Yo‘l va sinchiklab ko‘rishga yetarli vaqt ajrating, boshqa bekatlar jadvalini haddan tashqari zichlashtirmang.

Suv, ovqat, bosh kiyim, mustahkam oyoq kiyim va oflayn xarita oling. Soya, hojatxona, aniq ko‘rsatkichlar va tekis yo‘laklar kafolatlanmaydi. Yo‘l holati, mahalliy cheklovlar hamda qazishmalarni jo‘nashdan oldin aniqlashtiring. Harakatlanishi cheklangan mehmonlar marshrutni alohida muhokama qilsin.

Sopol yoki g‘isht parchalarini olmang, yer kovlamang va beqaror chetlarga yaqinlashmang. Kontekstidan uzilgan buyum ilmiy ma’lumotining bir qismini yo‘qotadi. Xavfsiz nuqtadan suratga oling, ish hududlarini tasvirlashni kelishing.

Buxoroga qaytgach

Ark hokimiyat tarixini shaharning o‘zida davom ettiradi. Somoniylar maqbarasi ilk islomiy me’morchilikka, Buxoro qo‘llanmasi esa keyingi ansambllarga yo‘l ochadi.

Manbalar

• UNESCO World Heritage Centre: Varakhsha Tentative List entry
• Uzbekistan Travel: Ancient cities of Uzbekistan — Paykend and Varakhsha
• Uzbekistan Travel: Ancient Varakhsha ruins
• Encyclopaedia Iranica: Bukhara in pre-Islamic times
• app.uzbekistan.travel
• whc.unesco.org

Asosiy surat: Varaxsha 9.jpg — Викичи, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.