Xivadagi Qutlug‘ Murod inoq madrasasi

Ichan qal’adagi Qutlug‘ Murod inoq madrasasi ikki qavatli reja, ifodali kirish va ixcham hovlini birlashtiradi. O‘ymakor eshiklar hamda tarixiy suv inshooti me’moriy kuzatuvni Xivaning kundalik hayoti haqidagi hikoya bilan boyitadi.

Asos solinishi va jamoa

Qurilish 1804–1812-yillarga mansub deb qaraladi, 1812-yil ko‘pincha yakun sanasi sifatida beriladi. Buyurtmachi Qutlug‘ Murod inoq xon oilasi bilan bog‘liq harbiy sarkarda va hudud boshqaruvchisi bo‘lgan. Madrasa Qo‘ng‘irotlar davrida shahar faol yangilanayotgan paytda bunyod etilgan.

Muassasa faoliyatini vaqf mulki ta’minlagan. Tarixiy ma’lumotlarda talabalar, mudarrislar, imom, muazzin va xizmatkorlar tilga olinadi. 1858-yilgi qaydda turli ta’lim bosqichlaridagi 95 talaba haqida yozilgan.

Muassasa hisobidan don tarqatilishi uning shahar iqtisodiyotidagi o‘rnini ko‘rsatadi. Madrasa faqat dars bermagan: yashash, diniy xizmat va oziq-ovqat ko‘magi ham uning faoliyati bilan bog‘liq edi.

Dafn haqidagi rivoyat

Mahalliy rivoyat Qutlug‘ Murod inoqning madrasa yonida dafn etilish istagini jasadni olib kirish uchun shahar devorida ochilgan tuynuk bilan bog‘laydi. Dafnning aniq joyi noma’lumligicha qoladi. Bu hikoyani hozir saqlangan qabrning isbotlangan tavsifi emas, rivoyat sifatida qabul qilish kerak.

Fasad va hovli

Bino tavsiflarida hovli atrofidagi 81 hujra qayd etiladi. Rejada darsxona va masjid ham bor. Buxoro namunalariga qiyoslash Xiva ustalari tanish shakllarni ixchamroq va amaliy tuzilishga qanday moslashtirganini ko‘rsatadi.

Kirishdagi chuqur ko‘p qirrali tokcha, kichik burchak minorachalari va koshin bezaklari fasadga qal’asimon taassurot beradi. Ichkaridagi bezak vazminroq. Tantanali tashqi qism bilan sodda ish xonalari orasidagi farq ayniqsa qiziq.

Yog‘och va suv

Asosiy eshiklar o‘ymakorligini, kirish mumkin bo‘lsa, masjid hamda darsxona eshiklarini kuzating. Hujralardagi tokcha va ko‘tarilgan supalar tor yashash makonidan foydalanishni tushuntiradi.

Noodatiy jihat — tagi-zamin nomi bilan tilga olinadigan, sardobaga o‘xshash yerosti suv inshooti. U mahalla ahliga ham xizmat qilgan. Uni ichkaridan ko‘rish kafolatlanmaydi, ammo suv infratuzilmasining o‘zi binoni tushunishda muhim. Bu tafsilotlar me’morchilikning kundalik ehtiyojlarga javob berganini eslatadi.

Amaliy maslahatlar

20–40 daqiqa ajrating; ko‘rgazma yoki hunarmandchilik faoliyati bo‘lsa, ko‘proq qolish mumkin. Ularning mavjudligi va jadvalini joyida tekshiring. Chipta, restavratsiya cheklovlari va suratga olishga ruxsatni aniqlang.

Tarixiy ostona, tor yo‘lak va zinapoyalar yurishni qiyinlashtirishi mumkin. Yopiq hujralarga kirmang, yog‘och bezakka tegmang. Issiqda suv olib yuring, diniy xonalarda kiyinish va osoyishtalik qoidalarini bajaring.

Madrasani Olloqulixon ansambli bilan qiyoslang, keyin Toshhovli saroyida ta’lim va saroy hovlilarining farqini ko‘ring. Umumiy yo‘nalish uchun Ichan qal’a qo‘llanmasi foydali.

Manbalar

• Meros.uz: Qutlug‘ Murod Inoq Madrasa
• Meros.uz: Ichan Kala heritage overview
• UNESCO World Heritage Centre: Ichan Kala monument list
• UNESCO World Heritage Centre: Periodic Report on Ichan Kala conservation
• Uzbekistan Travel: Khiva cultural heritage overview
• www.meros.uz

Asosiy surat: Medrese Kutlug Murad Inak.jpg — Gregor Rom, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.