Samarqanddagi Oqsaroy maqbarasi: XV asrning kam tanilgan obidasi
Mausoleum of Ak-Saray
Samarqanddagi Oqsaroy — Go‘ri Amir yaqinida joylashgan XV asr maqbarasi. Uni Shahrisabzdagi Oqsaroy saroyi bilan chalkashtirmaslik muhim: bir xil nom boshqa shaharlar, qurilish davrlari va bino turlariga tegishli. Samarqandda esa o‘rganilishi va tiklanishi murakkab kechgan ixcham dafn yodgorligi bor.
Tarixdan nimalar ma’lum
Maqbara odatda XV asrning ikkinchi yarmi bilan bog‘lanadi. Ammo buyurtmachi, aniq sana va barcha dafnlarning kimga tegishliligi to‘liq aniqlanmagan. Ilmiy va ommabop tavsiflarda turli farazlar, jumladan Temuriylarning keyingi avlodlari bilan aloqasi tilga olinadi.
Muayyan hukmdor yoki oila a’zosi haqidagi taxminni maqbara egasining tasdiqlangan ismi deb ko‘rsatish mumkin emas. Bu yerda noaniqlik chiroyli rivoyat bilan yashirilishi kerak bo‘lgan kamchilik emas, yodgorlikni o‘rganish tarixining bir qismidir.
Tashqi vazminlik va ichki bezak
Bino tashqaridan nisbatan oddiy ko‘rinadi: g‘ishtin yuzalar uning ichki bezagidagi boylikni darhol bildirmaydi. Aynan shu farq Oqsaroyni mashhur Go‘ri Amir tashrifiga qiziqarli qo‘shimcha qiladi.
Ichki makon xochsimon rejali markaziy zal atrofida tashkil etilgan. Kesishuvchi ravoqlar va toq tizimi yuqori qismlarga o‘tishni ta’minlaydi. Yon xonalar va dafn qismi ixcham hajm ichidagi murakkab tuzilishni to‘ldiradi.
Naqsh va kundal usuli
Bezakda geometrik kompozitsiyalar, bo‘rtma naqshlar va kundal usuli bilan bog‘liq zarhal ishlov muhim. Ochiq qismlarni tomosha qilganda naqsh shakldan alohida turmay, me’moriy o‘tishni qanday ta’kidlashiga qarash foydali.
Boy bezak barcha ko‘rinadigan yuzalar ilk holida saqlangan degani emas. Tarixiy parchalar, konservatsiya natijalari va tiklangan joylarni farqlash kerak, ayniqsa zamonaviy suratlarni arxiv tasvirlari bilan solishtirganda.
Yo‘qotishlar va qayta tiklash
XX asr boshiga kelib yodgorlik og‘ir holatda bo‘lgan. O‘rganish va saqlash ishlari 1920-yillardagi konservatsiyani ham o‘z ichiga olgan; 2007-yil esa muhim restavratsiya bosqichi bilan bog‘lanadi. Bu ishlar bugungi qiyofa tarixining bir qismidir.
Turli yillarda olingan suratlar bitta binoning juda farqli holatini ko‘rsatishi mumkin. Eski qo‘llanmadagi tasvirga qarab bugungi kirish imkoniyati yoki har bir detalning saqlanishi haqida xulosa qilmang.
Qanday tashrif buyurish mumkin
Borishdan oldin ichkariga kirish imkonini aniqlang: kichik yodgorlikning ishlash tartibi yirik muzey ansambllaridan farq qilishi mumkin. Asosiy xonaga kirish sag‘anaga ham tushish mumkinligini anglatmaydi. Yopiq eshik yoki to‘siqlardan o‘zboshimchalik bilan o‘tishga urinmang.
Oqsaroyni Go‘ri Amir va Ruhobod bilan qisqa mavzuli yo‘nalishga kiritish qulay. Birgalikda ular xotira makonini tashkil etishning turli usullarini va Samarqand maqbara me’morchiligining rang-barangligini ko‘rsatadi.
Manbalar
Suratlar asl maqoladan saqlandi; ma’lum mualliflar va arxiv sanalari izohlarda ko‘rsatilgan.
