Buxorodagi Nodir Devonbegi madrasasi: peshtoqdagi qushlar

Nodir Devonbegi madrasasi Buxoro tarixiy markazidagi Labihovuz yonida turadi. Afsonaviy qush va hayvonli peshtoq suv, savdo, diniy bino va jamoat hayoti asrlar davomida birlashgan ansamblni to‘ldiradi.

Tarix va noodatiy boshlanish

Bino XVII asr boshi, Ashtarxoniylar davriga tegishli. Ko‘pincha 1622–1623-yillar beriladi, ammo alohida qaydlar bosqichlarni turlicha sanalaydi. Buyurtmachi 1611–1642-yillarda hukmronlik qilgan Imomqulixonning yuqori amaldori Nodir Devonbegi bo‘lgan.

An’anaviy hikoyaga ko‘ra, avval karvonsaroy qurilgan. Ochilishda xon uni madrasa deb e’lon qilgach, bino ta’limga moslashtirilib, peshtoq, burchak unsurlari, ayvon va hujralar qo‘shilgan. Bu rejaning muntazam o‘quv majmualaridan farqini tushuntiradi, lekin an’anaviy talqin ekanini aytish kerak.

Ansambl «hovuz bo‘yida» ma’nosidagi Labihovuz atrofida shakllangan. Quruq iqlimda suv amaliy resurs va jamoat markazi edi. Bugun daraxt, o‘rindiq va kafelar, ayniqsa kechqurun, jonli muhitni saqlaydi.

Qush, hayvon va quyosh obrazi

Ko‘rikni maydonning qarama-qarshi tomonidan boshlang. Baland ravoq ko‘k, firuza, oq va sariq koshin bilan hoshiyalangan. Geometrik va o‘simlik panellari umumiy ko‘rinishga mo‘ljallangan, tafsilot uchun esa yaqinlashish kerak.

Eng mashhur tasvirlar — ko‘pincha Simurg‘ deb ataladigan ikki afsonaviy qush, ostidagi kiyiksimon hayvonlar va nurli yuz yoki quyosh motivi. Tavsiflarda hayvonlar kiyik yoki jayron deyiladi; muhimi tirik shakllar va qat’iy geometrik yuzaning qarama-qarshiligidir.

Peshtoq Samarqand Sherdoridagi hayvon va quyoshni eslatadi. Ammo taqqoslash Buxoro binosining o‘z tarixini — hovuz bilan aloqasi, karvonsaroydan kelib chiqish talqini va ashtarxoniy shahar muhitini yashirmasin.

Reja va o‘zgarishlar

Madrasa atrofi xonali ochiq hovli asosida tuzilgan. Paraddagi kirish va ichki makon aloqasini ko‘ring. Bino zarar va restavratsiyani boshdan kechirgan, shuning uchun har bir detal XVII asrdagi ilk holatda qolmagan.

Madrasa UNESCO hujjatlarida uzoq asrash tarixi qayd etilgan Buxoro tarixiy markaziga kiradi. Qo‘shni xonaqoh shu homiy nomini olgan, ammo vazifasi boshqa; ikki binoni bitta obyektga birlashtirmang.

Tashrifni rejalash

Madrasaga 30–45 daqiqa, hovuz, xonaqoh va katta Ko‘kaldoshga qo‘shimcha vaqt ajrating. Ertalab sokin suratga, kun oxiri jonliroq muhit va daraxt soyasiga mos.

Bezakni turli masofadan ko‘ring, ruxsat bo‘lsa hovliga kiring. Ayrim xonalar hunar savdosi, madaniy tomosha va tadbirga ishlatiladi. Butun binoda bir xil muzey tartibini kutmang.

Soat, chipta, ochiq qismlar va tadbirlarni safardan oldin biling. Olomonsiz surat uchun restoranlar va kechki tomoshalar gavjumlashishidan oldingi vaqtni tanlang.

Odob, surat va qulaylik

Faol namoz zali bo‘lmasa ham kamtarona kiyim va hurmatli xulq mos. Kirish va ijrochilar joyini to‘smang. Xodim, san’atkor va aholini faqat rozilik bilan suratga oling.

Tarixiy zina, ostona va qoplama kirishni cheklashi mumkin. Zinasiz yo‘l zarur bo‘lsa, sharoitni oldindan biling. Eski shahar sayriga qulay poyabzal kerak.

Labihovuz atrofidagi piyoda yo‘l

Labihovuzdan boshlang, madrasani Nodir Devonbegi xonaqohi bilan solishtiring, so‘ng savdo ko‘chalari orqali gumbazli bozorlarga o‘ting.

Madrasalarni o‘rganishga Ulug‘bek va Abdulazizxonni qo‘shing. Kengroq kun uchun Poyi Kalon, Ark va Somoniylar maqbarasi bor. Damga vaqt qoldirmay hammasini batafsil ko‘rishga urinmang.

Manbalar

• Uzbekistan Travel: Lyabi-Hauz Ensemble
• Meros: Nadir Divan-begi Madrasah
• Uzbekistan Travel: Oriental Fairy Tale of Uzbek Architecture
• UNESCO World Heritage Centre: Historic Centre of Bukhara documentation
• uzbekistan.travel
• uzbekistan.travel

Asosiy surat: Nadir Divan-begi Madrasa Archway.jpg — RK, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.